Кўпинча биз касалликларга қарши курашамиз. Балки ҳаёт тарзини ўзгартириш учун курашиш вақти келгандир? Зеро, касалликнинг сабабини аниқламай туриб, унинг оқибатларини енгишга уриниш — тешик идишга сув тўлдиришдай гап.

Бугун соғлом турмуш масаласига яна бир нуқтаи назардан қараш вақти келди. Саломатлигимизга малакали муносабатда бўлиш ҳар биримиздан масъулият талаб қилади. Соғлом инсон тасодифан шаклланмайди. Уни соғлом муҳит тарбиялайди.

“Биз юракни даволаймиз, ҳаётни эмас” 

Сўнгги маълумотларга кўра, Ўзбекистонда юрак-қон томир хасталиклари умумий ўлим сонининг 57 фоизини ташкил этмоқда. Статистика қизиқ: у ҳамма нарсани ҳисоб­лайди, лекин энг муҳим нарсани эмас. Масалан, қанча одам юрак хасталигидан вафот этганини айтади. Аммо нега инсон ўз юрагини кундалик турмушида аста-секин чарчатиб боришини айтиб бера олмайди. Дейлик, чап кўксингизда оғирлик, босим ва санчиқ ҳис қилдингиз. Шифокорга мурожаат қилишингиз табиий. У юрагингизни даволайди. Аммо юракка олиб борувчи йўлни ким даволайди? Бугун гоҳо ғижим, гоҳо оғриқ орқали соғлиғингиз ҳақида сигнал бераётган юрагингизни асраяпсизми? Ҳеч у билан гаплашиб кўрдингизми? Бугунги оғриқлар оқибати нима билан тугаши мумкинлигини биласизми?

— Юрак хасталаниши — ҳаёт учун жиддий хавф, — дейди Миллий тиббиёт маркази директори Мақсуд Саидов. — Биз, шифокорлар юрак саломатлигини тиклашимиз мумкин, аммо ҳаётни эмас. Баъзан шундай ҳоллар бўладики, уни самарали даволаганимиз билан хатар бутунлай ортда қолмайди. Шифокор томонидан буюрилган дори-дармон, хусусан, қон босимини туширувчи, қон ивишининг олдини олувчи, холестерин миқдорини пасайтирувчи препаратларни ўз вақтида ва белгиланган миқдорда қабул қилиш касалликни енгишга ёрдам беради. Аммо барибир гап инсоннинг ўзида қолади.

Инсон вақтни қадрласа, ҳаракатни ҳаётнинг бир қисми деб билса, ортиқча истеъмолга эмас, меъёрга ўрганса саломатлигида муаммо кузатилмайди. Аста-секинлик билан олиб бориладиган руҳий барқарорлик ва жисмоний фаоллик касалликка қарши курашишда бебаҳо омил саналади.

— Инфаркт ва инсульт каби жиддий касалликлар хавфини камайтиришда жисмоний машғулотларнинг аҳамияти беқиёс, —
дейди мутахассис. — Айниқса, пиёда юришнинг фойдаси катта. Кунига 30 дақиқа яёв ҳаракатланиш юрак фаолиятини яхшилайди. Бунда тананинг барча мускуллари ҳаракатга келади. Қолаверса, у ички органлар фаолиятига ҳам ижобий таъсир этади. Натижада организмда моддалар алмашинуви яхшиланиб, юрак томирлари, шунингдек, нафас ва асаб тизими мустаҳкамланади. Эрталаб ишга кетаётган пайт пиёда юриш ҳам жуда фойдали. Бу вақтда инсон кечаси ухлаб, дам олгани сабабидан тўхтамай,
30-40 дақиқа бемалол яёв кеза олади.

Жисмоний юклама бемор ҳолатига қараб, шифокор кўрсатмасига биноан, бос­қичма-босқич ошириб борилиши мумкин. Ушбу жараёнда велотренажёр, енгил жисмоний машқлар ҳам фойдали. Реабилитация даврида шўр, ёғли, холестерин ва глюкозага бой маҳсулотлар, газланган ичимликлар, қовурилган таомлар истеъмол қилишдан тийилиш лозим.

