Тадбирда “Ўзбекистон темир йўллари” акциядорлик жамияти мутасаддилари, тизим муҳандислари, “Темирйўл инфра тузилма” АЖ Навоий сигналлаштириш ва алоқа масофаси филиали мутахассислари, ОАВ вакиллари ҳамда ёш дастурчилар иштирок этди.
“MПЦ Турон” ўзи қандай тизим? Бу — темир йўл станцияларидаги стрелкалар ва сигналларни тўлиқ рақамли бошқариш имконини берувчи миллий микропроцессорли марказлаштириш тизимидир.
Марказнинг ташкил этилиши соҳада рақамлаштириш жараёнларини жадаллаштириш, маҳаллий дастурий ва техник ечимларни кенг жорий этиш, шунингдек, замонавий технологиялар билан ишлай оладиган малакали кадрлар тайёрлашга хизмат қилади.
Импорт ўрнини босувчи маҳаллий технология
Бугунги кунда темир йўл инфратузилмасида поездлар ҳаракати хавфсизлигини таъминлашда сигналлар, стрелкали ўтказгичлар ва бошқа қурилмаларни бошқариш тизимлари муҳим ўрин тутади. Илгари мазкур йўналишда хорижий технология ва мутахассисларга эҳтиёж юқори бўлган бўлса, эндиликда маҳаллий мутахассислар томонидан ишлаб чиқилган “MПЦ Турон” тизими бу борада янги имкониятлар эшигини очмоқда. “MПЦ Турон” — станциялардаги стрелкалар ва сигналларни рақамли бошқариш имконини берувчи микропроцессорли марказлаштириш тизимидир. Унинг энг муҳим жиҳатларидан бири — маҳаллий шароит ва миллий темир йўл инфратузилмаси талаблари асосида ишлаб чиқилганидадир. Лойиҳа устидаги ишлар 2020 йилда бошланган. Бир неча йил давомида такомиллаштирилган тизим 2024 йил бошида Сурхондарё вилоятидаги Сурхонобод станциясида дастлабки синовдан ўтказилди. Бир йиллик синов натижалари муваффақиятли бўлгач, тизимни бошқа станцияларда ҳам жорий этишга киришилди. Кейинчалик Тошкент узелидаги Оқкўприк станциясида ҳам “MПЦ Турон” тизими ишга туширилди.
Шунингдек, Бухоро минтақавий темир йўл узелига қарашли Ғаллаорол — Булунғур участкасидаги станцияларга мазкур тизим ўрнатилди. Мустақиллигимизнинг 35 йиллиги муносабати билан ишга туширилган янги станцияга “Мустақилликнинг 35 йиллиги” номи берилди. Тизим қамрови кенгайиб, яқинда Урганч аэропорти станцияси ҳам “MПЦ Турон” ечими асосида иш бошлади.
Ҳар бир станцияда миллиардлаб сўм маблағ тежалади
Маҳаллий технологиянинг асосий афзалликларидан бири унинг иқтисодий жиҳатдан манфаатли эканида кўринади. Масъулларнинг таъкидлашича, янги қурилаётган ҳар бир станцияда “MПЦ Турон” тизимини жорий этиш орқали ўртача 10 миллиард сўм, реконструкция қилинаётган станцияларда эса 5 миллиард сўмга яқин маблағ тежалади. Айрим объектлардаги амалиёт бу рақамларнинг ҳаётийлигини кўрсатди. Жумладан, Оқкўприк станциясини модернизация қилиш ишлари хорижий муқобилларига нисбатан анча кам харажат билан бажарилди. Бундан ташқари, маҳаллий тизимдан фойдаланиш фақат маблағни тежаб қолмай, хорижий компания мутахассисларини кутиш, эҳтиёт қисмлар ва техник хизмат кўрсатиш билан боғлиқ вақт йўқотишларини ҳам бартараф этади. Бу ҳақда “Бухоро минтақавий темир йўл узели” Филиали бошлиғи Санжар Асроров шундай дейди: “Иқтисодиётимизга “Турон” микропроцессорли тизимини жорий этиш орқали станциянинг ҳажмига қараб, янги қуриладиган станцияларда 10 миллиард сўм, реконструкция қилинадиганларида эса ўртача 5 миллиард сўм атрофида маблағни тежаш имконияти яратилмоқда”.
Мутахассиснинг фикрича, тизимни республика бўйлаб босқичма-босқич жорий этиш нафақат иқтисодий самара беради, балки ягона технологик муҳитни шакллантириш имконини ҳам яратади.
Хорижий технологияга қарамликка барҳам берилади
“MПЦ Турон” лойиҳасининг яна бир муҳим жиҳати — темир йўл автоматикаси соҳасида технологик мустақилликни таъминлашидир. Авваллари соҳада қўлланилган микропроцессорли тизимлар хорижда ишлаб чиқилгани боис дастурий таъминот, эҳтиёт қисмлар ва сервис хизмати кўрсатишда ташқи ҳамкорларга қарамлик мавжуд эди. Эндиликда тизимни ишлаб чиқиш, дастурлаш, монтаж қилиш, синовдан ўтказиш ва техник хизмат кўрсатиш ишларини тўлиқ маҳаллий мутахассислар бажармоқда.
“MПЦ Турон” тизими йўлга қўйилиши натижасида соҳада салмоқли ютуқларга эришдик. Илгари дастурий таъминот ва монтаж ишлари билан саноқли мутахассислар шуғулланган бўлса, янги тизим ва ўқув жараёнлари туфайли кўплаб ёш дастурчилар ҳамда монтаж усталари шаклланди”, деди “Бухоро минтақавий темир йўл узели” Филиали Навоий сигналлаштириш ва алоқа масофаси бўйича бошлиқ ўринбосари Ҳасан Маҳмудов.
