Бугунги глобал ва миллий меҳнат бозорида қуруқ назарияга асосланган, амалиётдан узилган диплом эмас, балки реал ва ўзгарувчан вазиятларга тез мослашувчан кўникмага эга бўлган “олтин қўлли” замонавий касб эгаларига эҳтиёж ҳар қачонгидан кўпроқ. Ўнлаб анъанавий касблар йўқолиб, ўрнини рақамли иқтисодиёт ва инновацион хизмат кўрсатиш соҳалари эгаллаётган бир пайтда таълим тизимининг энг оғриқли муаммоси академик дастурларнинг реал ҳаёт талабларидан орқада қолишидир.

Ушбу номутаносиблик сабабли минглаб ёшлар олийгоҳ битирувчисига айланса-да, меҳнат бозорида ўз ўрнини топа олмай, “дипломли ишсизлар” қатламини кенгайтирмоқда. Айнан шу сабабли ёшларни мактаб давриданоқ касб-ҳунарга тўғри йўналтириш, ички қобилият ва индивидуал қизиқишларини тасодифлар чорраҳасида бой бермаслик ҳозир давлат сиёсатининг энг стратегик, энг устувор йўналишларидан бирига айланди.

Ҳаётга татбиқ этилаётган “Касблар шаҳарчаси” лойиҳаси мамлакатимиз касбий таълим тизимидаги мана шу энг долзарб узилишни бартараф этишга хизмат қиладиган мутлақо янги, оригинал ва инновацион экотизим сифатида майдонга чиқди. Давлатимиз раҳбарининг “Замонавий иқтисодиётга замонавий касб эгаси керак” деган концептуал ғояси ушбу улкан ислоҳотнинг бош мезонидир. Яқинда Президентимизнинг Хоразм вилоятига навбатдаги ташрифи доирасида айнан Урганч шаҳридаги Хоразм илғор касбий маҳорат техникуми ҳамда унинг ҳудудида ташкил этилган илк “Касблар шаҳарчаси” фаолияти кўздан кечирилди ва бу борадаги амалий ишларга юқори баҳо берилди. Ушбу инновацион мажмуа бунёд этилиши учун давлат бюджетидан жами 72,4 миллиард сўм ажратилган бўлиб, техникум биноси 1100 ўринга мўлжалланган. Замонавий устахоналар ва инновацион лабораторияларга эга мажмуа нафақат ўз ўқувчилари, балки бутун вилоятдаги бошқа касбий таълим муассасаларининг қарийб 4300 дан зиёд ўқувчиси учун кучли амалий ўқув базаси бўлиб хизмат қилади.

Президентимиз Хоразмдаги янги тизим билан танишиш асносида “Касблар шаҳарчаси” моделини кенг оммалаштириш, ҳар бир вилоятда шундай инновацион касбга йўналтириш марказлари ташкил этиш зарурлигини таъкидлади.

Ушбу мажмуада иқтисодий ва технологик жиҳатдан энг тараққий этган Германия, Швейцария, Буюк Британия, Хитой ва Жанубий Корея каби давлатларнинг илғор дастурлари ўзаро синтез қилинади. 2026/2027 ўқув йили учун меҳнат бозорида энг харидоргир ҳисобланган 11 та касб йўналиши бўйича энг иқтидорли 200 ёш қатъий имтиҳон ва шаффоф саралаш босқичлари орқали қабул қилиниши режалаштирилган. Мазкур таълим модели орқали йил якунига қадар вилоятдаги 39 минг ишсиз фуқарони профессионал ҳунарли қилиш ва барқарор иш билан таъминлаш мақсади кўзланган.

Лойиҳа пойдеворида жаҳон таълим методологиясида юксак самарасини исботлаган “Ўзинг ясаб кўр” амалий фалсафаси ётади. Инсон психологияси, хусусан, машҳур илмий-педагогик асослар кўрсатадики, ўсмир ёшдаги бола бирор касб тўғрисида шунчаки китоблардан ўқиб, маърузаларда эшитиб ёки уни четдан томоша қилиб тўғри, холис хулоса чиқара олмайди. Инсон мияси пассив эшитиш орқали маълумотнинг бор-йўғи 10-20 фоизини сақлаб қолса, амалий ҳаракат ва муаммони мустақил ҳал қилиш жараёнида бу кўрсаткич 75-90 фоизга етади. Иқтисодий жиҳатдан эса ушбу модель Теодор Шульц ва Гэри Беккернинг Инсон капитали назариясига таянади: инсонга ва унинг амалий кўникмаларига киритилган сармоя ишлаб чиқариш унумдорлигини ошириб, бизнеснинг мослашув харажатларини нолга туширади. Шунинг учун бола касбни шунчаки тасаввур қилмаслиги, балки уни бевосита кўриши, ускунани ушлаб, дастлабки амалий ҳаракатларни ўз қўли билан бажариши шарт.

