Ushbu texnologik evolyutsiya sharoitida soliq ma’muriyatchiligini raqamli transformatsiya qilish, uni an’anaviy byurokratik jarayonlardan innovatsion elektron ekotizimga o‘tkazish har qanday davlatning makroiqtisodiy barqarorligi va huquqiy xavfsizligini ta’minlashning eng muhim shartiga aylanib ulgurdi. Jahon iqtisodiyoti tajribasi va qator yirik xalqaro moliya institutlarining tahlillari shuni tasdiqlaydiki, avtomatlashtirilgan elektron soliq tizimlari faqatgina davlat budjetiga soliq tushumlarini oshirish vositasi bo‘lib qolmay, balki fiskal intizomni mustahkamlash, tadbirkorlik subyektlari uchun adolatli va qulay muhit yaratish hamda jamiyatdagi eng jiddiy kasalliklardan biri bo‘lgan korrupsiyaviy holatlarning oldini olishda hal qiluvchi, strategik ahamiyatga ega institut hisoblanadi.

Soliq tizimidagi korrupsiya – davlat boshqaruvining huquqiy va axloqiy asoslariga bevosita putur yetkazuvchi, iqtisodiy raqobat mexanizmlarini izdan chiqaruvchi va mamlakatning sarmoyaviy jozibadorligini tushiruvchi halokatli omildir. Korrupsiya tufayli kelib chiqadigan zararlar faqatgina yig‘ilmay qolgan budjet mablag‘lari bilan o‘lchanmaydi; u ayni paytda aholining davlat institutlariga bo‘lgan ishonchini pasaytiradi, iqtisodiyotning soyaga (yashirin iqtisodiyotga) o‘tishini rag‘batlantiradi hamda jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlikni chuqurlashtiradi. Tarixan olib qaralganda, korrupsiyaviy xavf-xatarlar, asosan, soliq to‘lovchilar va soliq organlari xodimlari o‘rtasidagi yopiq, nazorat qilinishi qiyin bo‘lgan vizual hamda jismoniy muloqotlar, soliq qonunchiligidagi byurokratik noaniqliklar va inson omilining subyektiv qaror qabul qilish vakolatlari natijasida yuzaga kelgan.

Soliq tizimida korrupsiyaning tabiati va nazariy-huquqiy yondashuvlar

Korrupsiyani faqatgina huquqbuzarlik sifatida emas, balki davlat va jamiyat o‘rtasidagi ijtimoiy shartnomani (social contract) buzuvchi iqtisodiy anomaliya sifatida baholash lozim. Ilmiy yondashuvlarga ko‘ra, soliq ma’muriyatchiligida xolislikning yo‘qolishi bu ijtimoiy shartnomani bekor qiladi, natijada soliq to‘lashdan ixtiyoriy bo‘yin tovlash masshtabi kengayadi. Soliq nazoratida korrupsiya odatda pora evaziga soliq auditini bekor qilish, xulosalarni ataylab yashirish, tadbirkorlardan asossiz undiruvlar qilish yoki raqamli ma’lumotlarni qasddan soxtalashtirish ko‘rinishida namoyon bo‘ladi.

Ushbu xatarlarni ilmiy jihatdan o‘rgangan xorijiy tadqiqotlar davlat fiskal tizimlarida IT-audit mexanizmlarining o‘rnatilishi shaffoflikni ta’minlashning fundamental kuchi ekanligini ta’kidlaydi. Masalan, COBIT 2019 xalqaro boshqaruv strukturasi soliq operatsiyalarini davlat va soliq to‘lovchi uchun xavfsiz qilishini isbotlagan bo‘lsa, sun’iy intellektga (AI) asoslangan tizimlarda inson tarafkashligini (bias) va yopiqlik xavflarini yo‘qotish uchun maxsus algoritmik audit zarurligi ilgari suriladi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, real vaqt (real-time) rejimida ma’lumotlarni yig‘ish inson xatolarini bartaraf etibgina qolmay, axborotning soxtalashtirilishi ustidan texnologik nazorat o‘rnatadi. Iqtisodiy makro-qoidalarga ko‘ra, biror davlatda soliqning yalpi ichki mahsulotdagi (YaIM) ulushi 15 foizdan oshsa, hududda keskin iqtisodiy o‘sish kuzatiladi, biroq kuchsiz boshqaruv va korrupsiya bunga yo‘l qo‘ymaydi. Shu sababli, raqamlashtirish yashirin iqtisodiyotni “oqartirish”ning eng ta’sirchan usulidir.

 Korrupsiyani kamaytirishning xalqaro huquqiy va institutsional Standartlari  

Soliq tizimidagi muammolarni bartaraf etishda xalqaro tashkilotlar o‘zlarining mukammal konsepsiyalari va andozalarini ishlab chiqqanlar. Ularni o‘rganish milliy qonunchilikni modernizatsiya qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.