—  Касалликдан кейинги даврда имкон қадар стресс, қўрқув, тушкунлик ва хавотир ҳиссидан сақланишга ҳаракат қилиш зарур. Руҳий барқарорликда гап кўп, — дейди мутахассис. 

Руҳнинг сокин бўлиши аҳамияти

Замонамиз кишилари стрессдан холи бўлиши имконсиз. Ишдаги босим, ижтимоий талаблар ва молиявий мажбуриятлар ортиши инсон руҳини толиқтиради. Бу ўз-ўзидан юрак саломатлигида из қолдиради. Чунки юрак фақат қон ҳайдовчи аъзо эмас, ҳаётнинг ҳар бир муюлишида дуч келадиганимиз умид ва умидсизлик, хиёнат, изтироб, қувончни аввал ўзидан ўтказиб, кейин бизга ҳис қилдирадиган нозик аъзодир. Юракнинг чарчоғи ҳамма вақт ҳам ишнинг кўплигидан бўлавермайди. Кўпинча уни иш эмас, оғир ўйлар толиқтиради.

Фикр гигиенаси деган тушунча бор. Бу ҳис-туйғулар мувозанати ҳам дейилади. Руҳий барқарорликни ўрганиш соғлом яшашнинг асоси. Хўш, бунга қандай эришиш мумкин?

—   Баъзан инсон кетма-кет бошидан кечирган кўнгилсизликлар таъсирида ҳамма нарсадан салбий оқибат кутадиган бўлиб қолади, — дейди тиббиёт фанлари бўйича фалсафа доктори Гуласал Эрнаева. — Бундай фикрлаш инсоннинг руҳий ва ҳиссий ҳолатига жиддий таъсир кўрсатиши, депрессия, хавотир ва бошқа психологик муаммоларга олиб келиши мумкин.

Унинг асосий шаклларидан бири оқ-қора (мутлақ) фикрлашдир. Ушбу ёндашув билан инсон дунёни фақат “яхши” ёки “ёмон”, “тўғри” ёки “нотўғри” нуқтаи назаридан кўради. Ҳақиқатни идрок этишда градация (аста-секин юксалиш)нинг йўқлиги, вазият­ни сунъий мураккаблаштириш чексиз норозилик ва умидсизлик ҳиссини келтириб чиқариши мумкин. Энг ёмонини олдиндан кўриш шакли ҳам кенг тарқалган бўлиб, унда инсон ҳар доим ҳақиқий шароитлардан қатъи назар, воқеаларнинг энг салбий ривожланишини кутади. Бу ҳаддан ташқари хавотир ва келажакдан қўрқишга олиб келиши мумкин. Юрак аталмиш нозик аъзо эса толиққандан толиқиб бораверади.

Салбий фикрларингизни тушуниш ва тан олиш сизнинг ақлий идрокингизни ўзгартиришнинг биринчи қадамидир. Мутахассислар бу одатни енгиш учун махсус стратегия ва техникани тавсия қилишади. 

Биринчидан, хавотирни енгинг. У диққатни нотўғри бўлган ҳамма нарсага қаратади. Буни тан олиш муҳим. Ҳаётдаги ижобий жиҳатлар ва муваффақиятларга эътибор қаратишни машқ қилиш керак. Кейин бу одатга айланади. Одатлар эса турмуш тарзимизни белгилайди.     

Иккинчидан, салбий башоратлар нотўғри ва асоссиз бўлиши мумкинлигини тан олиш керак. Фикрларингизни ҳамда вазиятларни баҳолашингизни оқилона таҳлил қилиш фойдалидир.

Учинчи стратегия — диққатингизни ижобий фикрлашга йўналтиринг. Фақат муаммоларга эътибор қаратиш ўрнига, имкониятлар ва ечимларга кўпроқ ёндашилса, мақсадга мувофиқ.

