Давлатимиз раҳбари шу нуқтаи назардан 2025/2026 ўқув йилидан Ички ишлар вазирлиги Академиясида дуал таълим ва инновацион педагогик технологиялар асосида «Рақамли технологиялар соҳасида жиноятларга қарши курашиш фаолияти» йўналишида малакали кадрлар тайёрлаш бўйича янги тизим йўлга қўйилганини муҳим қадам, деб баҳолади.
Мазкур фикр бугун ички ишлар органлари учун кадрлар тайёрлаш масаласига қўйилаётган талабнинг мазмун-моҳиятини яққол ифодалайди. Замонавий ходимдан ҳуқуқий билим ва касбий тайёргарлик билан бир қаторда рақамли технологияларни эгаллаш, янги турдаги жиноятларга қарши самарали курашиш, мураккаб вазиятларда қонуний ва асосланган қарор қабул қилиш каби компетенциялар талаб этилмоқда.
Ҳар қандай ҳуқуқни муҳофаза қилувчи тизимнинг самарадорлиги, биринчи навбатда, унда хизмат қилаётган кадрларнинг билим ва малакасига боғлиқ. Ходимнинг ҳуқуқий тафаккури, касбий маҳорати, мураккаб вазиятларда тўғри қарор қабул қилиши, замонавий технологиялардан фойдалана олиши ва аҳоли билан мулоқот маданияти кундалик хизмат натижасида бевосита намоён бўлади.
Шу маънода, ички ишлар органлари учун кадрлар тайёрлаш масаласи жамоат хавфсизлигини таъминлаш, қонунийликни мустаҳкамлаш ва инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилиш билан узвий боғлиқ.
Сўнгги ўн йилда Ўзбекистонда ички ишлар органларини халқ манфаатларига хизмат қилувчи тизимга айлантиришга қаратилган кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилди. Табиийки, бундай ўзгаришлар тизим учун кадрларни ким ва қандай тайёрлаши керак, деган масалага ҳам янгича ёндашувни талаб қилди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 16 августда қабул қилинган ПҚ–3216-сон қарори бу борада муҳим ҳуқуқий асос бўлди. У билан ички ишлар органлари ходимларини тайёрлаш, қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш тизимини сифат жиҳатидан янги асосларда ташкил этиш устувор вазифа сифатида белгиланди. ИИВ Академиясининг ички ишлар органлари учун профессионал кадрлар тайёрлайдиган олий таълим ва илмий-тадқиқот муассасаси сифатидаги ўрни мустаҳкамланди.
Ўтган даврга назар ташласак, Академияда кадрлар тайёрлаш соҳасидаги ислоҳотларни шартли равишда уч босқичга ажратиш мумкин.
Биринчи босқич: таълимни амалиётга яқинлаштириш
2016-2020 йиллар Академия учун институционал янгиланиш даври бўлди. ПҚ–3216-сон қарор билан кадрлар тайёрлаш тизимини ривожлантиришнинг саккизта устувор йўналиши белгиланди. Хизматдан ажратмаган ҳолда ўқитиш ва махсус касбий тайёрлаш, номзодларни мақсадли тайёрлаш, соҳавий фанлар улушини ошириш, амалиётчи мутахассисларни дарсларга жалб этиш, замонавий педагогик ва ахборот-коммуникация технологияларини жорий қилиш, мутахассисликларни амалиёт эҳтиёжларига мослаштириш, фундаментал ва амалий тадқиқотларни кучайтириш ҳамда хорижий таълим муассасалари билан ҳамкорликни ривожлантириш шулар жумласидандир.
Энг муҳим ўзгаришлардан бири таълимнинг мазмунига тааллуқли бўлди. Курсантга ҳуқуқ нормаларини ўргатиш билан чекланиб қолмасдан, уни реал хизмат вазиятида тезкор, қонуний ва ахлоқий жиҳатдан тўғри қарор қабул қила оладиган мутахассис сифатида тайёрлашга эътибор кучайди.
