Ғафур Ғулом асарлари кириб бормаган ўзбек хонадони бўлмаса керак. Ижодкордан қолган адабий мерос миқёси ва моҳияти ниҳоятда катта. Вафотидан 17 йил ўтиб, 1983 йили адиб хонадони уй-музейга айлантирилган. Уй дастлаб қандай бўлса, шундайлигича сақлангани ўша давр архитектурасининг ўзига хослигидан сўзлайди.

Тарихий маскан адабий экспозиция ва мемориал мажмуани қамраб олган. Махсус стенд­ларда ижодкорнинг таржималари ва академик соҳадаги фаолияти намуналари намо­йиш этилган. Музейнинг учинчи залидан халқнинг Ғафур Ғуломга муҳаббати ва ҳурматини намоён этадиган экспонатлар ўрин эгаллаган.

Кўргазма залида шоирнинг болалиги, ўсмирлиги ўтган XX аср бошларидаги Тошкент тасвири, эски шаҳар манзараларидан тортиб, умрининг сўнгига қадар бўлган воқеалар акс этган. Ғафур Ғулом савод чиқарган ўша давр мактабларининг кўриниши, ўқув қуроллари, бўйралар экспозицияга қўйилган. Мис кўза, лаганлар, мойжувоз каби рўзғор буюмлари бутун оиланинг кунига яраган бўлса, сиёҳ­дон, кулдон, телефон, ёзув машинкаси, дунё янгиликларидан хабардор қилиб турадиган радиоприёмник асосан адибга асқатган.

Шоир яшаган уйнинг шинамгина макети — рамзий хона экспозиция залининг бир бурчагидан ўрин олган. Унинг тоқли шифти, тахмонга йиғилган кўрпачалар, чўғ солиб ишлатилган дазмол, қўйингки, барчаси кўп фарзандли оиланинг эл қатори кун кечирганини акс эттириб туради.

Мураббийлик, ўқитувчилик, журналис­тик фаолиятидан гувоҳлик берувчи суратлар ­Ғафур Ғуломнинг болаликдан тиниб-тинчимагани, тирикчилик кўйида турли юмушларни қилиб кетаверганини яна бир бор ёдга солади. Ёзувчи асарларига ишланган суратлар, “Шум бола” қиссасига бағишланган бўлим, айни пайтда бутун дунёга машҳур бу асарнинг қўл­ёзмаси, унинг “Довдираш” номли биринчи нашри, турли тиллардаги таржимаси адабиёт ихлосмандлари учун қизиқарли бўлиши аниқ.

Экспозициялар орқали Ғафур Ғуломнинг илмий фаолиятига доир маълумотлар адибнинг чиндан-да биринчилардан бўлиб академиклик унвонига муносиб бўлганини кўрсатади. 60 йиллик юбилейи тантаналари акс этган фотосуратлар эса ҳукуматнинг шоирга юксак ҳурматини тарихга муҳрлаган. Туркман, қозоқ ижодкорлари совға қилган миллий кийимлар нафақат миллатимиз, балки кўплаб халқларнинг Ғафур Ғуломга самимий меҳрини ифодалаб турибди. Чет эл нашрларида шоир ҳақида чоп этилган мақолаларни кўриб, яна бир карра фахрланасиз.

Ҳайкалтарош Райҳон ­Шоабдурасулова “Шум бола” асарига ишлаган ҳайкал — ­Қоравойнинг тандирдан чиқиб турган ҳолати асарга ишланган фильмни ёдга солади. Уруш йилларида ёзилган шеърлар, етимлик изтироб­лари акс этган суратларнинг барчаси бизни Ғафур Ғулом оламига яқинлаштиради.

Мемориал қисм эса 6 хона: болалар ва катталар ётоқхонаси, ижодхона, меҳмонхона, дам олиш хонаси ва кутубхонадан иборат. 12 минг­га яқин экспонат жой олган уй-музейга ҳар йили ўн минглаб ватандошимиз ва хорижий меҳмонлар келади.

“Мен туғилганимда отам Ғулом ­Мирза Ориф 35 ёшда, онам Тошбиби Шоюсуф
21 ёшда экан. Отам адабиётга жуда қизиқар экан. Уйимизга ўзбек шоирлари ва хаттотларидан Хислат, Шомурод котиб ва бошқалар келиб юрганини эс-эс биламан. Фарғона водийсидан келадиган шоирлар ҳам: Муқимий, Тошхўжа, Асирий, Фурқат, Муҳйи ва бошқаларнинг бизникига кўп келганини айтади. Отам “Мирза” ва “Ғулом” тахаллуслари билан талай шеърлар ёзган. Онам ҳам ўзбекча, тожикча адабиётларни ўқиб, англай оладиган зеҳнли хотинлардан эди”, деб ёзган эди адиб хотираларида.

