Фармон билан олий таълим, фан ва инновациялар тизимини “5T - таълим, тарбия, тадқиқот, тижоратлаштириш ва тизимли такомиллаштириш” тамойили асосида ривожлантириш, шунингдек, юқори салоҳиятли олий таълим ташкилотларини халқаро миқёсда рақобатбардош ва иқтидорли ёшлар учун илмий-интеллектуал марказларга айлантириш кўзда тутилмоқда. Ушбу ёндашув олий таълим муассасалари фаолиятини комплекс ривожлантиришга қаратилган.

Илгари олий таълим муассасалари фақат таълим бериш билан чекланган. Талабанинг маънавий ҳолати (тарбия), олимларнинг изланишлари (тадқиқот) ва энг асосийси, ўша илмий кашфиётларни ишлаб чиқаришга жорий қилиб, даромад топиш (тижоратлаштириш) каби масалалар бирмунча четда қолаётган эди. Албатта, ушбу масалаларни тизимли ташкил этиш ва такомиллаштириш муҳим аҳамият касб этади. Эндиликда янги тизим орқали олийгоҳлар ўзи янгилик яратадиган, уни бозорга олиб чиқадиган ва шу орқали ўзини ўзи молиялаштира оладиган яхлит инновацион марказга айланади. Таълим-тарбия тамойили талабани нафақат билимли, балки масъулиятли, ватанпарвар, миллий ва умуминсоний қадриятларга ҳурмат руҳида камол топишига хизмат қилса, илмий тадқиқотлар саноат, қишлоқ хўжалиги, тиббиёт ва шу каби кўплаб соҳаларда янгилик яратади. Илмий ишланмаларнинг тижоратлаштирилиши тайёрланаётган кадрларнинг меҳнат бозорида ўз ўрнини топиши, битирувчилар бандлигини таъминлаш каби масалаларга муносиб ечим бўлади.

Меъёрий ҳужжатга кўра, “U10 — Ўзбекистоннинг глобал илғор университетлари” дастури жорий этилади ва унинг доирасида олий таълим ташкилотларига миллий тадқиқот университети мақоми берилади. Миллий тадқиқот университети мақоми давлат илмий дастурлари доирасида илмий кластер ташкил этиш лойиҳаси бўйича ўтказиладиган танловларда ғолиб бўлган 10 та олийгоҳга берилади.

2030 йилгача 10 та олийгоҳни глобал рейтингларга киритиш мақсад қилинган. Бу борадаги ишларни Германия, Хитой ва Россия тажрибаси асосида ташкил қилиш режалаштирилмоқда. Мисол учун, Германияда “Мукаммаллик ташаббуси” дастурида 11 та, Хитойда “Олий даражадаги университет” дастурида 147 та, Россияда “Пять сто” дастурида 21 та олийгоҳ глобал рейтингларга тай­ёрланган. Мазкур кластерлар олий таълим муассасалари, илмий ташкилотлар, нуфузли хорижий университетлар ва саноат корхоналари ҳамкорлигида шакллантирилади ҳамда ҳар бири 150 миллиард сўмгача молиялаштирилади. Илмий кластер лойиҳалари халқаро ТОП-300 рейтингига кирган олий таълим муассасалари билан ҳамкорликда танлов асосида сараланади. Бунда профессор-ўқитувчилар салоҳияти, илмий база, халқаро рейтинглардаги ўрин ҳамда молиявий иштирок даражаси асосий мезон сифатида белгиланади. ОТМлардаги тадқиқотлар янги билимлар, технологиялар ва инновацион ечимларни яратишга хизмат қилади. Бу эса иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини оширади. Талабаларнинг илмий салоҳияти юксалиши, келгусида кўплаб соҳалардаги муаммоларга инновацион ечим топишга кўмаклашувчи лойиҳалар юзага келишига туртки беради. Шунингдек, бу лойиҳа нафақат ОТМларни ривожлантиришни кўзда тутади, балки илм-фан ва интеллектуал салоҳият ривожига ҳам туртки беради. Катта илмий мактаблар юзага келишига замин яратади.

2027 йил 1 январдан бошлаб олий таълим ташкилотлари фаолиятини баҳолашнинг янги — миллий рейтинг тизими жорий этилиши кўзда тутилмоқда. Рейтинг натижаларига кўра, олийгоҳларни молиявий рағбатлантириш механизми йўлга қўйилади. Бунда айнан қайси мезонларга таянилади деган ҳақли савол туғилиши мумкин. ОТМларда ташкил этилган ўқув жараёни, илмий салоҳият, халқаро алоқалар самараси, битирувчиларнинг меҳнат бозоридаги ўрни каби кўрсаткичларга эътибор қаратилиши таъкидланмоқда. Таълим муассасасида билим бериш сифати қанчалик юқори бўлса, унга берилган баҳо ҳам шунга яраша бўлади. Қолаверса, университет битирувчилари тез иш топиб кетса ва илм-фанда олдинда бўлса, ўша олийгоҳ давлат томонидан кўпроқ молиявий рағбатлантирилади. Шунга мос равишда молиялаштириш ҳам дифференциал тарзда амалга оширилади.