Шу мақсадда ҳудудий ички ишлар органларига чиқиш, тергов ва тезкор тадбирларда иштирок этиш, вазиятли машғулотлар ўтказиш ва реал амалиётга яқин кейслар билан ишлаш таълим жараёнидан мустаҳкам ўрин олди.
Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 29 ноябрдаги ПҚ–3413-сон қарори билан тасдиқланган Ички ишлар органларида хизматни ўташ тартиби тўғрисидаги низом кадрлар тайёрлаш тизимининг ҳуқуқий асосларини янада мустаҳкамлади. Унда кадрларни ИИВ олий таълим муассасаларида, бошқа таълим муассасаларида, шунингдек, халқаро шартномалар асосида хорижий давлатларнинг таълим муассасаларида тайёрлаш имконияти белгиланди.
Давлат ҳисобидан таълим олган шахсларнинг ўқишни тамомлагандан кейин камида беш йил узлуксиз хизмат қилиши билан боғлиқ мажбуриятнинг белгиланиши ҳам кадрлар тайёрлашни тизимнинг реал эҳтиёжлари билан боғлашга хизмат қилди.
2017 йил 1 декабрдаги 958-сон Вазирлар Маҳкамаси қарори билан Академия бакалавриатига номзодларни танлаш ва қабул қилиш тартиби ҳуқуқий жиҳатдан аниқлаштирилди. Кейинги ўзгартишларда қабул жараёнининг шаффоф ва холис ўтказилиши, коррупция ҳолатларининг олдини олишга қаратилган таъсирчан чоралар алоҳида мустаҳкамланди.
Бошқача айтганда, сифатли ходим тайёрлаш жараёни таълим аудиториясидан эмас, муносиб номзодни танлашдан бошланишига устувор аҳамият берилди. Шу йилларда ўқиш, қайта тайёрлаш ва малака оширишни бир-биридан ажралган жараёнлар сифатида эмас, ходимнинг бутун хизмат фаолияти давомида давом этадиган узлуксиз касбий ривожланиш тизими сифатида ташкил этишга замин яратилди.
Иккинчи босқич: биринчи курсдан – касбга
2021–2024 йилларда кадрлар тайёрлаш тизими сифат жиҳатидан янги босқичга кўтарилди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 15 апрелдаги «Ички ишлар органлари учун профессионал кадрларни тайёрлашнинг сифат жиҳатидан янги тизимини жорий этиш бўйича чора-тадбирлар тўғрисида»ги ПҚ–5076-сон қарори Академия тараққиётида янги даврни бошлаб берди.
Қарорга мувофиқ, таълим кадрларни мақсадли касбий тайёрлашга йўналтирилди. Биринчи курсдан бошлаб мутахассислик ва юридик фанларни ўқитиш, жанговар ва жисмоний тайёргарликни чуқурлаштириш назарда тутилди.
Натижада аввал умумий назарий билим бериб, кейин касбий ихтисослаштириш тамойилидан биринчи курсданоқ касбий кўникма ва компетенцияларни шакллантиришга асосланган ёндашувга ўтилди. Оддий қилиб айтганда, курсант муайян маълумотни фақат билиши учун эмас, уни хизматда қўллай олиши учун ўрганиши асосий мақсадга айланди.
Тезкор-қидирув, ҳуқуқбузарликлар профилактикаси, эксперт-криминалистика, жазони ижро этиш, ташкилий-штаб ва психологик таъминот каби йўналишларнинг ривожланиши ички ишлар органларидаги ихтисослашув билан бевосита боғланди.
Бундай ёндашув битирувчи хизмат жойига борганидан кейин касбга мослашиш учун узоқ вақт сарфламасдан, вазифаларини бажаришга тайёр бўлиб боришига қаратилган.
Таълим сифатини баҳолашга муносабат ҳам ўзгариши табиий эди. Курсант қанча маълумотни ёд олгани билан бирга, муайян хизмат вазиятида қонуний, асосланган ва ахлоқий қарор қабул қила олиши ҳам муҳим мезонга айланди. Шу мақсадда кейслар, вазиятли машғулотлар, симуляциялар ва комплекс амалий имтиҳонларнинг аҳамияти ортиб бормоқда.