Дадаси Ғулом Мирза Ориф баъзи манбаларда деҳқон сифатида кўрсатилган. Келес атрофларида ўзининг 5-6 таноб ерида экин экиб, деҳқончилик билан шуғулланган. Деҳқончилик мавсуми бўлмаган пайтларда эса шаҳарда одамларга ариза ёзишда ёрдамлашган. Уч тилни билгани сабаб исмининг ёнига ориф лақаби қўшиб айтилган.

Ғафур Ғулом 9 ёшида отасидан, 12 ёшида онасидан етим қолади. Боз устига ўша пайтда Биринчи жаҳон уруши бошланган эди. Уч сингилга ғамхўрлик қилиш катта фарзанд сифатида Ғафурнинг чекига тушади. Кўчада турли юмушларни бажариб, оила боқиш билан бир қаторда аввал эски мактабда, кейин рус-тузем мактабида ўқийди.

Aсли беш ёшидан эскича ёзувда саводи чиққанда ёш Ғафур кутубхонадан ўзи йиққан пулларга китоб сотиб олиб (ўша пайтлари кутубхоналарда китоблар сотилган ҳам), ҳеч қаерини шикастламай ўқир ва қайтариб олиб борса, китоб сотувчи бошқасига алмаштириб берар эди. Экспонатлар қаторида Ғафур Ғулом арабий имлода ўқиган китоблари асл нусхасида келтирилган. Улар орасида Навоийнинг “Девон”и ҳамда Жомийнинг “Ҳафт авранг”и ҳам бор.

Экспонатлар орасида Ғафур Ғуломнинг шахсий кутубхонасидан 2000 га яқин китобни Тошкентдаги 90-мактабга совға қилгани тўғрисида газетада чоп этилган мақола ҳам бор. Шоир болаларни жуда яхши кўрганидан ижодида болаларга бағишланган асарларнинг ҳам алоҳида ўрни бор. “Икки болалик”, “Биламан”, “Сени Ватан кутмоқда” шеърлари, “Сиз менинг ёшлигимсиз”, “Турғун ва ўрдак”, “Тонготар қўшиғи”, “Бир ғунча очилгунча” каби болаларга бағишланган шеърий тўпламлари шулар жумласидан.

Уй-музей экспонатлари ўтмишни кўз олдимизда яққол гавдалантириб, мозий қаъридан сўзлайди. Унга қулоқ тутсангиз, кўплаб ишларда ўзини синаб кўрган Ғафур Ғулом 1923 йили босмахонада ҳарф терувчи, сўнг устози Абдураҳмон Соҳибоевнинг маслаҳати билан 8 ойлик педагогик курсда ўқиб, Ўрдадаги “Урфон” ўрта мактаби ёнидаги болалар уйида ўқитувчи сифатида ишлагани маълум бўлади. “Ғафур Ғулом — маърифатпарвар” экспозициясида адибнинг болалар уйидаги фаолиятидан ҳикоя қилувчи фотосуратлар ва хат-ҳужжатлар ўрин олган.

Адиб назм билан файласуф шоир даражасига кўтарилган бўлса, насрда “Шум бола” қиссаси, “Менинг ўғригина болам” сингари ҳикоялари орқали халқ турмуши ва руҳиятини яхши билувчи моҳир носир эканини ҳам намойиш этган. Унинг кулдириб йиғлатадиган ва йиғлатиб кулдирадиган ҳажвий ҳикоя ва қиссалари эл орасида машҳур.

“Ғафур Ғулом — буюк аллома” экспозициясида унинг илмий фаолияти кўрсатиб берилган. Шоир ўзидан олдин ўтган ижодкорларнинг фаолиятига қизиқиш билдириб, асарлари устида илмий тадқиқотлар ўтказган. Улар орасида Алишер Навоий ижоди устунлик қиларди. Навоийнинг “Фарҳод ва Ширин” достони насрий баёнини ёзиб, ўзбек китобхонларига тақдим қилади. Шунингдек, “Навоий ва бизнинг давр”, “Фольклордан ўрганайлик” тадқиқотларини, “Жалолиддин драмаси ҳақида”, “Муқимий” мақолаларини ёзади.

“Шум бола”, “Ҳасан Кайфий” каби ҳажвий асарларига ишланган карикатуралар, “Ёдгор” қиссасининг илк нашри, газеталарда босилган варианти, “Икки акт” достонининг қўлёзма ва матбуотда илк эълон қилинган нусхалари “Ғафур Ғуломнинг насрий ижоди” экспозициясидан ўрин олган.