—   Илгари бир триллионга яқин пул илмий тадқиқот учун ажратилар эди, — дейди Олий таълим, фан ва инновациялар вазирининг биринчи ўринбосари Сардор

Ражабов. — Таҳлилларга кўра, ушбу маблағнинг 42 фоизи иқтисодий, гуманитар соҳадаги тадқиқотларга берилган. Фармон билан 2027 йилдан бошлаб давлат илмий дастурлари доирасида илмий тадқиқот лойиҳаларини танлаб олиш ва молиялаштиришнинг янги тартиби жорий этилади. Унга кўра, молиялаштириш ҳажмининг 50 фоиздан кам бўлмаган қисми устувор йўналишлардаги илмий тадқиқот лойиҳаларига йўналтирилади. Сув ресурсларидан самарали фойдаланиш, озиқ-овқат хавфсизлиги, қишлоқ хўжалиги, саноатни ривожлантириш, сунъий интеллект, металлургия, тиббиёт, энергетика соҳалари мамлакатимизда энг устувор йўналишлар саналади. Шу йўналишда аниқ натижа берадиган тадқиқотларга кўпроқ эътибор қаратилади.

Меъёрий ҳужжат билан давлат олийгоҳларида грант асосида таҳсил олаётган талабалар учун бюджетдан ажратилаётган маблағ миқдорини аниқлашнинг янги механизмларини жорий қилиш кўзда тутилган.

— Грант асосида ўқиётган талабалар учун маблағ миқдорини аниқлашда профессор-ўқитувчилар юкламаси, таълим соҳаси мураккаблиги ва моддий-техник базаси, таълим соҳаси устуворлиги, илмий тадқиқотга йўналтирилганлиги, таълим ташкилотининг ҳудудий мансублиги каби омиллар ҳисобга олинади, — дейди С.Ражабов. — Буни соддароқ қилиб тушунтирадиган бўлсак, авваллари давлат гранти асосида ўқийдиган талабалар учун давлат томонидан ҳамма олийгоҳга деярли бир хил маблағ ажратилар эди. Масалан, техника, тиббиёт ёки ижтимоий йўналишдаги университетлар бир хил маблағга эга бўларди. Эндиликда бу тартиб ўзгаради. Агар университет лабораториялари замонавий, профессор-ўқитувчилар салоҳияти юқори ва олийгоҳ рейтинги баланд бўлса, ўша ОТМга грант асосида ўқийдиган бир талаба учун кўпроқ пул ажратилади. Яъни маблағ тўғридан тўғри сифатга қараб берилади. Бу олийгоҳларни ўзаро рақобат қилишга мажбур этади.

Шунингдек, олимларнинг лойиҳаларига давлатдан пул ажратиш бутунлай очиқ ва шаффоф бўлади. Бунда илмий лойиҳа уч босқичли экспертизадан ўтказилади. Биринчиси, илмий-техник кенгаш, иккинчиси, сунъий интеллект ва албатта, халқаро экспертлар кенгаши орқали ўтади. Илгари илмий лойиҳаларга маблағ ажратишда инсон омили юқори бўлган, энди эса  бунга чек қўйилади. Сунъий интеллект лойиҳанинг ҳақиқий янгилигини, кўчирилмаганлигини, энг муҳими, иқтисодиётга қанчалик фойда келтиришини холис ва шаффоф баҳолаб беради. Бу маблағларнинг асосий қисми устувор соҳаларга йўналтирилишига имкон яратади. 

Фармонда 2026/2027 ўқув йилидан бошлаб таълим дастурини хорижий тилда якунлаган талабалар таълимнинг кейинги босқичи учун ҳужжат топширишда хорижий тилни билиш тўғрисидаги сертификатни тақдим этишдан озод этилиши белгиланган. Хўш, бакалавриатни хорижий тилда тамомлаганлардан магистратура ва докторантура учун тил сертификати сўрамаслик тартиби амалиётда қандай ишлайди?

