Осмонга қараб, юлдузларни томоша қилган бўлибди. Сўнг аста келиб қайиғига ўтирибди-да, теварак-атрофни яна бир қур кўздан кечиргач, икки ёндаги эшкакларни қўлга олибди. Ҳа, ҳаммаси ёзилганидек аниқ-тиниқ кўринди менга.
Чол оҳиста эшкак эша бошлабди. Аввалига сустроқ, бир маромда, кейин эса навқирон бир ғайрат билан. Шамол увиллашию чиябўриларнинг чийиллаши ногаҳон сув шовқинига — мавжланаётган тўлқинлар сасига қоришиб кетибди. Шалоп-шулуп, шалоп-шулуп… Ой ёғдусида чарх ураётган денгиз қушлари — чағалай ва оқчорлоқларнинг сувга тўш уриб учиши, кумуш қанотлари нимқоронғида ялт-юлт аксланиб кўзга чалинади. Чол бир замон эшкак эшишдан тиниб, сув тегмаганига минг йиллар бўлган қайиқ ичидан узун алланимани олибди-ю, узоқни чамалаб уни ҳавога — “денгиз”га улоқтирибди.
“Танҳо қайиқ”да тасвирлар қандай эди:
“Балиқчи кафтларини қулоқпана қилиб пастга энгашган — нимадир сасни эшитмоқчи…
Сукунат, сукунат… Бир пайт қайиқ четида кўндаланг ётган эгма хода қимирлаб
кетиб, шалоп-шулуп товуш чиқаради. “Балиқчи” шоша-пиша ходани “сув”дан
кўтаради. Нақд тумшуғидан илинган лаққа ой ёруғида биланглаб турибди!.. Орол
бобо уни завқ билан айлантириб томоша қиларкан, берганингга шукр, берганингга
шукр, Тангрим, дейди шодон”.
Худди шундай. Фақат чолнинг ўрнида
ўзим эдим. Жуда узоқ сузибман, бир вақт орқага ўгирилиб қарасам, қирғоқ узун
яшил қийқага ўхшар, унинг ортида оч зангори тепалар чўзилиб кетган эди. Сувга
узоқ тикилдим. Зим-зиё денгиз қаърида планктонларнинг қизғимтир жилвалари ҳамда
қуёш нурининг ажиб товланишини кўрардим. Нурнинг сувдан аксланиб чиқаётган
товланиши ҳам худди қирғоқ тарафда осилиб турган булут авзойи каби яхши ҳаво
бўлишидан дарак берарди. Кейин алоқ-чалоқ тасвирлар билан уйғониб кетдим.
Димоғимга денгиз ҳиди урилди…
* * *
Йўлтанламас япон уловларидан бирига
чиқдик. Машина шу қадар абгор ва эски эдики, у Орол денгизининг асов тўлқинлари
шаҳар этагини ювиб, бандаргоҳда балиқчи кемалар қантарилган ҳолда турган
замонларни кўрган бўлса, ажабмас. Йўл бўйи анча йил илгари келиб кетган
журналистларнинг фикрларини очиқ платформаларда ўқиб кетаман. Мана, масалан,
бири бундай ёзган: “Мен эски, шалоқ поездда Оролбўйи чўллари бўйлаб кетяпман.
Дарча ортидаги манзара соатлаб ўзгармайди: сариқ-бўз чалачўл, бетон симёғочлар,
чанг босган гиёҳларни ўйчан кавшаётган оғиркарвон туялар. Камина Қизилўрдадан
отланиб, бир замонлар баҳайбатлиги учун денгиз номини олган кўл соҳилида бўлган
Орол шаҳрига боряпман…”. Тағин бошқаси ёзган: “Оролнинг қуриган тубида йилига
90 кундан ортиқ давр мобайнида бўрон туради ҳамда 100 миллион тоннадан ортиқ
чанг ва заҳарли тузни атмосферага кўтариб, минглаб километрга ёйиб юборади.