Учинчи босқич: рақамли таҳдидларга рақамли билим билан
2025-2026 йилларда Академия фаолиятида рақамли трансформация, кибержиноятчиликка қарши курашиш бўйича мутахассислар тайёрлаш ва халқаро ҳамкорликни ривожлантириш янги аҳамият касб этди.
2025/2026 ўқув йили бакалавриатига тезкор-қидирув фаолияти, ҳуқуқбузарликлар профилактикаси, эксперт-криминалистика, жазони ижро этиш, хизмат фаолиятини тарбиявий-психологик таъминлаш, ташкилий-штаб, пробация ҳамда рақамли технологиялар соҳасида жиноятларга қарши курашиш каби саккизта йўналиш бўйича қабул ташкил этилди. Ушбу қабул жараёнида Академияга 3 мингга яқин номзод ҳужжат топширган.
Бу рақам Академияда ўқишга қизиқиш юқорилигини кўрсатиш билан бирга, номзодлар орасидан муносибларини рақобат асосида танлаш имкониятини ҳам кенгайтиради.
Айниқса, «рақамли технологиялар соҳасида жиноятларга қарши курашиш»нинг алоҳида таълим йўналиши сифатида ташкил этилгани диққатга сазовор. Кибержиноятчилик ва рақамли далиллар билан ишлаш энди ходимнинг қўшимча билими сифатида эмас, алоҳида профессионал тайёргарликни талаб қиладиган йўналиш сифатида қаралмоқда.
2026/2027 ўқув йили учун махсус касбий танлов, якуний суҳбат ва ўтиш баллари натижаларининг Академия расмий веб-сайтида очиқ эълон қилиб борилиши қабул жараёнида ахборот очиқлигини таъминлашга хизмат қилмоқда.
2026 йилги магистратура қабулида ҳужжатларни махсус платформа орқали электрон шаклда қабул қилиш тартиби ҳам жорий қилинган. Қабул жараёни ҳужжатларни ўрганиш, махсус касбий танлов ва якуний суҳбат босқичларини қамраб олади.
Рақамлаштириш фақат қабул жараёни билан чекланиб қолгани йўқ. Академияда ахборот технологияларини жорий этиш ва таълимни рақамлаштириш бўлими, киберхавфсизлик ва рақамли криминалистика факультети, таълим сифатини назорат ва мониторинг қилиш маркази фаолият юритмоқда. Янги таҳдидлар янги билимларни ҳам талаб қилмоқда.
Рақамли муҳитда содир этиладиган жиноятлар кўп ҳолларда трансмиллий ва техник хусусиятга эга. Шунинг учун бундай жиноятларга қарши курашадиган ходим ҳуқуқшунослик билан бир қаторда маълумотларни таҳлил қилиш, рақамли излар билан ишлаш, ахборот хавфсизлиги ва халқаро ҳамкорлик механизмларини ҳам пухта билиши зарур.
Бу йўналишда халқаро ҳамкорликнинг амалий аҳамияти ҳам ортиб бормоқда. 2025 йил августда Академияда Туркия ҳамкорлик ва мувофиқлаштириш агентлиги – TIKA, Туркия ИИВ Хавфсизлик бош бошқармаси ва Миллий полиция академияси билан ҳамкорликда кибержиноятлар орқали олинадиган даромадларга қарши курашиш бўйича махсус ўқув курси ташкил этилди.
Унда Академия профессор-ўқитувчилари билан бирга малака ошириш тузилмалари, киберхавфсизлик ва тергов соҳасидаги амалиётчи ходимлар қатнашди. Халқаро ҳамкорликнинг бундай шакли хорижий тажрибани бевосита касбий компетенцияга айлантириш имконини беради.
Ўн йилда нималар ўзгарди?
2016-2026 йиллардаги жараёнга яхлит назар ташласак, бир нечта муҳим натижаларни кўриш мумкин.