Оптимизм универсал хусусият эмас. Ижобий ҳис-туйғулар онг остига салбий ҳис-туйғуларга қараганда мустаҳкам ўрнашиши учун кўпроқ вақт талаб этади. Аммо салбий фикрлашни кузатиб бориш ва “ортиқча реакция”нинг олдини олиш муҳим. Мутахассислар таъкидлашича, медитация амалиётлари бунга ёрдам бериши мумкин. Олимлар медитация билан шуғулланадиганлар ҳаётга нисбатан оптимистик нуқтаи назар ва ижобий ҳис-туйғулар билан ажралиб туришини исботлаган.

Медитациянинг бошқа кўплаб ижобий жиҳатлари ҳам бор. Масалан, у одамларга кўпроқ атрофдаги воқеа-ҳодисаларга онгли равишда ёндашиш ва ижтимоий ҳаётга яхшироқ мослашишга имкон беради. Бу машғулот билан шуғулланадиганлар руҳий касалликларга камроқ мойил бўлади. Шундай экан, фикрларингизни кузатиб боринг ва фақат ўзингиз хоҳлаган хатти-ҳаракатлар моделларини яратинг. Чунки биз миямизнинг “меъморларимиз” ва ўзимизни ўзимиз шакллантирамиз.

Тана вазнининг ортиши

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти таҳлилига кўра, дунё бўйича ҳар саккиз кишидан бири семизликдан азият чекади. Қолаверса, 18 ёш ва ундан катта аҳоли орасида 2,5 миллиард одам ортиқча вазнга эга. Бу эса кўплаб касалликларни келтириб чиқарувчи омилдир. Танада ортиқча ёғ тўпланиши, айниқса, юрак фаолияти учун жуда зарарли.

— Ҳар бир ҳужайра учун кислород ва озуқа зарур, — дейди Республика ихтисос­лаштирилган кардиология илмий-амалий тиббиёт маркази маслаҳат поликлиникаси мудири Ойбек Ўринов. — Шунинг ҳисобидан организмда қон айланиши яхшиланади. Юрак меъёрида уриб, тана бўйлаб етарли миқдорда қон ҳайдайди.

Бундай вазиятда доимий зўриқиш юрак мушакларини толиқтиради. Оқибатда унинг ҳажми катталашади. Кўпинча “асосий насос” вазифасини ўтовчи чап қоринча азият чекади ва унинг гипертрофияси бошланади.  Одатда, қоринча кенгайиши бирдан нохуш аломатларга олиб келмаса-да, вақт ўтиши билан у қонни самарали ҳайдаш қобилиятини йўқотади. Натижада юрак етишмовчилиги хавфи ортади.

Ушбу аъзо атрофида ва ичида ҳосил бўлган ёғ ўзидан миокард яллиғланишига олиб келувчи моддалар ажратади. Оқибатда аритмия (юракнинг қисқариш ритмининг бузилиши) эҳтимоли юзага келади. Шунингдек, ёғ тўқималари қон томирларини торайтириш ва организмда натрий сақлаш хусусиятига эга моддаларни ишлаб чиқаради. Бу эса қон босимини ошириб, гипертензия ривожланишига олиб келиши мумкин.

Тана вазни оғир одамларда кўпинча холестерин ва триглицерид миқдори кўпайиб, артерияларнинг ички деворларида тиқинлар ҳосил бўлади, қон томирларини торайтиради. Қолаверса, семизлик натижасида юракда кислород етишмаслиги (ишемия) юзага келади. Мазкур ҳолат инфаркт, стенокардия ва бошқа жиддий хасталиклар келтириб чиқариш эҳтимоли бор.

Яна бир факт: ортиқча вазнли одамларда инсулинга нисбатан сезгирлик камаяди. Мазкур ҳолат қандли диабетнинг 2-тури пайдо бўлишига олиб келиши мумкин. Бу эса юрак-қон томир касалликларининг ривож­ланишини тезлаштиради.

Унутманг, тана вазнининг, ҳатто 5-10 ­фоизга камайиши ҳам юрак-қон томир тизимидаги зўриқишни сезиларли даражада пасайтиради ва саломатликни яхшилайди.