— Агар талаба бакалавр босқичини инглиз ёки бошқа хорижий тилда ўқиб тугатган бўлса, кейинги босқичда, яъни магис­тратура ва докторантурага қабул жараёнида ундан тил билиш сертификати талаб қилинмайди, — дейди С. Ражабов. — Мисол учун, илгари Тошкент халқаро Вестминстер университети, Тошкент шаҳридаги Сингапур менежментни ривожлантириш институти каби олийгоҳларни битирганлар ҳам магистратурага ҳужжат топшираётган пайтда улардан сертификат талаб қилинарди. Агар талаба тўрт йил давомида бакалаврда барча дарсларини инглиз тилида ўқиган, имтиҳонларни шу тилда топширган бўлса-ю, магистратура босқичида таҳсил олиши учун ундан яна тил билиш сертификати талаб этилса, бу у учун ортиқча қоғозбозлик, сарсонгарчиликни юзага келтириши табиий. Янги тартиб орқали ортиқча оворагарчиликка чек қўйилмоқда.

Хорижлик талабалар учун ажратиладиган грантлар қандай тақсимланади деган савол туғилиши табиий.

Мамлакатимиз олийгоҳларнинг глобал рейтингларда муносиб ўрин эгаллаши олий таълим тизими нуфузини ошириб, чет эл фуқароларининг Ўзбекистонга таълим олишга интилишига сабаб бўлмоқда. Жорий ўқув йилида хорижлик талабалар сони 23 мингга етгани Ўзбекистон олий таълим тизимининг мавқеи ва нуфузи йилдан йилга ошиб бораётганидан далолатдир. 

Меъёрий ҳужжатда 2026/2027 ўқув йилидан бошлаб олий таълим ташкилотларига хорижий талабаларни қабул қилишнинг амалдаги тартибига қўшимча тариқасида “Study in Uzbekistan” (“Ўзбекистонда таълим ол”) платформаси орқали қабул қилишни йўлга қўйиш кўзда тутиляпти. Ҳар йили 500 нафаргача бўлган иқтидорли чет эл фуқаросига олий таълим ташкилотларида таълим олиш учун грант беришни назарда тутувчи “Янги Ўзбекистон стипендияси” дастури амалга оширилиши белгиланган.

Бу бизга нима беради?

Мутасаддилар фикрича, мамлакатимизга таълим туризми орқали катта миқдорда хорижий валюта кириб келишини таъминлайди. Чет эллик талабалар кўпайиши олийгоҳларимизнинг халқаро рейтинглардаги ўрнини кескин кўтаради. Энг муҳими, университетларимиз очиқ рақобат майдонига чиқиб, жаҳон таълим бозорида ўз ўрнини топишни ўрганади. Қабул жараёнларининг соддалаштирилиши хорижлик абитуриентларга қатор имкониятларни тақдим этмоқда. Мамлакатимизнинг таълим хизматлари хорижий талабаларга тақдим этиларкан, ўз-ўзидан ўқув дастурлари жаҳон андозаларига мос ишлаб чиқилади. Халқаро рақобат ОТМларда ўқитиш сифати яхшиланиши, мамлакатнинг халқаро таълим майдонида ўрни мустаҳкамланишига хизмат қилади. 

Рақамли таълим ва сунъий интеллектни ривожлантириш маркази ташкил этилиб, таълим тизимида ягона рақамли экотизим шакллантирилиши назарда тутилаётгани инновация, самарадорлик, рақобатбардошликнинг ошишига замин яратиши билан аҳамиятли. 

Фармон билан Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигига қатор қўшимча ваколатлар берилиб, олий таълим муассасаларининг мустақиллиги ва бошқарув самарадорлиги оширилмоқда. Жумладан, қабул жараёнларини тасдиқлаш, ректор ва раҳбар кадрларни тайинлаш, академик жараёнларни тартибга солиш каби ваколатлар вазирлик зиммасига юклатилади. Бу ваколатлар олийгоҳларнинг масъулиятли ва мустақил бўлишига замин яратади.

— Мақсадимиз олий таълимни давлат бюджетига қараб ўтирадиган тизимдан мустақил фаолият юритадиган, ўзи маблағ топадиган, энг муҳими, меҳнат бозорига тўлиқ тайёр, рақобатбардош кадрлар етиштириб берадиган асосий кучга айланишидир, — дейди С. Ражабов. — Биз фақатгина диплом олган битирувчиларни эмас, балки янги Ўзбекистон иқтисодиётини ривожлантирадиган мутахассисларни тайёрлашни ўз олдимизга мақсад қилиб қўйганмиз.

Фармон ижроси натижасида олий таълим тизими сифат жиҳатидан янги босқичга ­кўтарилиб, илм-фан ва инновациялар иқтисодиётнинг асосий драйверига айланади.

 Рисолат МАДИЕВА,

“Янги Ўзбекистон” мухбири