BMT va UNODC tamoyillari: Murosasizlik va Shaffoflik

Birlashgan Millatlar Tashkilotining (BMT) Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi davlat organlarida shaffoflikni ta’minlashning eng oliy huquqiy hujjati sanaladi. BMTning Narkotiklar va jinoyatchilik bo‘yicha boshqarmasi (UNODC) tomonidan e’lon qilingan “Soliq tizimida shaffoflik” (Integrity in Taxation) nomli global xalqaro hisobotda tizimli yondashuvlarsiz korrupsiyani yengib bo‘lmasligi uqtiriladi. Xususan, UNODC hukumatlarga jarayonlarni mutlaq soddalashtirish, raqamlashtirish ko‘lamini kengaytirish, katta ma’lumotlarni tahlil qilishda sun’iy intellektdan unumli foydalanish hamda huquqbuzarliklar haqida anonim xabar berish (whistleblowing) mexanizmlarini yaratishni qat’iy tavsiya qiladi. Tadqiqot xulosalariga ko‘ra, byurokratiyani qisqartirish va soliqchi hamda soliq to‘lovchi o‘rtasidagi yuzma-yuz bevosita aloqalarni (face-to-face interactions) yo‘qotish korrupsiya ehtimolini kamaytiruvchi eng ishonchli preventiv chora hisoblanadi.

OECD: “Tax Administration 3.0” – raqamli soliq ma’muriyati konsepsiyasi

Iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkiloti (OECD) global raqamli soliq ma’muriyatchiligi arxitekturasini yaratishda “Tax Administration 3.0” yondashuvini targ‘ib qiladi. Mazkur ilg‘or konsepsiyaning asosiy g‘oyasi shundan iboratki, soliq ma’muriyatchiligi soliq organlarining yopiq va murakkab hisobot tizimlaridan voz kechib, soliq to‘lovchilarning iqtisodiy operatsiyalarini qayd etuvchi “tabiiy tizimlar”ga (buxgalteriya dasturlari, bank to‘lovlari, terminallar) to‘g‘ridan-to‘g‘ri integratsiya qilinishi (embedded) kerak.

OECD xulosalariga ko‘ra, soliq boshqaruvi uch avlodga bo‘linadi:

  1. Tax Administration 1.0 (Birinchi avlod): Qog‘oz hisobotlarga va jismoniy idoralarga tashrif buyurishga asoslangan tizim bo‘lib, uning markazida faqat soliq inspektori turadi. Inson omilining o‘ta yuqoriligi sababli korrupsiyaviy xavf ham eng yuqori nuqtada bo‘lgan.

  2. Tax Administration 2.0 (Ikkinchi avlod): Hujjatlarning raqamli shakli (PDF, e-deklaratsiyalar) joriy etilgan bosqich. Garchi hujjatlar elektron jo‘natilsa-da, ular voqea sodir bo‘lgach (post-faktum) kiritiladi. Bu poraxo‘rlikni qisman kamaytirsa ham, ma’lumotlarni subyektiv ravishda pasaytirib ko‘rsatish imkonini saqlab qoladi.

  3. Tax Administration 3.0 (Uchinchi avlod): Tizimlarning tadbirkor tijorat dasturlari bilan uzluksiz, “ishqalanishsiz” (frictionless) darajadagi integratsiyasi. Voqea sodir bo‘lishi bilan soliq hisoblanadi (Real-time). Inson aralashuvi nolga yaqinlashib, soliqlarni yashirish yoki inspektor tomonidan noqonuniy yon bosish deyarli imkonsizga aylanadi.

Ayni paytda xalqaro miqyosda 80 foizdan ortiq soliq idoralari ochiq dasturlash interfeyslarini (API) ishlab chiqqan bo‘lib, qator rivojlangan davlatlar soliq qonunlarini kompyuterlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘qiy oladigan (Machine-readable tax law) kod shakliga o‘tkazishmoqda. Bu byurokratlarning qonunlarni o‘z manfaatlariga moslab turli xil talqin qilish imkoniyatini mutlaqo bekor qiladi.

O‘zbekistonda Soliq Tizimining Raqamli Transformatsiyasi

O‘zbekiston Respublikasida ham soliq ma’muriyatchiligining innovatsion taraqqiyoti davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Xususan, 2020-yilda tasdiqlangan “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi hamda yangi tahrirdagi Soliq kodeksi raqamli innovatsiyalarning mustahkam huquqiy poydevorini yaratdi. Qonunchilikka asosan, “Soliq to‘lovchining shaxsiy kabineti”ga yuridik maqom berilib, elektron hujjat almashinuvi to‘laqonli tan olindi, soliqlarni masofaviy to‘lash, hisobotlarni elektron topshirish, shuningdek “Soliq siri” muhofazasi kafolatlandi.        
 