Чунки ортиқча вазн фақат эстетик ­муаммо эмас. У юрак ва бутун қон айланиш тизими учун жиддий хавф манбаидир. Вазнни назорат қилиш, соғлом овқатланиш ва жисмоний фаоллик бундай хасталикларнинг олдини олишда муҳим роль ўйнайди.

Маданий категория

Саломатлик ҳақида гап кетганда кўз олдимизга, энг аввало, тиббиёт ходимлари ва муассасалари келади. Янги клиникалар, замонавий ускуналар, малакали шифокорлар... Лекин бир савол очиқ қолади: агар саломатликни фақат тиббиёт яратса нега энг кўп шифохонаси бор мамлакатларда ҳам жамият тўлиқ соғлом ҳолатда эмас?

— Кўпчилик ўзининг саломатликка бўлган умидини айнан тиббий омил билан боғлайди, — дейди тиббиёт фанлари доктори, профессор Шуҳрат Эргашев. — Аммо ушбу омилнинг жавобгарлик даражаси ­кутилмаган даражада паст бўлади. Тиббиётнинг асосий мақсади одамлар саломатлигини мустаҳкамлаш, умрини узайтириш, касалликларнинг олдини олиш ва даволашдир. 

Тараққиёт билан бирга касалликларнинг анча кенг тарқалиб бориши сабабли тиббиёт асосан касалликларни даволашга ихтисослашиб, саломатликка камроқ эътибор қарата бошлади. Айнан дорилар билан даволаш кўпинча саломатлик захираларини пасайтиради. Шу жумладан, дори воситаларининг салбий таъсири организм захиралари ривож­ланишига имкон бермайди. Охир-оқибатда даволовчи тиббиёт ҳар доим ҳам саломатликни мустаҳкамлайди, дейиш ўринли эмас.

Тўғри, айрим ривожланган мамлакатларда инсонлар умри давомийлиги сезиларли ошган. Аммо буни тиббиётнинг ютуқлари билан эмас, балки ўша мамлакатларда ҳаёт даражаси, аҳолининг меҳнат қилиш ва дам олиш шароитлари такомиллаштирилгани билан боғласак, мақсадга мувофиқ бўлади.

Ҳозирги замон одамининг касалланиши кўпроқ турмуш тарзи ва ҳар кунги тартиби билан боғлиқ. Бунда унинг ҳаётида тиббий маданиятнинг нечоғлиқ қарор топгани муҳим аҳамиятга эга. Тиббий маданият бу, аввало, ўзининг саломатлиги ва эҳтимолий касалликлари ҳақидаги элементар билимлар, шифокорларнинг қабулига фақат қандайдир бетоблик ёки касалликлар билан эмас, балки организм ҳолатини таҳлил қилиш ва текшириш мақсадида боришдир. Ривожланган мамлакатларда аҳолининг энг катта қисми саломатлигидан ҳеч қандай шикояти бўлмаса-да, тез-тез тиббий текширувдан ўтиб туради.

Афсуски, саломатликни сақлаш ва мус­таҳкамлаш имконияти қандайдир мўъжизакор хусусиятларга эга воситанинг (ҳаддан ташқари ҳаракат фаоллиги, озуқага бой қўшимчалар, психотренинглар, организмни тозалаш...) ҳисобига жуда тез амалга оширилиши таклиф этилмоқда. Шубҳасиз, саломатликка қандайдир бир восита ҳисобига эришиш нотўғри. Чунки таклиф қилинаётган ёндашувларнинг бирортаси ҳам инсон организмини ташкил қилувчи функционал тизимларнинг ҳамма қирраларини, охир-оқибатда инсоннинг табиат билан алоқадорлигини, шу билан бирга, саломатлиги ва ҳаёт сифати уйғунлигини қамраб ололмайди. Энг яхши чора — соғлом турмуш тарзини қарор топтириш. Соғлом турмуш тарзи учта бир-бирини тўлдирувчи элементлар ва ўзаро боғлиқ бўлган маданият йўналишларидан ташкил топган: овқатланиш, ҳаракатланиш ва ҳиссиётлар ­маданияти.