Ҳатто унинг намуналари Антарктида соҳиллари, Гренландия музликлари, Норвегия
ўрмонлари ва Ер сайёрасининг кўплаб бошқа нуқталарида топилмоқда…”. Ўқийман-у,
дарҳол ташқаридаги бугунги вазият билан солиштираман. Тўғри, ташқарида қотиб
қолган тўлқинларни эслатувчи қум барханлари узра миллионлаб майда чиғаноқлар
қирсиллайди, шамол ваҳимали ғувиллайди. Бир пайтлар турган жойимизда 60 метр
баландликдаги сув бўлганини ўйлаб хўрсинамиз. Бироқ тўрт томонимизни ўраётган
ҳадсиз яшил тўқайзорларни кўриб, ушбу заминга тириклик янги шаклда
қайтаётганини англаймиз.
* * *
Орол денгизи йўқ бўлиб кетиши
натижасида бугун миллионлаб гектар майдонда Оролқум шўр чўли ястаниб ётибди.
Ушбу майдон заиф экологик тизим бўлиб, атроф-муҳитга ҳам, маҳаллий аҳолининг
соғлиғига ҳам таҳдид солади. Орол денгизи қуриб кетишининг салбий оқибатларини
юмшатиш, минтақа аҳолисининг турмуш шароити ва сифатини яхшилаш давлат
сиёсатининг устувор йўналишларидан бири сифатида белгиланди. 2021 йил 18 майда
Президентимиз таклифи билан БМТ Ассамблеясининг “Оролбўйи минтақасини экологик
инновациялар ва технологиялар зонаси деб эълон қилиш тўғрисида”ги резолюцияси
қабул қилинди.
Кейинчалик, 2022 йил январда
Ўзбекистон ҳукумати Оролбўйи минтақасини ривожлантириш бўйича комплекс “йўл
харитаси”ни қабул қилди. Шунингдек, 2018 йилда Орол денгизининг қуриб қолган
қисмида ўрмонлар барпо этиш дастури бошланган бўлиб, бугун денгизнинг қуриган
майдони миллионлаб туп саксовул билан қопланган. Шу билан бирга, кейинги
барқарор чора-тадбирларга асос қўйиш учун экологик офат зонасининг ҳозирги
ҳолати ва у ерда содир бўлаётган ўзгаришлар ҳақида илмий маълумотларга
асосланган тўлиқ тушунчага эга бўлиш мақсадида қуриган денгиз тубида
мониторинглар бошланди. Тупроқни баҳолаш ва таснифлаш ишлари бажарилди. Тупроқ
харитаси тузилди. Туз ва чанг тарқалиши мумкин бўлган ҳудудлар аниқланди.
Тупроқ қопламининг ҳосил бўлиш шароити ва йўналиши белгиланди.
Орол денгизининг қуриб қолган
ҳудудларида кўчма қум ва шўрхок ерларни мустаҳкамлаш мақсадида истиқболли
ўсимлик турларини экиш орқали экотизим ва ерларнинг рекультивациясини яхшилаш
учун фитомелиорация ишларини бажаришга доир ёндашувлар ишлаб чиқилди.
— Чўлланишнинг олдини олишда
саксовулзорларни кенгайтиришнинг аҳамияти катта, — дейди Мўйноқ давлат ўрмон
хўжалиги раҳбари Алишер Бекмуродов. — Оролбўйи ҳудудида барпо этилган 2 йиллик
саксовулзорда шамол таъсирида қум кўчиши 20 фоиз, 5 йиллигида 80 фоиз, 7 йиллик
саксовулзорда эса тўлиқ тўхтайди. Натижада Оролбўйи минтақасида иқлим
мўътадиллашади, аҳолининг яшаши учун ижтимоий-иқтисодий муҳит барқарорлиги
таъминланади. Биргина саксовулнинг атроф-муҳит мусаффолигини таъминлашдаги
хизмати жуда катта. Бир гектар майдондаги тўрт йиллик саксовулзор 1158 куб метр
кислород ажратиб чиқаради.
1960-йилларгача Орол дунёдаги тўртинчи
йирик кўл эди. Унинг майдони 69 минг квадрат километр бўлиб, Амударё ва Сирдарё
суви ҳисобига тўйинарди. Денгиз балиқчилик ва кемачилик билан шуғулланадиган ўн
минглаб одам учун тирикчилик манбаи эди. Бироқ XX асрнинг ўрталарида, қишлоқ
хўжалиги майдонларини суғориш учун дарёлардан катта ҳажмда сув олиш
бошланганидан сўнг Орол саёзлаша бошлади. 1989 йилга келиб, у шимолий ва
жанубий қисмларга ажралди.