Вақт тежалади, хавфсизлик ошади
Маҳаллий тизимнинг устунлиги иқтисодий кўрсаткичлар билан бирга ҳаракат хавфсизлигининг юқори даражада таъминланишида ҳам намоён бўлади. Тизим станциялардаги сигналлар ва стрелкали ўтказгичларни назорат қилиш ва бошқариш имкониятларини кенгайтиради. Масофавий мониторинг олиб бориш, жараёнларни кузатиш ва зарур ҳолларда тезкор бошқарувни амалга ошириш қулайлашди. Энг асосийси, тизимдаги техник ўзгартиш ёки носозликларни бартараф этиш учун чет эллик мутахассисларни кутиш зарурати қолмади. “Темирйўл инфра тузилма” АЖ Навоий сигналлаштириш ва алоқа масофаси филиали бошлиғи Жамшид Темиров буни шундай изоҳлайди: “Биз учун энг асосий масала — поездлар ҳаракати хавфсизлиги. Бундан ташқари, хорижий мутахассисларга бўлган қарамликнинг йўқолиши катта аҳамиятга эга. Илгари чет эллик компания мутахассисларини кутишга ойлаб вақтимиз кетар эди. Эндиликда эса ўз мутахассисларимиз ҳар қандай ўзгартиш ёки таъмирлаш ишларини жойининг ўзида, тезкор ва мустақил равишда амалга ошириш имкониятига эга. Бу нафақат маблағни, балки энг муҳими — вақтни ҳам сезиларли даражада тежамоқда”.
Бир станцияни икки ойда ишга тушириш имкони
“MПЦ Турон” тизимининг яна бир афзаллиги — тайёрлаш ва фойдаланишга топшириш муддатининг қисқалигидир. Бугунги кунда қурилмаларни махсус цехда йиғиш ва тайёрлаш учун тахминан бир ой сарфланмоқда. Шундан сўнг улар объектга етказилиб, станцияда монтаж ва созлаш ишлари бошланади.
“Қурилмаларни цехда монтаж қилиб тайёрлашга бир ой, объектда ўрнатиб, тўлиқ ишга туширишга эса яна бир ой талаб этилади. Демак, бутун жараён атиги икки ойда якунланади. Илгари бундай ишларга камида олти ой вақт кетарди”, дейди “MПЦ Турон” цехи йўриқчиси Ҳусан Маҳмудов.
Янги марказ — янги авлод мутахассислари мактаби
“MПЦ Турон” ўқув-амалиёт марказининг фаолият бошлаши лойиҳанинг янги босқичидир. Марказда мутахассислар назарий билимлар билан бирга бевосита амалий кўникмаларни ҳам эгаллайдилар. Бу ерда замонавий ўқув хоналари, лойиҳалаш ва дастурлаш кабинетлари, монтаж ҳамда синов ускуналари, стрелкали ўтказгичлар ва светофорлар билан жиҳозланган полигонлар ташкил этилган. Узоқдан келувчилар учун ётоқхона шароитлари ҳам яратилган. Марказда йилига 8 нафар дастурчи ва 20 нафарга яқин монтаж мутахассисини тайёрлаш кўзда тутилган. Бу эса соҳадаги малакали кадрлар захирасини мунтазам кенгайтириб боради.
Рақамлаштириш — ривожланишнинг янги босқичи
Бугунги кунда тизимдаги рақамлаштириш кўлами фақат автоматика билан чекланиб қолмай, комплекс тарзда олиб борилмоқда.
2024 йил 31 декабрдаги тегишли топшириқлардан сўнг соҳада тизимли ислоҳотлар фаоллашди. Нуфузли KPMG консалтинг компанияси иштирокида рақамли тизимлар аудити ўтказилиб, узоқ муддатли рақамли стратегия белгилаб олинди. Юк ташиш: “Ягона дарча” тизими орқали ҳужжатлар тўлиқ онлайн расмийлаштирилмоқда, унинг мобил иловаси ҳам амалиётга киритилди.
Жумладан, йўловчи ташиш: Чипталарнинг 80 фоиздан ортиғи электрон шаклда сотилмоқда. Бошқарув ва хавфсизлик: Европа тикланиш ва тараққиёт банки билан ҳамкорликдаги кредит битимлари асосида амалдаги тизимлар замонавий Transport Management System (TMS) ва Traffic Management System (TrMS) ечимларига алмаштирилмоқда, киберхавфсизлик кучайтирилмоқда. Инновациялар: BI-таҳлил, ERP, рақамли тарози, ақлли кесишма, “Chat Railway”, “Railway Observatory” ва “Vagon Vision” каби қатор рақамли лойиҳалар ҳаётга татбиқ этилмоқда. Мақсад — ягона тизим ва тўлиқ маҳаллийлаштириш.
Мутахассислар “MПЦ Турон” лойиҳасини тармоқни технологик суверенитетга олиб чиқувчи муҳим миллий дастур сифатида баҳоламоқда. Келгусида турли хорижий микропроцессорли тизимларни босқичма-босқич ягона маҳаллий стандартга бирлаштириш, шунингдек, Жиззах — Арнасой ҳамда Нурафшон — Бўка — Янгиер каби янги темир йўл қурилишларида тўлиқ “MПЦ Турон” ечимларидан фойдаланиш режалаштирилган. “MПЦ Турон” — шунчаки рақамлаштириш эмас, балки иқтисодий тежамкорлик, ҳаракат хавфсизлиги ва юртимиз темир йўл соҳасидаги мустақил технологик тараққиёт кафолатидир.
Зулхумор Акбарова
