ОТМ кўп йиллик тарихи давомида таълим, илм-фан ва тарбия соҳаларидаги фаолиятини жамият эҳтиёжлари ҳамда давр талабларига мос равишда ташкил этиб, такомиллаштиришиб келди. Бироқ ХХI асрнинг иккинчи ўн йиллигига келиб, мамлакатда ижтимоий-иқтисодий ҳаётнинг янги босқичга кўтарилиши, янги иқтисодий муносабатларнинг қарор топиши, меҳнат бозорида таркибий ўзгаришларнинг юзага келиши, рақамли технологияларнинг жадал суръатда ривожланиши, глобал академик макон билан интеграциялашиш заруратининг пайдо бўлиши университет анъанавий фаолият моделини қайта кўриб чиқишни тақозо эта бошлади. Шу тариқа университет фаолиятини тубдан ислоҳ қилиш, янги ёндашув ва тамойиллар асосида қайта ташкил этиш зарурати туғилди.
Давлатимиз раҳбари таъкидлаганидек, энг катта бойлик бу — ақл-заковат ва илм, энг катта мерос бу — яхши тарбия, энг катта қашшоқлик бу — билимсизликдир. Шундан келиб чиқиб, университетимизни юксалтириш концепцияси асосига уч ўзаро боғлиқ вазифа — инсон капиталини ривожлантириш, илм-фан ва инновацияларни кучайтириш ҳамда маънавий-маърифий муҳитни такомиллаштириш масалалари қўйилди.
Замонавий инфратузилма ва сифатли таълим
Университетимизда сўнгги беш йилда моддий-техник базани мустаҳкамлаш, инфратузилмани тубдан янгилаш, таълим сифатини ошириш ва рақамлаштириш мақсадларига бюджетдан ташқари маблағ ҳисобидан 222,3 миллиард сўм йўналтирилди. Инфратузилмавий ўзгаришларнинг энг муҳим натижаларидан бири янги ўқув бинолари ва таълим объектларининг барпо этилиши бўлди. Хусусан, 2023 йилда 1000 ўринли янги ўқув биноси ва “Ёшлар маркази” бунёд этилди. Ўн йиллар муқаддам қурилган 1500 ўринли ўқув биноси капитал таъмирдан чиқарилиб, энг янги ва замонавий жиҳозлар билан таъминланди. Кўп йиллар мобайнида фойдаланилмай келинган бино реконструкция қилиниб, “Талабаларга хизмат кўрсатиш маркази”га айлантирилди.
Моддий-техник базани мустаҳкамлашга йўналтирилган саъй-ҳаракатлар анъанавий ўқув биноларини барпо этиш ва таъмирлаш, ўқув аудиториялари сонини ошириш билан чеклангани йўқ. Айни пайтда табиий фанлар бўйича таҳсил олаётган талабалар учун “География майдони”, замонавий футбол майдони, 240 ўринли мактабгача таълим ташкилоти ҳам барпо этилди. Ер ости сизот сувини “ОСМОС” технологияси орқали тозалайдиган ва суткасига 300 куб метргача тоза сув етказиб берадиган иншоот фойдаланишга топширилди.
Сўнгги беш йилда талабаларнинг яшаши ва кундалик эҳтиёжи учун қулай шароит яратиш ҳам эътибор марказида бўлди. Университетнинг бу борадаги имкониятини такомиллаштириш мақсадида 2021-2024 йилларда 3 та янги талабалар ётоқхонаси қурилиб, қўшимча 1382 ўрин очилди. Шу тариқа ОТМ тасарруфидаги замонавий шамоллатиш ҳамда ёнғин хавфсизлиги тизимлари билан таъминланган талабалар турар жойлари 10 тага, улардаги ўринлар сони эса 3038 тага етказилди. Натижада Қарши давлат университети мамлакатимиз олий таълим муассасалари орасида биринчилардан бўлиб талабаларнинг ётоқхонага эҳтиёжини 100 фоиз таъминлади. Бундан ташқари, 2024 йилда 300 ўринли талабалар ошхонаси ва маиший хизмат кўрсатиш корхонаси ишга туширилгани йигит-қизларнинг таълимдан ташқари эҳтиёжини тўлақонли таъминлаш учун шарт-шароит яратди.