Amaldagi raqamli infratuzilma doirasida joriy qilingan eng yirik platformalar quyidagilardir:

  1. “my.soliq.uz” elektron davlat xizmatlari portali: Bugungi kunda portal va mobil ilova orqali tadbirkorlar hamda aholiga 80 dan ortiq interaktiv davlat xizmatlari taqdim etilmoqda. Soliq hisobotlari to‘liq elektronlashgan: hozirda yer va mol-mulk soliqlari bo‘yicha 100%, QQS bo‘yicha 88% va aylanmadan olinadigan soliqlar bo‘yicha 81,3% hujjatlar inson ishtirokisiz avtomatik shakllantirilmoqda.

  2. Elektron hisob-fakturalar (EHF) majburiyligi: Iqtisodiyotdagi barcha xo‘jalik yurituvchi subyektlar o‘rtasidagi bitimlar EHF orqali qog‘ozsiz ro‘yxatga olinmoqda. 2024-yilda jami EHFlar miqdori 3,9 million donani tashkil qilib, budjetni asossiz o‘marish va qalbaki zanjir uzilishlari kabi korrupsiyaviy qonunbuzarliklarning oldini oldi.

  3. Onlayn Nazorat-kassa mashinalari (NKM): Chakana savdo subyektlari va xizmat ko‘rsatish maskanlarida to‘lovlar onlayn-NKM orqali to‘g‘ridan-to‘g‘ri Soliq qo‘mitasi bazasiga ulandi. O‘zbekistondagi bunday apparatlar soni 140 000 taga yetdi.

Natijada inson ishtirokisiz ishlaydigan masofaviy kameral nazorat tizimi shakllandi. Avvallari faqat tekshiruvchi inspektor ixtiyoriga bog‘liq bo‘lgan korrupsiogen holatlar bartaraf etilib, tadbirkor faoliyatiga aralashuv keskin pasaydi.

Makroiqtisodiy samaradorlik va xalqaro hamkorlik istiqbollari

Raqamli vositalarning tatbiq qilinishi ham korrupsiyaga ta’sirchan zarba berdi, ham davlatning soliq yig‘uvchanligi salohiyatini yuksaltirdi. 2020-yildan to 2023-yilga qadar davlat budjeti tushumlari miqdori barqaror o‘sib, 80 trln so‘mdan 125 trln so‘mga yetgan. Xuddi shu ijobiy dinamika iqtisodiyotdagi yashirin daromadlar ulushining qisqarishida ham aks etib, bu raqam 27 foizdan 11 foizgacha pasaydi. Bu jarayonda davlat e-xizmatlaridan faol foydalanuvchilar soni keskin oshdi, iqtisodiyotdagi raqamli tranzaksiyalar ulushi esa barqaror suratda 50 foizdan yuqoriladi.

O‘zbekiston o‘z raqamlashtirish yutuqlari orqali global e’tirofga ham erishmoqda. 2026-yilning iyun oyida Budapeshtda bo‘lib o‘tgan Yevropa soliq ma’muriyatlari tashkilotining (IOTA) Bosh assambleyasida O‘zbekiston rasman ushbu nufuzli tashkilotga a’zo sifatida qabul qilindi. Bu diplomatik qadam orqali O‘zbekiston endilikda xalqaro doiradagi “Behavioral Insights” (Xulq-atvor tahlili) va Big Data vositalaridan, shuningdek transmilliy korrupsiyaga oid ma’lumotlar almashinuvi yuzasidan bevosita ko‘mak olish huquqini qo‘lga kiritdi. Bunday xalqaro huquqiy yutuqlar xorijiy sarmoyadorlarning mamlakat fiskal muhitiga ishonchini keskin oshirishga xizmat qiladi.

Raqamli transformatsiyadagi ziddiyatlar va kiber huquqiy xavflar

Shu bilan birga, soliq ma’muriyatchiligini “Tax Administration 3.0” standartlariga o‘tkazish jarayonida bir qator ziddiyatlar va ochiq qolayotgan muammolar mavjud:

  1. “Soliq zarbasi” va kichik biznes xatarlari: Tizim raqamlashgani sari, tadbirkorning daromadi aniq ko‘rinib qoladi. Kichik biznes subyektlarining yillik oboroti 1 milliard so‘mdan ozgina o‘tsa ham, tadbirkor soddalashtirilgan 4 foizlik (yoki 1 foizlik) soliqdan birato‘la 12% QQS va 15% foyda solig‘ini to‘lashga (umumiy soliqqa) majbur bo‘ladi. Ushbu keskin ma’muriy farq kichik biznes subyektlarini aylanmani sun’iy pasaytirish, firmalarni bo‘lish va xufiyona ishlashga undovchi jiddiy to‘siq hisoblanadi. Bunga yechim sifatida yaqin istiqbolda ushbu chegarani 1 milliard so‘mdan 5 milliard so‘mga ko‘tarish bo‘yicha inqilobiy loyiha tayyorlanmoqda.