Ушбу тизимнинг муваффақияти глобал андозалар ва жаҳон тажрибаси билан ҳам узвий боғлиқдир. Масалан, Германия ва Швейцариянинг дунёга машҳур дуал таълим тизими ўқувчилар вақтининг 70 фоизини бевосита корхонадаги амалиётга, 30 фоизини эса назарияга йўналтиради. Немис моделидаги касбий таълим марказлари мактаб ўқувчиларини эрта касбга йўналтиришнинг жаҳондаги энг мукаммал андозаси бўлиб, “Касблар шаҳарчаси” айнан мана шу муваффақиятли прототипга таянади. Шунингдек, Жанубий Кореянинг юқори технологияли “Meister” (Уста) мактаблари таж­рибаси саноат эҳтиёжларига мослашган технопарклар орқали битирувчиларнинг ишга жойлашиш кўрсаткичини 95 фоизга етказиш мумкинлигини исботлаган. Хитойнинг “Саноат ва таълим интегра­цияси” модели эса ўқувчиларни ўқиш жараёнидаёқ реал корхоналар буюртмалари устида ишлатиш самарадорлигини кўрсатиб берди.

Бугун Ўзбекистонда шаклланаётган “Касблар шаҳарчаси” тизими ушбу илғор глобал андозаларни миллий иқтисодиёт талабларига мувофиқлаштирган ҳолда ҳаётга татбиқ этмоқда. “Касблар шаҳарчаси” мактаб ўқувчиларига бугунги ва келажак меҳнат бозорида қадри ҳар сонияда ошиб бораётган транспорт, логистика, рақамли саноат, замонавий қурилиш технологиялари, сервис ва юқори даромадли замонавий қишлоқ хўжалиги ҳамда муқобил энергия манбаларини қамраб олган “яшил” энергетика каби энг талабгир йўналишлар билан амалий танишиш имкониятини тақдим этади. Мазкур тизим орқали ёш авлод ўз келажагини, ҳаётий йўлини субъектив тасодифлар, дўстлар таъсири ёки ота-она мажбурловлари остида эмас, балки лабораторияларда ўз салоҳиятини синаб кўрган ҳолда, мутлақо онгли равишда танлаш имконига эга бўлади.

Бироқ ушбу муассаса шунчаки чиройли макетлар кўргазмаси ёки оддий мактаб тўгараклари йиғиндиси бўлиб қолмаслиги керак. Унинг ортида халқаро андозаларга таянадиган, жуда қатъий техник, муҳандислик, архитектура ва меъёрий стандартлар занжири туради. Тасдиқланган расмий лойиҳалаш топшириқларига кўра, ушбу шаҳарчалар барча ҳудудлар учун ягона минимал хавфсизлик, санитария ва эвакуация стандартлари асосида, мослашувчан ва универсал модулли тамойил бўйича барпо этилади. Бу дегани ҳар бир ҳудуд географик жойлашуви, демографик кўрсаткичлари ва майдон ўлчамидан келиб чиқиб, шу ҳудудга мос, шунингдек, ҳар бир ҳудуд меҳнат бозори талабидан келиб чиқиб тайёр касб модулларини худди конструктор каби ўзига мослаб эркин йиғиб олиш имкониятига эга бўлади.

Бинонинг ички архитектураси ва муҳандислик ечими ўқувчилар хавфсизлиги ҳамда психологик қулайлигини энг юқори даражада таъминлаш учун махсус функционал зоналарга ажратилган бўлиб, оқимлар бошқарувини қатъий тизимга солади. Масалан, ахборот-консультация гуруҳлари, тест станциялари, тиббий хона, серверхона ва менторлар хоналари жойлашган “тоза ва тинч” ҳудудлар оғир симуляторлар, амалий ўқув стендлари ва устахоналар ишлайдиган “техник ва шовқинли” зоналардан ҳам фазовий, ҳам акустик жиҳатдан бутунлай узилган бўлади. Марказга ташриф буюрувчилар эса ичкарида ўзаро тўқнашувларсиз ва хизмат кўрсатиш ҳудудларига дуч келмасдан, киришдан чиқишга қараб фақат ягона хавфсиз занжир шаклидаги йўналиш бўйича ҳаракатланади.

12 ёшдан 18 ёшгача бўлган мактаб ўқувчиларининг ҳаёти ва соғлиғини асраш лойиҳанинг энг фундаментал, мажбурий талабидир. Техник меъёрларга мувофиқ, шаҳарчада ҳар қандай хавфли саноат ёки ишлаб чиқариш жараёни болалар учун мутлақо хавфсиз рақамли имитациялар ва замонавий симуляторлар билан алмаштирилган. Масалан, юқори ҳарорат, заҳарли газлар ва учқун билан боғлиқ бўлган пайвандлаш касби ўқувчиларга фақат махсус виртуал (VR) тизимлар ёрдамида ўргатилади.