ОТМ ҳудудини ободонлаштириш борасида ҳам кенг кўламли ишлар қилинди. Жумладан, ички йўлакларнинг 20 минг квадрат метрига замонавий плита қопланди, 15 минг квадрат метрда ёмғирлатиб суғориш тизими йўлга қўйилиб, яшил ҳудудлар ташкил этилди. Бу саъй-ҳаракатлар самараси ўлароқ, таълим муассасаси ҳудуди воҳада ҳавас уйғотадиган масканга айланди.
Олийгоҳ инфратузилмасини замонавийлаштириш жараёни экологик ва энергия самарадорлиги масалаларини ҳам қамраб олди. Хусусан, университет ҳудуди ва биноларига умумий қуввати 1545 киловатт бўлган қуёш панеллари ўрнатилди. Мазкур панеллар орқали биргина ўтган йили 1 миллион 790 минг 933 киловатт электр энергияси ишлаб чиқарилди. 933 минг 610 киловатт энергия университет эҳтиёжига йўналтирилган бўлса, қолган 797 минг 283 киловати шартнома асосида ҳудудий электр тармоқлари корхонасига сотилди. Шунингдек, қуёш панелларидан ишлаб чиқариладиган электр энергияси мониторингини юритиш учун “Муқобил энергия манбаларидан фойдаланиш лабораторияси” барпо этилди. Кўрилган чоралар туфайли университет биноларини қуёш панелидан олинган электр энергияси билан тўлиқ таъминлаш имконияти яратилди. Бу лойиҳа университет инфратузилмасини экологик барқарор кампус моделига ўтказиш тенденциясини юзага келтирди.
Экспертлар гуруҳи 2026 йили университетдаги янги таълим дастурларини аккредитациядан ўтказиш жараёнида ўқув бинолари, моддий-техник база, ахборот-ресурс маркази, рақамли таълим муҳити ва ресурслардан фойдаланиш самарадорлигини комплекс ўрганаркан, ОТМ инфратузилмаси аккредитация мезонларига мутлақо мос эканини қайд этди. Бу хулоса университетда ўқитиш, илм-фан ва талабалар ҳаёти учун мослаштирилган янги муҳит шаклланганидан далолат беради.
Назария ва амалиёт мутаносиблиги
Ўзгаришларнинг муҳим йўналишларидан бири муассасадаги ўқув-маърифий жараённи жамиятнинг ижтимоий-иқтисодий эҳтиёжлари ва меҳнат бозоридаги ўзгаришлар билан уйғунлаштиришга доир бўлди. Бундай вазифа кун тартибига қўйилгани тасодифий эмас, албатта. Замонавий олий таълим олдидаги асосий масалалардан бири меҳнат бозорида талаб мавжуд бўлган соҳалар бўйича ўз касбий билимини амалиётда қўллай оладиган, рақамли ва коммуникатив компетенцияларга эга мутахассисларни тайёрлашдан иборат. Шунинг учун ҳам давлатимиз раҳбари 2021 йил 16 июнда олий таълим тизимидаги устувор вазифаларга бағишланган йиғилишда ўқув ишларини бозор эҳтиёжларидан келиб чиқиб ташкил этиш зарурлигини алоҳида таъкидлаган эди.