“Ўзбекни жаҳонга танитган шоир” экспозициясида адиб нафақат ўзбек шоирлари, балки қозоқ, рус, қирғиз, тожик шоирлари билан ҳам яқин алоқада бўлгани, улар ижодий сафарларда тез-тез кўришиб тургани, ижодий ҳамкорлик қилгани акс эттирилган.

Адибнинг қайси қардош тил вакилини кўрса, ўша тилда суҳбатлашиб кетадиган ­даражада киришимли бўлгани ҳақида Ўзбекистон халқ шоири Миртемир бундай ёзади: “Мен ­Ғафур Ғулом билан талай гурунгларда, тўйларда, йиғинларда, ҳашарларда, сафарда ва меҳмондорчиликларда бўлганман. У ҳаётни билар, одамларни билар эди, адаб ва удумдан тўла хабардор, шеваларни билар, қардош тилларни билар, туркман дуч келса — туркман, татар учраса — татар, Нозим Ҳикмат келса — турк, қозоқ рўбарў бўлса — қозоқ, тожик даврада — тожик, Алексей Сурков кўриниб қолса ё меҳмон бўлса — рус... У нечоғлиқ мунис, нечоғлиқ мушфиқ, дилкаш, ҳозиржавоб, хуштаъб, хушчақчақ, ҳазилкаш (ўз ўрнида), суҳбати қойилмақом, садоқатли дўст”.

Экспонатларда Ғафур Ғуломнинг ўзбек таржимачилигига қўшган ҳиссаси ҳам ­беқиёс экани тўлақонли очиб берилган. Пушкин, Лермонтов, Нозим Ҳикмат, Шота Руставели, ­Низомий Ганжавий, Шекспир, Данте, Пьер Бомарше, Лопе де Вега ва жаҳон адабиётининг бошқа вакиллари асарларини ўзбек китобхонларига тақдим қилган. Шекспирнинг “Отелло” ва Нозим Ҳикматнинг “Бир севги афсонаси” асарлари айнан Ғафур Ғулом таржимасида театр саҳнасига олиб чиқилган.

Шоир Иккинчи жаҳон уруши даврида ҳам баракали ижод қилган, ўз даъватлари билан жангчилар ва фронт ортидагиларни руҳлантирган. “Сен етим эмассан”, “Сени кутяпман, ўғлим!”, “Вақт”, “Кузатиш”, “Аёл”, “Бизнинг кўчада ҳам байрам бўлажак” шеърларини ёзган. “Сени кутяпман, ўғлим!” шеърида шоир фронт ортида қаҳрамонона меҳнат қилган оталарнинг сабри ва кучини мадҳ этади. Шунингдек, “Шарқдан келмоқдаман” тўпламидан жой олган “Баҳайбат”, “Ғалабачилар қўшиғи”, “Хотин” шеърларининг моҳиятини ҳам айни мавзу ташкил қилади.

Урушдан кейинги йиллардаги “Янги шеър­лар”, “Ўзбекистон оловлари”, “Оналар”, “Ўзбек халқи ғурури”, “Тонг қўшиғи”, “Яшасин, тинчлик!”, “Бу — сенинг имзонг”, “Дунё минбаридан” номли шеърий тўпламларида тинчлик қадри, ўзбек халқининг меҳнат фаолиятидаги муваффақиятлари ҳақида куйлаган.

Шарқ мумтоз шеъриятини ҳам, Европа ва рус лирикасини ҳам мукаммал билган устоз шоир ижодида янгича тўлқин, алоҳида оқим, ўзига хос услуб мужассам. Ғарбу Шарқ оҳангини ўзига сингдирган ушбу муштаракликка туркона характернинг қоришуви жаҳон поэтик маданияти саҳнида ўзбек халқининг ҳам муносиб ўрин эгаллашига сабаб бўлди. Уни фидойи, болажон, меҳнаткаш, инсонпарвар халқимизнинг бадиий тимсолини ҳам шеърда, ҳам насрда ёритган буюк сўз устаси, дейиш мумкин.

Уй-музей ҳовлисининг юқори қисмида шоирнинг 1983 йилда тайёрланган ҳайкали қад ростлаган. Айни кунларда таваллудига 123 йил тўлган академик Ғафур Ғулом сиймоси бугунги ёш, забардаст, улкан мақсадларни кўзлаган авлодларга боқиб, “Сиз, ахир, осмонни олмоқ бўлсангиз, Не учун елкамни тутиб бермайин”, деб турибди гўё...

Нодир МАҲМУДОВ,

“Янги Ўзбекистон” мухбири