Аввало, кадрлар тайёрлашнинг узлуксиз тизими шаклланди. Дастлаб Академиянинг мақоми, қабул ва хизматга йўналтириш механизмларига асосий эътибор қаратилган бўлса, кейинчалик таълим мазмуни, касбий компетенциялар, рақамли йўналишлар ва таълим сифатини назорат қилиш механизмлари изчил ривожлантирилди.
Иккинчи муҳим ўзгариш назария билан амалиёт ўртасидаги нисбатда кўринади. Ҳудудий органларда амалиёт ўташ, соҳавий фанларни кучайтириш, амалиётчи мутахассисларни таълим жараёнига жалб қилиш, дуал ва вазиятли таълим элементларидан фойдаланиш битирувчини фақат дипломли мутахассис сифатида эмас, хизмат вазифасини бажаришга тайёр профессионал сифатида шакллантиришга қаратилди.
Яна бир муҳим йўналиш – ихтисослашувнинг мазмуни ўзгарди. Киберхавфсизлик, рақамли криминалистика ва рақамли технологиялар соҳасидаги жиноятларга қарши курашиш бўйича алоҳида таълим инфратузилмаси яратилмоқда.
Қабул ва таълим жараёнида рақамли очиқликнинг кучайиши ҳам ўн йиллик ислоҳотларнинг муҳим натижаларидан ҳисобланади. Айни пайтда, эришилган натижалар кейинги вазифаларни ҳам кун тартибига олиб чиқмоқда.
Энди натижани хизматда ўлчаш керак
Кадрлар тайёрлаш тизимининг ҳақиқий самараси битирувчи диплом олган куни эмас, унинг кейинги хизмат фаолиятида намоён бўлади.
Шунинг учун Академияда олинган билим ва касбий кўникмалар ходимнинг дастлабки бир-уч йиллик хизмати давомида қай даражада сақланаётгани ва амалиётда қандай натижа бераётганини мунтазам ўрганиш мақсадга мувофиқ.
Таълим дастурининг самарадорлигини фақат курсантнинг баҳолари орқали ўлчаш етарли эмас. Хизматда йўл қўйилаётган хатоларнинг камайиши, фуқаролар билан мулоқот сифати, қабул қилинаётган процессуал қарорларнинг қонунийлиги ва жиноятларни очишда замонавий усуллардан фойдаланиш даражаси ҳам ҳисобга олиниши зарур.
Шу мақсадда битирувдан олти ой, бир йил ва уч йил ўтгач ходимнинг касбий компетенциялари, хизмат интизоми, процессуал қарорлари сифати, аҳоли билан мулоқоти ва раҳбарлар баҳосини умумлаштириб ўрганиш механизмини жорий этиш мумкин. Олинган маълумотлар кейинги ўқув дастурларини такомиллаштириш учун муҳим асос бўлади.
Илм, таълим ва амалиёт бир нуқтада бирлашса
Келгуси босқичда Академияда қарорларни илмий далилларга таянган ҳолда қабул қилиш кўникмасини ривожлантириш муҳим. Халқаро амалиётда бу ёндашув «далилларга асосланган полиция фаолияти» деб юритилади. Унинг моҳияти оддий: ходим фақат «қандай ҳаракат қилиш керак?» деган саволга эмас, «нега айнан шу усул самарали?» деган саволга ҳам асосланган жавоб бера олиши керак.
Шу мақсадда статистик маълумотларни таҳлил қилиш, тадқиқот натижаларини танқидий баҳолаш, профилактика чораларининг самарадорлигини ўлчаш ва қарор қабул қилишда илмий далиллардан фойдаланишга қаратилган таълим модулини асосий мутахассисликларга киритиш мақсадга мувофиқ.
Яна бир истиқболли йўналиш – бу «Академия – ҳудудий ички ишлар органи – илмий тадқиқот» ўртасидаги ҳамкорликни кучайтириш ҳисобланади.
Курсант ҳудудда амалиёт ўтаётганда дуч келган муайян муаммони Академияга кейс сифатида олиб келиши, уни ўқитувчи ва амалиётчи раҳбар билан биргаликда таҳлил қилиши ҳамда ечим таклиф этиши мумкин. Шу йўл билан битирув малакавий ишлари ва магистрлик тадқиқотлари амалиётдаги реал муаммолар билан янада яқин боғланади.