Меҳнат бозоридаги вазият олий таълим муассасаларидан ўқув дастурларини мунтазам янгилаб боришни талаб этмоқда. Масалан, иқтисодиётга сунъий интеллект, автоматлаштириш ва янги технологияларнинг кириб келиши меҳнат бозоридаги касблар таркибини кескин ўзгартирмоқда. ОТМ ўқув фаолиятини мазкур трансформация жараёнини инобатга олган ҳолда ташкил этмас экан, тез орада иқтисодий эҳтиёжлар ва меҳнат бозори талабларидан узилиб қолади. Университетимизда таълим йўналишлари ва мутахассисликлар таркибининг кенгайиши ана шу зарурат билан боғлиқ. Давр талабларидан келиб чиқиб, ОТМда қатор янги таълим йўналишлари ва мутахассисликлар очилди. Натижада таълим йўналишлари сони 2021 йилдаги 43 тадан 78 тага, магистратура мутахассисликлари сони 17 тадан 28 тага етди. Таълим йўналишлари ва мутахассисликлар сонидаги ўзгаришлар муассасада фаолият юритаётган кафедралар таркибига ҳам таъсир кўрсатди: сўнгги беш йилда кафедралар сони 34 тадан 43 тага кўпайди. Шу билан бирга, 16 таълим йўналиши дуал таълим тизимига ўтказилди. Бу ўзгаришлар университет таълим портфелини сезиларли даражада кенгайтирди ҳамда унинг ҳудудий ижтимоий-иқтисодий эҳтиёжларини қоплаш имкониятини оширди.
Ўқитиш сифати ва мазмунини такомиллаштириш борасидаги ишлар миқдорий кенгайиш доирасида чекланиб қолгани йўқ. Университет ўқув дастурлари халқаро тажрибалар асосида қайта кўрилди. Чунончи, шу мақсадда 42 мамлакатнинг 88 та етакчи олий таълим муассасаси билан ҳамкорлик шартномалари имзоланди. Шунга мувофиқ, 2024 йилда 34 ўқув дастури энг илғор 300 таликка кирувчи университетларнинг дастурлари асосида такомиллаштирилган бўлса, 2026 йилга келиб, бу кўрсаткич 300 тага етди. Бундан ташқари, 8 та хорижий олий таълим муассасаси билан 11 та қўшма таълим дастури йўлга қўйилди. Мазкур дастурлар талабаларга икки мамлакат олий таълим муассасаларида таълим олиш ва қўшма дипломга эга бўлиш имконини тақдим этди. Бундай ҳамкорлик университетда таҳсил олаётган йигит-қизларнинг халқаро меҳнат бозоридаги рақобатбардошлигини оширишга ҳам хизмат қилади. Шу маънода, университетда ўқув жараёнини нафақат маҳаллий ижтимоий-иқтисодий эҳтиёжларга мослаштириш, балки глобал академик талаблар асосида ташкил этиш масаласи ҳам эътибор марказида бўлди.
Бугун меҳнат бозоридан ўрин топиш учун фақат дипломнинг ўзи етарли эмас. Замонавий мутахассис кенг амалий кўникмалар, рақамли саводхонлик, мустақил меҳнат қилиш малакаси, турли ижодий лойиҳаларни рўёбга чиқариш қобилиятига эга бўлмоғи, бир ёхуд бир неча хорижий тилни ўзлаштирмоғи зарур. Шундан келиб чиққан ҳолда, университетда таълим тизимини рақамлаштириш ўқув-маърифий жараённи такомиллаштириш ишларининг алоҳида йўналишига айлантирилди. Хусусан, муассасада 2024 йилдан медиамарказ фаолияти йўлга қўйилди. Бу марказ бугун ОТМ етакчи профессор-ўқитувчилари маърузаларининг аудиовизуал контентини яратиш, аудиокитоблар тайёрлаш, 3D ва VR таълим маҳсулотларини ишлаб чиқариш билан машғул. Мазкур технологиялар талабаларнинг таълим ресурсларидан самарали фойдаланиш имкониятини кенгайтириш билан бирга муассасада рақамли таълим муҳитини шакллантирди. Бундан ташқари, ОТМда “Бир миллион дастурчи” лойиҳаси доирасида 2026 йили 1570 талаба ўқитилди. Уларнинг 1400 нафари профессионал халқаро АT сертификатини қўлга киритди. Талабалар ҳамда вилоят ёшларининг чет тиллар бўйича билими ва кўникмасини ошириш, хорижда ўқиш ёки ишлаш ниятидаги йигит-қизларнинг хорижий тилни билиш даражасини кўрсатувчи сертификатни олишида амалий кўмаклашиш учун инглиз, француз, немис, хитой, рус, корейс тиллари ўқув курслари очилди.
