Айтайлик, бири рекорд даражадаги иссиқ ҳақида ўқиб, елкасини қисиб қўяди ва ўз иши билан шуғулланишда давом этади. Бошқаси эса бу ҳолат йигирма йилдан кейин болалари ва ўзи яшаётган жойга қандай таъсир қилиши ҳақида ўйлайди.
Учинчиси бутун оқшом хаёлан мақолага қайтади ва миясида энг қоронғу сценарийларни айлантириб чиқади.
Олимлар экологик ташвиш ҳақиқатан ҳам ҳаммада бир хил ҳиссиёт туғдирмаслигини аниқлади. Туркиялик тадқиқотчилар 18 ёшдан 67 ёшгача бўлган 1650 нафар кишининг психологик хусусиятларини ўрганиб, иқлим ўзгаришидан хавотирда бўлган одамларнинг беш хил профилини аниқлади. Натижалар “Current Psychology” журналида чоп этилган.
Энг кўп сонли гуруҳ тадқиқотчилар экологик жиҳатдан хавотирда деб баҳоланган одамлар гуруҳи эди. У иштирокчиларнинг 34,3 фоизини ташкил этди. Улар ҳақиқатан ҳам атроф-муҳит ҳолатидан хавотирда бўлса-да, бу ҳаддан ташқари кўринмаган, яъни бу кундалик ҳаётини қамраб олмасди.
Яна 29,5% иштирокчилар доимий равишда экологик муаммоларга хаёлан қайтишган. Улар бўлаётган воқеа ҳақида кўп ўйлашар, у билан боғлиқ хавотирларни эслашар ва бу мавзуни четга суриш қийин эди.
Иштирокчиларнинг 17,3 фоизи экологик хавотирга энг чидамли эканлиги аниқланди. Улар бошқалардан камроқ қайғуришарди.
Охирги икки гуруҳ юқори даражадаги хавотир билан ажралиб турди. Иштирокчиларнинг 8,2 фоизида кучли ҳиссий кечинмалар устунлик қилган, 10,8 фоизи эса бир вақтнинг ўзида унинг турли кўринишлари кўзга ташланадиган юқори даражадаги экологик хавотир гуруҳига кирган.
Гап иқлимда эмас...
Ушбу маълумотларга қараб, тадқиқотчилар энг кучли хавотирга эга одамларни бошқалардан нима ажратиб туришини тушунишга ҳаракат қилишди. Бир қарашда, жавоб аниқ кўринади: эҳтимол, бундай одамлар келажакка жуда тушкун қарашар. Лекин ҳаммаси қизиқроқ бўлиб чиқди.
Бу ерда икки хусусият жуда муҳим. Биринчидан, гап ўз ҳиссиётларини бошқаришдаги қийинчиликлар ҳақида бормоқда. Иккинчидан, баъзи одамлар ноаниқликни ёқтирмайди. Улар нима бўлишини ва нима билан тугашини олдиндан билиб бўлмайдиган вазиятларни оғир бошдан кечиришга мойил бўлишади.
Иқлим мавзуси учун бу айниқса муҳим. Иқлим ўзгариши ҳақидаги мақолани ўқиб ёки видеони томоша қилиб, “ҳаммаси яхши бўлади” ёки “мана ҳамма нарса ўзгарадиган аниқ сана” каби оддий жавоб олиш деярли имконсиз. Оқибатлар кўплаб омилларга боғлиқ бўлиб, прогнозлар бир нечта эҳтимолий сценарийларни тавсифлайди.
Муаммо шундаки, илмий башоратлар камдан-кам ҳолларда одамга у излаётган аниқликни беради. Олимлар одатда эҳтимолликлар, диапазонлар ва бир нечта эҳтимолий сценарийлар ҳақида гапиришади. Илм-фан учун бу эҳтиёткорлик белгиси, хавотирга тушган одам учун эса ўзидан сўраш учун яна бир сабаб: “Хўш, нима бўлади?”
Миянгиз мавзудан бўшамаётганда
Икки киши иқлим ўзгаришига бир хил жиддий муносабатда бўлиши ва уни катта муаммо деб ҳисоблаши мумкин. Аммо бири ўзига: “Ҳа, вазият мураккаб, нима қилиш мумкинлигини кўрамиз” дейиши мумкин, бошқаси эса: “Агар ҳаммаси янада ёмонлашса-чи?” деган саволга қайта-қайта қайтади.
Айнан шундай доимий хаёллар оддий безовталикни кундалик ҳаётга халақит берадиган ҳолатга айлантиради.
Тадқиқотнинг энг кутилмаган натижаси шу бўлдики, мавҳум келажак ҳақидаги умумий тасаввур ўз-ўзидан энг хавотирли одамларни бошқалардан ажратиб қўймади. Яъни, гап инсоннинг келажакни даҳшатли деб ҳисоблашида эмас, балки унинг руҳияти хавотирли фикрларга қандай муносабатда бўлишида.
Икки киши бир хил башоратни ўқиши ва иккаласи ҳам вазиятни жиддий деб ҳисоблаши мумкин. Лекин бири мақолани ёпиб, ҳаётини давом эттиради, бошқаси эса уни хаёлан яна йигирма марта ўқиб чиқади.
Хулоса
Тадқиқот муаллифлари атроф-муҳит ҳақидаги ҳар қандай хавотирни психологик муаммо деб ҳисоблашни таклиф қилмайди. Иштирокчиларнинг аксарияти мўътадил гуруҳларда бўлиб, энг оғир экологик хавотир танланманинг кичик қисмида тўпланган. Ўртача хавотирланиш ҳақиқий муаммога нормал реакция бўлиши мумкин. У инсонни ресурсларни тежаш, бўлаётган воқеаларга қизиқиш, одатларини ўзгартириш ёки экологик ташаббусларни қўллаб-қувватлашга ундаши мумкин. Муаммо хавотир сигнал бўлишни тўхтатиб, доимий фонга айланган жойда бошланади.
Эҳтимол, савол нафақат биз иқлим ўзгаришидан хавотирланамизми, балки биз янгиликни ёпганимиздан кейин бу хавотир билан нима содир бўлишидадир. Кимдир лампочкаларни тежамкорларига алмаштиргани кетяпти. Кимдир дўстларига ҳаволаларни юборади: “Яна нима бўлаётганини кўрдингизми?” Кимдир эса яна бир неча кун давомида қўрқинчли пост-апокалиптик сценарийларни миясида айлантириб, ўзини ва оиласини йигирма йилдан кейин тасаввур қилади деб ёзади vokrugsveta.ru.