  2. Raqamli tengsizlik va idoralararo integratsiya: Axborot texnologiyalari barcha hududlarda teng ishlamaydi. Chekka hududlarda internet tezligi va serverlar uzilishi, onlayn-kassalarning ishlamay qolishi soliq inspektorlari va tadbirkor o‘rtasida sun’iy tushunmovchiliklar yoxud qo‘lbola jarimalar yozilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, Adliya, Bojxona, Kadastr kabi davlat idoralari bazalarining soliq tizimi bilan to‘liq integratsiyalanmagani xavf-xatarlarni tahlil qilish apparatiga xato materiallar yuborilishiga olib kelishi kuzatiladi.

  3. “Dasturlashtirilgan korrupsiya” (Algorithmic bias) va kiberxavfsizlik: Barcha ma’lumotlar markazlashgan bulut (cloud) xotiralarida saqlanmoqda, bu esa kiberxavfsizlik himoyasini, ayniqsa “soliq siri”ni saqlashni davlat darajasidagi ahamiyatga ko‘taradi. Eng jiddiy chuqur (deeper) risk shundaki, an’anaviy yuzma-yuz korrupsiya yo‘qolgani bilan, u sun’iy intellekt va IT-algoritmlar ichiga yashirinib olishi, ya’ni tizimni ishlab chiquvchilar tomonidan ataylab orqa eshik (backdoor) tashlab ketilishi ehtimoli mavjud. Shuning uchun algoritmlarning o‘zini doimiy mustaqil IT-audit qilish BMT va xalqaro tashkilotlarning eng dolzarb talabi bo‘lib qolmoqda.

Xulosa

O‘zbekiston Respublikasi miqyosida soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish yuzaki IT-modernizatsiya emas, balki davlat boshqaruvi apparatini asrlar osha yengib kelayotgan korrupsiya kabi halokatli illatdan texnologik hamda ongli ravishda ozod qilish yo‘lidagi ulkan huquqiy-iqtisodiy burilishdir. Bugungi O‘zbekiston BMT (UNODC) tavsiyalarini, OECD tashkilotining “Tax Administration 3.0” paradigmasini o‘z iqtisodiyotiga qat’iy va tezkorlik bilan implementatsiya qilayotgan mintaqa yetakchilaridan biri hisoblanadi.

Yangi Soliq kodeksi, EHF hamda Onlayn-NKM majburiyligi yashirin iqtisodiyot eshiklarini sezilarli darajada yopdi. Eng katta burilish esa sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar asosida 59 ta mezon hamda 48 ta ko‘rsatkich orqali tadbirkorlik subyektlarini qizil va yashil guruhlarga avtomatlashtirilgan tarzda ajratuvchi xavflarni boshqarish tizimidir. Inson aralashuvi kamaygan bu zanjirda korrupsiya darajasi keskin pasayganligi budjet tushumlarining jadal oshishida (80 trlndan 125 trlngacha) o‘z amaliy isbotini topdi. Tizim ichkarisida ISO 37001 xalqaro standartining joriy qilinishi hamda IOTA xalqaro tuzilmasiga rasman a’zo bo‘lish tashqi xavfsizlik va diplomatik muloqotni kengaytirdi.

Biroq, bu sohadagi yutuqlarni saqlab qolish uchun texnik infratuzilma kamchiliklarini bartaraf etish, mitti biznesning soliq polosasiga yetib borganda yashirinishiga sabab bo‘luvchi qonuniy to‘siqlarni yumshatish (1 mlrd so‘mdan 5 mlrd so‘mga o‘tkazish kabi) va eng asosiysi – IT dasturlar ichida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan “dasturlashtirilgan korrupsiya”dan himoyalanish uchun muntazam mustaqil IT-audit o‘rnatilishi shart. Agar soliq qonunchiligi faqat avtomatlashgan mashinalar nazoratida emas, balki adolat, xalqaro hamkorlik va inson huquqlarini hurmat qilish ustiga qurilsa, mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi qat’iy kafolatlanadi.

 

Javohir Tilaganboyev,
Toshkent davlat yuridik univeriteti
Ingliz huquqi va Yevropa Ittifoqi huquqi
    shu’basi o‘qituvchisi