2014 йили Орол майдони дастлабки
ҳажмига нисбатан 10 фоизгача қисқарди. Сув ҳавзаси ўрнида 6,2 миллион гектардан
ортиқ майдонни эгаллаган Оролқум чўли пайдо бўлди.
Бу фалокат балиқчилик саноати ва
портларнинг вайрон бўлишига олиб келди, минглаб одам ишсиз қолди. Энг катта
хавф эса қуриган тубдан ҳавога кўтарилаётган туз ва чанг бўрони бўлиб, улар
заҳарли заррачаларни юзлаб километрга тарқатиб, атроф-муҳит ва инсон
саломатлигига жиддий зарар етказди.
Минтақанинг ривожланиши фақат
кўкаламзорлаштириш билан чекланмайди. Туризм Оролбўйидаги истиқболли
йўналишлардан бири бўлиб қолмоқда. Орол денгизининг ноёб манзаралари ва бой
тарихи нафақат Ўзбекистоннинг турли ҳудудларидан, балки хориждан ҳам сайёҳларни
ўзига жалб қилмоқда. Бундан ташқари, минтақада анъанавий фаолият турлари ҳам
ривожланмоқда. Жумладан, оқсил қўшимчалари ишлаб чиқаришда фойдаланиладиган
артемия олиш, шунингдек, озиқ-овқат ва фармацевтика саноатида кенг қўлланадиган
қизилмия тайёрлаш ишлари кенгайди.
Бу каби лойиҳалар Оролбўйи ҳудудининг
иқтисодий тикланишига туртки бераётир. Энг муҳими, бу ерда яшовчи аҳолига янги
иш ўринлари очилиб, бир вақтлар денгиз билан тирик бўлган юртдан одамлар кўчиб
кетмай, аксинча, у ерда яшаш ва қолишга умид уйғотди.
* * *
Мўйноқдаги “Янги Ўзбекистон” ва
“Правда Востока” газеталари кунлари тадбирида бир аёл шу яқин атрофда сўнгги
балиқчи истиқомат қилишини, бироқ ҳозир бир оз тоби йўқлигини айтди. Тадбир
давомида унинг қизи “Орол балиқчиси” бош муҳаррири Сайпжамал опа эканини билиб
олдим. Оломон сийраклашгач, олдига бордим. Унинг гапларини тингларканман, энг
охирги бўлиш кайфиятини тушунгим, эшитган қулоққа эриш туюлар, ўз танимда ҳис
қилиб кўргим келарди. Боиси, вақт ва макон оралиғидаги муаллақ бир ҳолат —
охирги бўлиш ҳисси чекинган денгизнинг улуғворлигини тушунишимга кўмаклашарди.
— Орол денгизи сўнгги ўн йилликлар
давомида Мўйноқдан 140 километр узоқлашди ва энди шаҳар денгизсиз ҳаёт тарзига
мослашди, — дейди Сайпжамал Шаддинова. — Бу ерларда денгиз бўлганини фақат
занглаган кемалар, Оролнинг эски хариталари ва сақланиб қолган лангар эслатади.
Бир пайтлар бу ерда сув шалоплаб, қайиқ моторлари тарақлаб, балиқчилар тўр
тортганига ишониш қийин. Отам — Али Шаддиновнинг айтишича, ҳаво балиқ ҳиди
билан тўлиб, кема сиреналарининг товуши шаҳар бўйлаб янграган экан. Қорақалпоқ
ёзувчиси Асан Бегимовнинг “Балиқчининг қизи” романи Орол денгизи атрофида
яшовчи балиқчининг қизи Ойқиз ва унинг севгилиси Дўстберген ҳақида ёзилган.
Дўстберген Орол денгизида пўртаналар билан олишиб балиқ овлаганида:
Сазаннинг шўрвасин ичсангиз болдек,
Ақ марқанинг ҳар бири қўйдек.
Денгизда илақа сузади ойдек,
Бекире кесмаси белингга дармон.