ОТМнинг ўқув адабиётлари билан таъминланганлик даражаси 2025 йилда 100 фоизга етказилди. Бу ютуқларга университет жамоаси ҳам муносиб ҳисса қўшди. Хусусан, профессор-ўқитувчилар ва изланувчилар томонидан биргина ўтган йили 37 дарслик, 94 монография, 139 ўқув қўлланмаси чоп этилиб, кутубхонага топширилди.
Профессор-ўқитувчилар фаолияти самарадорлигини ошириш, талабаларнинг имкониятлардан тўлақонли фойдаланишини таъминлаш учун 2022 йили республикада биринчи бўлиб “Регистратор офиси” ташкил этилди. Бугун ушбу офисда талабаларга 67 турдаги, профессор-ўқитувчиларга эса 43 турдаги таълим хизматлари кўрсатилмоқда. Бундан ташқари, офис жаҳоннинг илғор 300 олий таълим ташкилоти тажрибасини трансформация қилиш билан ҳам шуғулланмоқда.
Ўқув-маърифий ишларни меҳнат бозори талаблари билан уйғунлаштириш ишларининг мантиқий давоми битирувчилар бандлигини таъминлаш билан боғлиқ, албатта. Шу мақсадда “Ўзбекистон Республикаси Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки” АЖ ҳамкорлигида “Келажакка қадам” ҳудудий маркази фаолияти йўлга қўйилди. Дастур доирасида 2025 йили университетнинг 103 битирувчиси “Бизнес ғоядан тайёр лойиҳагача” номли танловларда иштирок этди. Уларнинг 8,4 миллиард сўмлик лойиҳалари тўлиқ молиялаштирилди.
Ўқитиш мазмуни ва сифатини такомиллаштириш мақсадида кўрилган чоралар бугуннинг ўзидаёқ самара бермоқда. Зотан, 2025 йилда университет талабаларининг 11 нафари Ўзбекистон Республикаси Президенти стипендияси ҳамда бошқа номдор стипендиялар соҳиби сифатида эътироф этилгани фикримиз далилидир. Шунингдек, университетимизнинг талабалар жамоаси олий таълим муассасалари терма жамоалари ўртасида Президент соврини учун ўтказилган “Интеллектуал олимпиада”да 1-ўринни эгаллаб, бош совринни қўлга киритди. Совға тариқасида берилган 3 миллиард сўм университет кутубхонасини мукаммал таъмирлашга сарфланди.
Интеграция — давр талаби
Ўзгаришларнинг муҳим йўналишларидан яна бири илмий-тадқиқот фаолиятини ташкил этишнинг мазмуни, кўлами ва институционал механизмларини янгилашдан иборат. Бу борада, биринчидан, илмий-тадқиқот инфратузилмасини янгилашга катта эътибор қаратилди. Хусусан, 2021-2026 йилларда университетда 41 та ўқув-илмий лаборатория замонавий ускуналар билан жиҳозланди. Шунингдек, илм-фан ва таълим интеграциясини янги босқичга олиб чиқиш учун халқаро стандартларга жавоб берадиган “Замонавий халқаро илмий лабораториялар маркази” барпо этилди. Унинг ташкил қилиниши илмий-тадқиқот жараёнини назарий изланишлар билан чекланмай, экспериментал ва амалий тадқиқотлар билан бойитиш имконини кенгайтирди.
Иккинчидан, университет илмий ҳамжамиятини халқаро илмий муҳитга интеграция қилишга эътибор берилди. Шу мақсадда хориждан етакчи 54 олим ишга жалб этилди. Айни пайтда профессор-ўқитувчиларнинг чет элдаги ҳамкор олий таълим муассасаларида илмий-амалий стажировка ўташи имконияти кенгайтирилди. Мазкур амалиёт тадқиқотчиларга хорижий илмий мактаблар тажрибасидан фойдаланиш, халқаро илмий алоқаларни кенгайтириш, тадқиқот натижаларини халқаро академик маконга олиб чиқиш имконини берди.