Демак, соғлиқ шифохонада эмас, инсоннинг кундалик қарорларида яратилади. Уни эрталабки нонушта, кечқурунги сайр, китоб ўқиш маданияти, меҳнат ва дам олиш мувозанати, ҳатто мулоқот услуби шакллантиради.

Шу маънода, соғлом турмуш тиббий тушунча эмас. У маданий категориядир.

ЖССТ нима дейди?

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти 2050 йилгача 11,5 миллионта касалланиш ҳолатининг олдини олиш бўйича тавсияларини эълон қилган эди. Ташкилотнинг аввалги ҳисоботида кейинги ўн йил давомида дунё бў­йича катталар ўртасида жисмоний фаоллик даражаси 5 фоизга пасайгани маълум қилинган, агар бу тенденция давом этса, 2030 йилгача камҳаракатлик кўрсаткичи 35 фоизгача ошиши мумкинлиги ҳам айтилганди.

Ушбу таҳлилларга асосланиб ташкилотнинг Европа минтақавий бюроси эълон қилган янги қўлланмада жисмоний фаоллик тарғиботига урғу берилган.  Ундан ўрин олган кўрсатмалар спорт машғулотлари орқали аҳоли саломатлигини мустаҳкамлашни кўзда тутади. Хусусан, қўлланмада ҳафтасига 150 дақиқа ўртача интенсивликдаги жисмоний фаоллик билан шуғулланиш тавсия қилинган. Ёки 75 дақиқалик кучли жисмоний фаоллик ҳам бунинг ўрнини боса олади. Акс ҳолда, камҳаракатлик инфаркт, инсульт, 2-тур қандли диабет, деманс, кўкрак ва йўғон ичак саратони каби касалликларнинг ривожланиш хавфини оширади.

Хўш, бу тавсияларга амал қилиш орқали қандай натижаларга эришиш мумкин?

Янги қўлланмада бу саволнинг жавоби ҳам акс этган. Қайд этилишича, агар Европа ва Марказий Осиё мамлакатлари аҳолиси ҳафтасига 150 дақиқалик жисмоний фаолликка эришса, 2050 йилгача 11,5 миллионта касалланиш ҳолатининг олдини олса бўлади. Жумладан, 3,8 миллион киши юрак-қон томир хасталикларига, 400 минг нафар одам саратонга чалиниш хавфидан ҳимояланади.

Қолаверса, бу орқали минтақа бўйича йилига беморлар саломатлигини тиклашга сарфланадиган 8 миллиард евро тежалади.

Бу нега муҳим?

Соғлом турмуш тарғиботи баъзан юрагингизга етиб бормаслиги мумкин. “Спорт билан шуғулланинг”, “Тўғри овқатланинг”, “Зарарли одатлардан воз кечинг” каби чақириқлар сизга таъсир қилиши ҳам баҳсталаб мавзу. Чунки инсонни фақат маълумот эмас, маъно ўзгартиради. Нега у соғлом яшаши керак? Бу саволга шахсий ва ижтимоий жавоб топилмагунча, энг яхши тавсия ҳам нав­батдаги тарғибот бўлиб қолаверади. Ҳар бир тонгни умид билан қарши олиш, ҳар бир нафасни бебаҳо неъмат деб билиш, берилган умрни муносиб яшаб ўтишга интилиш ҳаётни гўзал қилади. Танасида оғир дардни кўтариб юрган одамнинг қалбига илм, ижод, муҳаббат, эл-юртга хизмат қилиш, жондан азиз фарзандлар камолини кўриш бахти сиғмайди. Соғлиқ ҳаётнинг оддий неъмати эмас. У орзулар рўёби, юксак мақсадлар пойдевори, умр аталмиш йўлнинг гўзал маъноси. Ҳаётни қандай кечириш эса ўзингизга боғлиқ. Соғлом турмуш тарзини табиий ҳаёт меъёрига айлантирадиган маданиятни шакллантиринг. Бу танангизга куч-қувват, руҳингизга осойишталик, ҳаётга меҳр уйғотади. Оилангизда эса Ватан корига ярайдиган асл фарзандлар вояга етади.

Рисолат МАДИЕВА,

“Янги Ўзбекистон” мухбири