Лойиҳа доирасида жами 10 та амалий ва интерактив касбий майдон ҳамда битта касбга қизиқишни аниқлаш ва йўналтириш ҳудуди ташкил этилган. Улар қуйидаги йўналишларни қамраб олади:

  1.Қурилиш: бино қуриш, ғишт териш, пардозлаш, ўлчаш ва материаллар билан ишлаш.

2. Сантехника: сув таъминоти, қувурлар, иситиш ва канализация тизимлари.

3. Пайвандлаш: метални бириктириш, хавфсизлик қоидалари ва замонавий пайванд технологиялари.

4. Саноат механиги: механизмлар, ускуналар, ишлаб чиқариш линиялари ва техник хизмат.

5. Қишлоқ хўжалиги техникаси: трактор, агротехника, сув тежаш ва суғориш ускуналари.

6. “Яшил” энергетика: қуёш панеллари, энергия тежамкор ускуналар ва экотехнологиялар.

7. Электротехника: электр тармоқлари, хавфсизлик қоидалари, улаш ва таъмирлаш ишлари.

8. Ошпазлик: таом тайёрлаш, санитария-гигиена ва хизмат кўрсатиш маданияти.

9. Агрономия: ўсимлик етиштириш, тупроқ, уруғ, сув ва ҳосилдорлик таҳлили.

10. Ҳамширалик: биринчи ёрдам, бемор парвариши ва тиббий гигиена асослар.

Таъкидлаш керакки, бизда мактаб давридаги меҳнат дарслари ўқувчи ёшлар келажагини белгилашда муҳим таянч бўлиб хизмат қилаётган бир пайтда Европа Иттифоқи давлатларида, хусусан, Герма­нияда 7-синфдан бошлаб ўқувчилар учун икки ҳафталик мажбурий касбий амалиёт йўлга қўйилган. Унда ўқувчилар ўзлари қизиққан соҳа корхоналарига бориб, жараённи ичидан ўрганади.

Шу боис, биз ҳам ушбу тажрибани жорий этиш устида ишлаяпмиз. Дастлабки қадам сифатида мактабларда камида бир ойда бир кунни мажбурий “касб куни” сифатида белгилашимиз лозим.

Айни пайтда мактабларимизда қарийб 10 минг директор маслаҳатчиси штати ташкил этилган бўлса-да, уларнинг фаолияти ҳозирча фақат назария, тест ва тавсиялар билан чекланиб қолмоқда. Ўргатилган билимларни амалда кўрсатиш ва синаб кўриш учун шароит етишмайди. Айнан шу бўшлиқни тўлдириш мақсадида ҳам “Касблар шаҳарчаси” ташкил этилмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, ушбу мукаммал техник стандартлар, муҳандислик ечимлари ва педагогик механизмлар ягона стратегик ва макроиқтисодий мақсадга хизмат қилади. Бу мақсад касбий таълимни шунчаки қуруқ дарс берадиган, битирувчисининг тақдирига масъул бўлмаган эски тизимдан ёшларни ҳаётга реал тайёрлайдиган, уларга замонавий технологиялар билан ишлашни ўргатадиган ва энг муҳими, якунда тайёр ­кадрни тўғридан тўғри иш берувчи билан боғлайдиган яхлит иқтисодий занжирга айлантиришдир.

Германия, Швейцария ва Жанубий Корея каби ривожланган давлатлар тажрибаси кўрсатадики, касбий таълим тизими саноат ва бизнес тармоқлари билан мана шундай узвий интеграция қилингандагина иқтисодиётда жиддий ўсиш ва унумдорлик юз беради. Бу модель йирик ва ўрта бизнес субъектлари учун ҳам кадрлар импорти, тайёр бўлмаган ходимларни қайта ўқитиш ва мослаштириш харажатларини кескин камайтирадиган, меҳнат унумдорлигини оширадиган жуда катта иқтисодий драйвердир.

Барча ҳудудларда оммалашаётган “Касблар шаҳарчаси” лойиҳаси мамлакатимизда инсон капиталини тубдан ривожлантириш, ёшлар бандлигини кафолатлаш, камбағалликни қисқартириш ва ҳар бир ёш инсоннинг ўз ҳалол меҳнатига таяниб унумли ва муносиб даромад топишини таъминлаш йўлидаги дадил, тизимли ва муҳим қадам бўлиб, мамлакатимиз келажагининг энг мустаҳкам пойдеворларидан бирига айланишига ишонаман.

Азимжон ҲУСАНОВ,

Касбий таълим агентлиги директори