Учинчидан, тадқиқот натижаларини инновацион маҳсулот, технология ёки амалий лойиҳага айлантириш вазифаси кун тартибига қўйилди. Уни бажариш учун Инновацион ривожланиш агентлиги, Жаҳон банки ва халқаро лойиҳалар танловларига 50 дан ортиқ лойиҳа тақдим этилди.
Тўртинчидан, университетда фаолият юритадиган илмий кенгашлар сони оширилди. Жумладан, 2021 йили университетда 3 та илмий кенгаш ишлаган бўлса, 2026 йилга келиб улар сони 7 тага етди. Ҳар йили ОТМ илмий кенгашларида 120 дан ортиқ илмий иш ёқланмоқда. Кўрилган чоралар самараси ўлароқ, университет илмий салоҳияти 2021 йилдаги 27 фоиздан 2026 йили 60 фоизга кўтарилди. Бугун олийгоҳда 58 фан доктори, 288 фан номзоди ва фалсафа докторлари фаолият юритмоқда.
Илмий фаолиятдаги ўзгаришлар чоп этилган мақолалар кўрсаткичида ҳам яққол кўринди. Айниқса, халқаро илмий базаларда индексацияланувчи нашрларга эътибор ортди. Web of Science ва Scopus базаларидаги журналларда 1000 дан ортиқ мақола эълон қилинди. Халқаро журналларда университет олимларининг 1073 та, республика миқёсидаги журналларда 1219 та илмий мақоласи нашр этилди. Шу тариқа ОТМ илмий жамоатчилигининг кейинги йиллардаги муваффақияти муассасани таълим, илм-фан, инновация ва халқаро ҳамкорликни бирлаштирувчи замонавий университет моделига яқинлаштирди.
Етук шахсни камол топтириш манбаи
Университетимизда маънавий-тарбиявий ишлар ҳам яхши йўлга қўйилган. Бунда асосий эътибор талабаларнинг маданий савиясини юксалтириш билан бирга уларни ватанпарварлик руҳида тарбиялашга қаратиляпти. Мазкур ёндашувнинг муҳим жиҳати шундаки, маънавий-маърифий ишлар ёшларнинг бўш вақтини шунчаки мазмунли ўтказиш тадбирлари мажмуидан эмас, балки дунёқарашини кенгайтириш, фазилатлари, ижтимоий фаоллиги, фуқаролик масъулиятини шакллантиришга йўналтирилган тизимли фаолиятдан иборат бўлмоғи даркор.
Талабалар хавфсизлигини таъминлашга ҳам бирламчи эътибор қаратиляпти. Шу мақсадда “Хавфсиз ҳудуд — хавфсиз талаба” тамойили жорий этилди. Сўнгги русумдаги Face ID (юзни таниб олиш) функцияси билан таъминланган камералар воситасида ҳудудни марказлашган ҳолда мунтазам назорат қилиб борувчи “Вазиятлар маркази” ташкил этилди. Ҳудуддаги тартиб-интизомни кузатиб борадиган “Қалқон” гуруҳи фаолияти йўлга қўйилди. Университетнинг бу тажрибаси кейинчалик эътирофга сазовор муваффақият сифатида мамлакат олий таълим муассасалари бўйлаб кенг оммалаштирилди.
Маънавий-маърифий ишлар самарасини ошириш учун ОТМда таҳсил олаётган йигит-қизларнинг соғлом турмуш тарзига риоя этиши талаб қилинади. Халқ мақолида айтилганидек, соғ танда — соғлом ақл. Шу ёндашувдан келиб чиққан ҳолда, талабалар ўртасида футбол, мини футбол, баскетбол, волейбол, шахмат-шашка, бадминтон, стол тенниси ва кураш бўйича “Вазир кубоги”, “Ҳоким кубоги”, “Students’ Cup”, “Ректор кубоги”, университет ва факультетлар биринчилиги каби 140 га яқин мусобақа уюштирилди.
ОТМнинг “Лочин” футбол клуби қатор ютуқлари билан мамлакатимиз спортини ривожлантиришга муносиб ҳисса қўшиб келмоқда. Жумладан, 2022 йили “Ҳоким кубоги” мусобақаси ғолиби бўлди. Соҳил футболи бўйича Ўзбекистон чемпионатида бронза медални қўлга киритди. 2024 йили Наманган шаҳрида ўтказилган Ҳудудий кубок эгалари кубоги мусобақасида ҳам муваффақиятли қатнашиб, иккинчи ўринни эгаллади.