Еганнинг кўнглида қолмайди армон,
деб қўшиқ куйлайди. Бу қўшиқдаги оқ
марқа, бекире каби балиқ турлари ҳозир йўқ бўлиб кетган. Романдаги мана шу
сатрларни ўқиганимда, Оролнинг мен кўрмаган тўлқинларини соғинаман.
Отамнинг айтишича, мўйноқлик
аёлларнинг кўпи Орол балиқни қайта ишлаш заводида ишлаган. Катта завод бўлган.
Бутун шаҳар шу корхона туфайли бунёд қилинган. Орол тўла бўлган йиллари балиқ
заводида салкам 3000 киши ишлаган экан. Денгиздан сув қочгач, бу корхоналарнинг
барчаси ёпилиб кетди…
Бугун ўша замон шиддатидан ортда
қолгандек туюлган “оралиқ ҳудуд”га боқсангиз, табиат ва инсон иродасининг
бутунлай янги манзарасига гувоҳ бўласиз. Оролқум бугун “яшил қалқон” —
Оролтўқайга айланмоқда. Тузли тўзонлар йўлини тўсаётган саксовулзорлар,
жинғилзорлар табиатнинг янги ҳаёт шаклига дўнаётганидан дарак беради. Бу улкан
эврилишлар фонида Мўйноқнинг ўзида ҳам мисли кўрилмаган катта ишлар бажарилди.
Шаҳарга янги саноат тармоқлари кириб келди. Обод бўлаётган маҳаллалардаги
одамларда эртанги кунга ишонч пайдо бўлди. Билсангиз, ишонч биз учун денгиз
қадар катта тушунча.
Вақтида бу ҳад-ҳудудсиз чўлдан бош
олиб кетиш пайида бўлган, келажагини фақат кўчишда кўрган одамларнинг кўнглида
отамаконга боғланиш туйғуси қайта уйғонди. Улар ортга чекинишда давом этаётган
денгиз фожиаси билан бирга оёқ остида қайта тирилаётган тупроқнинг имкониятини,
хусусиятини кўра бошлади. Зеро, Оролнинг тақдири фақат йўқотиш ва йўқолишдан
иборат эмас, балки янгича яшаш, курашиш ва ғолиб чиқиш эканини мана шу замин
одамлари ўз ҳаёти мисолида исботламоқда. Бундай ирода ва матонат эса, шубҳасиз,
қорақалпоқларнинг қон-қонига сингиб кетган тарихий характер маҳсулидир.
Халқимизнинг феъл-атвори,
урф-одатлари, дунёқараши ҳақида теранроқ бўйлаб, ўзимча мушоҳада қилиб кўраман.
Халқимиз тарих ўйинларида сарсари коптокдек дунёнинг у чеккасидан бу чеккасига,
у макондан бу маконга кўп бадарға бўлган. Боболаримиз даврлар тўфонларида гоҳ
уммонлар қаърига чўкиб, гоҳ яна юзага қалқиб чиқиб, ҳар гал омон қолиб
яшайверган. Қорақалпоқ тарихи — ярим кўчманчи, мабодо қўним топгудек бўлса,
меҳнатдан бўйин товламайдиган деҳқоннинг тарихи, саратон оташида куйиб,
тоғ-тошларда товони тилиниб мол ҳайдаган чўпоннинг тарихи. Бу халқнинг тарихини
ёзган ҳарфлар — ватандан ватанга дарбадар кезган пайтларида қўноқ жойларда
қолган ўчоқлар, унинг ўз тарихини ёзган қаламлари — янги маконини
гуллатиб-яшнатиш умидида ер ҳайдаган омоч-бўйинтуруқлари. Бу халқнинг
феъл-атворидаги алланечук олазараклик — қўш ҳайдаганда бир кўзи омочида,
иккинчи кўзи ортида, қўнса — бир кўзи уйқуда, иккинчиси нотинч ётганининг натижаси.
Одамзоднинг босиб ўтган йўли, кўрган-билганлари, ҳаётий тажрибалари бир-бирининг давомига, ягона уммонга келиб қуйилувчи дарёнинг ҳар хил ирмоқларига ўхшайди. Айни пайтда ҳар бирининг қисмати ўхшаш, шунингдек, бири иккинчисини ёрқинроқ кўрсатувчи турфа ранглардан иборат камалакни эслатади. Агар инсоният тарихини бепоён уммонга қиёсласак, унга келиб қуйилувчи дарёю ирмоқларидан бирида, гарчи кўзга яққол ташланавермаса-да, ҳарқалай халқимнинг ҳам номи борлиги одамни қувонтиради.