Виртуал полигондан реал хизматга
Киберхавфсизлик ва рақамли криминалистика соҳасида виртуал полигонлар, симуляция платформалари ва сунъий интеллект асосидаги тренажёрларни кенг жорий қилиш ҳам истиқболли йўналишлардан биридир. Бундай технологиялар курсантга реал ҳаётда хавф туғдирмасдан мураккаб хизмат вазиятларини қайта-қайта синаб кўриш, қарор қабул қилиш ва хатоларини таҳлил қилиш имконини беради.
Айни пайтда сунъий интеллект ва катта маълумотларнинг ҳуқуқни муҳофаза қилиш фаолиятига кириб келиши фақат техник тайёргарлик билан чекланмаслиги лозим. Алгоритмик қарорларнинг ҳуқуқий ва ахлоқий чегаралари, шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш, рақамли далилларнинг ишончлилиги ҳамда алгоритмларнинг бир томонлама ёки нотўғри қарор чиқариш хавфини ҳам ўргатиш зарур.
Шундай ёндашувда рақамли саводхонлик компьютер ёки дастурдан фойдаланиш қобилиятидан кенгроқ мазмун касб этади. Замонавий ички ишлар органи ходими технологиядан қонуний, ахлоқий ва масъулиятли фойдаланишни ҳам билиши керак.
Амалиётни биладиган олим, илмни биладиган амалиётчи
Кадрлар тайёрлаш сифатини оширишда профессор-ўқитувчиларнинг илмий салоҳияти билан амалий тажрибани уйғунлаштириш ҳам муҳим аҳамиятга эга. Шу нуқтаи назардан, амалиётчи ходимларни илмий-педагогик фаолиятга тайёрлаш, профессор-ўқитувчиларни эса, ҳудудий ички ишлар органлари амалиётига мунтазам жалб қилиш мақсадга мувофиқ.
Бунда аудиторияда ўргатилаётган билим амалиётдаги ҳақиқий эҳтиёжлардан узилиб қолмайди. Амалиётда пайдо бўлган янги муаммолар таълим ва илмий тадқиқотларга кириб келади, илмий ишланмалар эса, яна амалиётга қайтади.
Янги давр кадри қандай бўлиши керак?
Ўтган ўн йилликда ИИВ Академиясида амалга оширилган ислоҳотлар кадрлар тайёрлаш тизимини мазмунан янги босқичга олиб чиқди.
2016-2020 йилларда Академиянинг институционал мақоми ва кадрлар тайёрлашнинг янги ҳуқуқий асослари шакллантирилди. 2021-2024 йилларда биринчи курсдан бошлаб касбга йўналтирилган ва компетенцияларни шакллантиришга асосланган таълим модели мустаҳкамланди.
2025-2026 йилларда рақамли технологиялар, кибержиноятчиликка қарши курашиш, электрон қабул ва халқаро амалий ҳамкорлик таълим тизимининг янги йўналишларига айланди.
Энди асосий вазифа таълим натижасини хизмат натижаси билан янада мустаҳкам боғлашдан иборат.
Замонавий ички ишлар органи ходими қонунни билиши билан бирга уни тўғри қўллай олиши, инсонлар билан мулоқот қилиши, мураккаб вазиятда асосланган қарор қабул қилиши, рақамли технологиялардан профессионал фойдаланиши ва ўз ҳаракатининг ҳуқуқий ҳамда ахлоқий оқибатини англай олиши зарур.
Шу йўналишдаги ишлар изчил давом эттирилса, ИИВ Академиясининг вазифаси кадр тайёрлаш доирасидан янада кенгаяди. Академия замонавий ички ишлар органлари учун янги билим, илғор технология ва касбий стандартларни шакллантирувчи миллий илмий-таълим маркази сифатидаги мавқеини янада мустаҳкамлайди.
Закирова Адина,
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси профессори,
юридик фанлар доктори, профессор