Футбол клубининг ПФЛ талабларини тўлиқ бажаргани ва 2026 йилдан мамлакат пролигасида иштирок эта бошлагани йигит-қизларнинг жисмоний тарбия ва спортга, соғлом турмуш тарзи меъёрларига эътибори ҳамда қизиқишини буткул оширди.
Замонавий университетда таҳсил олган талаба миллий ва умуминсоний қадриятлардан, инсоният асрлар давомида тўплаган билим ва ғоялардан хабардор бўлмоғи ва улар асосида фаолият кўрсатмоғи даркор. Шуни инобатга олган ҳолда, университетда ёшларни маданият ва санъат асарлари билан таништиришга кенг ўрин берилмоқда.
Маънавий муҳит барқарорлигини таъминлаш масаласи ижтимоий ҳимояга муҳтож талабаларни қўллаб-қувватлаш билан ҳам боғлиқ. Айни пайтда кундузги таълимда ўқиётган ёшларнинг 458 нафари ижтимоий ҳимояга муҳтож сифатида қайд этилган. Жорий ўқув йилида бу йўналишдаги фаолият доирасида ногиронлиги бор 145 талабага базавий стипендиясининг 50 фоизи миқдорида қўшимча тўлов амалга оширилди. Ота-она қарамоғидан маҳрум 36 талабанинг стипендияси 50 фоиз кўпайтирилди, 24 талабага ўқув ва бадиий адабиётлар хариди учун 45 миллион сўмлик субсидия ажратилди. Қўллаб-қувватлов туфайли мазкур йигит-қизлар ўзини университет жамоасининг тўлақонли аъзоси сифатида ҳис қилмоқда ҳамда ижтимоий ҳаётда фаол иштирок этмоқда.
Рейтинг — мавқе, натижа ва барқарорлик
Сўнгги йиллардаги ўзгаришлар муайян натижалар билан бирга университетимизнинг миллий ва халқаро рейтинглардаги мавқеида ҳам ўз ифодасини топа бошлади. Жумладан, Қарши давлат университети республика олий таълим муассасаларининг миллий рейтингида 2021 йилдаги 46-ўриндан 2023 йилда 30-ўринга кўтарилди. Бу кўтарилишни ОТМдаги тизимли ўзгаришларнинг институционал натижаларидан бири сифатида тавсифлаш мумкин.
Университет халқаро рейтингларда ҳам иштирок эта бошлади. Хусусан, 2022 йилда Times Higher Education агентлигининг World University Rankings — 2023 рейтингида “Reporter” мақомига эга 28 нуфузли олийгоҳдан бири бўлди. Бу ҳолат ОТМнинг халқаро академик макондаги иштирокининг дастлабки институционал босқичи бўлди. Кейинги йилларда рейтинглардаги иштироки доираси янада кенгайди. Масалан, университет QS Asia University Rankings — 2026 да Осиёдаги 1534 университет орасида 901-950 ўринлар оралиғидан жой олди. Бу натижа Қарши давлат университетининг халқаро рейтинглар тизимидаги иштирокини бир марталик ҳолатдан давомли жараёнга айлантирди.
Рейтинглардаги ўзгаришлар фақат академик кўрсаткичлар билан чекланиб қолаётгани йўқ. Барқарор ривожланиш ва ижтимоий масъулият кўрсаткичларини ифодаловчи “Times Higher Education Sustainability Impact Ratings” тизимида ҳам иштирок этмоқда. Жаҳоннинг 116 мамлакатидаги 1646 та университетни баҳолаган мазкур рейтингда у 1001-1500 ўринлар гуруҳидан жой олган. Университетнинг ушбу рейтингдаги иштироки даргоҳнинг барқарор ривожланиш борасидаги зафарлари халқаро мезонлар асосида баҳоланаётганини англатади.
Санжар ЧОРИЕВ,
Қарши давлат университети профессори