* * *
…Денгиз шундай нафас олади. Денгиз ва
қирғоқнинг қизғин тўқнашувидан ҳамиша паға-паға ҳовур кўтарилиб туради.
Қуёш икки терак бўйи кўтарилганда бир
қайиқ денгизга тушди. Унда икки балиқчи билан болакай бор эди. Овчилардан бири
ёш, норғул йигит якка ўзи эшкак эшиб борарди. Қайиқ қуйруғида юзи қўнғир тус
олган, қотма, кекирдаги туртиб чиққан, манглайи ва айниқса, бўйнини тарам-тарам
ажин босган, кафтлари ҳам йирик, суякдор панжа бўғинлари ёнғоқдай шишиб чиққан
кекса овчи қайиқни бошқариб борарди. Қорайган юзида оқиш қошлари кўзга аниқ
ташланарди. Чолнинг ёшланиб, қизарган кўзлари одатдагидай қисилган — умр бўйи
қуёш нури тушиб кўзни қамаштирувчи сув юзига қарайвериб ўрганиб қолган, у
қайиқни гўё кўр-кўрона ҳайдаётганга ўхшарди. Қайиқнинг нариги тумшуғида ўн тўрт
ёшлардаги кўккўз бола чўнқайиб ўтириб олган: ора-сира катталарга шошиб қараб
қўяр, жони ичига сиғмай ўзини зўрға тутиб ўтирар, денгизга илк бор чиқаётганини
типирчилаб билдиришдан ўзини тийиб турарди…
* * *
Тўртинчи куни қайиқ ортга қайтди. Бола тўйда юргандай диққатини йиғолмас, бутун вужуди, фикру зикри содир бўлган ўзгача таассуротлар билан тўлиб-тошган эди. Сув сатҳини ҳар лаҳзада минг тусга — нимранг бинафшадан қора-кўкишгача, қора-кўкишдан то қайиқ кўланкасидаги тимқора тусгача товланаётган тўлқинларнинг тинимсиз жимирлаши боланинг диққатини ўзига жалб этарди, тўсатдан қайиқ ёнида пайдо бўлиб қолган, ҳар нарсага қизиқувчан балиқларни кўриб, ичига сиғмай севинарди. Оёқ остидаги нарсаларни — терига ўралган иккита найза, арқон ўрами, сувли бочка, озиқ-овқат солинган тўрва, яна қандайдир тугун ва кийим-кечакларни босиб, қайиқнинг қуйруғига ўтаркан, типирчилаётган улкан балиқни қаричлаб кўрди…
* * *
Бола деразадан кўринаётган дарахтнинг
осмонга туташиб кетган юқори қисмидаги барглари сарғая бошлаганини пайқади. Шохда
барглар қатор тизилган ва болага яқин бўлгани учун осмонни тилимлаб турган
дастасиз ханжарга, барглари эса осмон саҳнида улкан мовий кўлга бир-бирининг
тумшуғидан боғлаб, қатор териб қўйилган кичкина қайиқчаларга ўхшарди. Бола
баргларнинг қайиқчаларга ўхшашини кашф этганидан хурсанд бўлиб кетди. Уларнинг
худди денгиз тўлқинида солланиб турган қайиқлардек тебраниб турганини ва
осмоннинг жуда ҳам мовий, дарахтларнинг сукутда экани бир зум жуда ноёб
гўзалликдай бўлиб туюлди.
Ҳозир боланинг қулоғига нарироқдаги
катта йўлдан машиналарнинг гувиллаганча ўтиб бораётгани ҳам, мол-қўйларнинг
маъраши ҳам, тенгқурларининг шовқини ҳам кирмасди: у ҳозир мана шу ноёб
гўзалликни бутун онгига, шуурига сингдирмоқчидек, қайиқсимон барглар
шитиригагина бутун эътиборини жалб этган ва тинмай ўз-ўзига шивирларди: “ЯШИЛ
ОРОЛ!”.
Азизбек ЮСУПОВ,
“Янги Ўзбекистон” мухбири
