Давлатимиз раҳбарининг шу йил 4 августдаги “Алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болаларни таълим ва ижтимоий хизматлар билан қамраб олиш тизимини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори билан алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болаларни таълим ва ижтимоий хизматлар билан тўлиқ қамраб олиш, оилабай ижтимоий ҳамроҳлик тизимини кучайтириш, тўсиқсиз ва инклюзив муҳитни шакллантириш каби қатор асосий мақсадлар белгилаб берилди.
— Мазкур қарорда йиллар давомида ногиронлиги бўлган болаларни таълимга, умуман, жамиятга қамраб олишда юзага келган кўплаб масалалар ечими мавжуд, — деди Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги директори ўринбосари Усмон Шарифхўжаев. — Бугун республикамизда айнан таълим ёшидаги ногиронлиги бўлган 170 мингга яқин бола мавжуд. Уларнинг 130 мингдан ортиғи таълимга ва ижтимоий хизматларга қамраб олинган. Ҳануз уйда қолиб кетаётган болаларни турли усуллар ёрдамида таълимга, ижтимоий хизматларга қамраб олиш механизмлари қарорда кўрсатиб ўтилган.
Қарорда эҳтиёжманд болаларни излаб топиб, тенгдошларига қўшиш баробарида, уларга бериладиган таълим сифатини ошириш бўйича ҳам қатор вазифалар белгиланди. Хусусан, 2027 йил 1 майдан алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болалар ваучер асосида таълим олишига кўмаклашувчи замонавий ассистив жиҳозлар билан таъминланади. Ваучер орқали зарур аппаратлардан бепул фойдаланиш имконияти ўқитувчиларга ҳам тақдим этилади. Ваучерлар туманлараро ва туман (шаҳар) тиббий-ижтимоий эксперт комиссиялари ҳамда баҳолаш гуруҳининг хулосаси асосида ажратилади.
Шу ўринда алоҳида таълимга эҳтиёжи бор болалар қандай аниқланади, деган савол туғилиши табиий. Ҳужжатда белгиланганидек, 3-18 ёшдаги болаларнинг алоҳида таълимга эҳтиёжини аниқлаш ва давлат таълим муассасаларига йўналтириш “Инсон” ижтимоий хизматлар марказларининг болани комплекс баҳолаш гуруҳи томонидан амалга оширилади. Бунда баҳолаш гуруҳи томонидан 3-18 ёшдаги боланинг таълимга эҳтиёжини баҳолаш психологик-педагогик диагностик мезонлар асосида, функционал имконияти, кундалик ҳаётдаги фаоллиги ва иштирокини баҳолаш эса ногиронликни баҳолаш шкаласининг маҳаллий шарт-шароитларга мослаштирилган мезонлари асосида бажарилади. Баҳолаш гуруҳи фаолияти 2026 йил 1 октябрдан бошлаб Навоий ва Хоразм вилоятларида йўлга қўйилади.
Шу йил 1 сентябрдан бошлаб алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болаларни таълим, ижтимоий ёрдам ва хизматларга жалб қилишда оилалар кесимида ишланади. Яъни маҳаллалардаги ижтимоий ходимлар томонидан ота-онага болани таълим ва ижтимоий хизматларга жалб этиш бўйича амалий ёрдам бериб борилади. Бу ишларнинг натижаси мунтазам кузатилиб, боланинг таълим ва ижтимоий хизматлардан фойдаланаётгани мониторинг қилиб турилади.
Демак, ижтимоий ходимларнинг оила билан ишлашдаги масъулияти янада ортади. Бу борада жойлардаги ижтимоий ходимлар билан суҳбатлашганимизда, улар шу пайтгача оила билан эмас, фақат бола билан ишлаб келганини айтди. Яъни алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болалар аниқланиб, инклюзив таълимга йўналтирилган, холос. Энди эса ота-оналар билан жиддий ишланади. Аниқроғи, аввало, инклюзив таълимдан хабардорлиги оширилади. Ушбу таълимнинг моҳияти, самараси кенг тарғиб қилинади.
— Энди алоҳида таълимга эҳтиёжманд болалари бўлган оилалар билан тўлақонли ишлаймиз. Нафақат таълим, балки бошқа эҳтиёжларидан келиб чиқиб, оилага ижтимоий хизматларни белгилаймиз. Ушбу хизмат орқали бизга оилани реабилитация хизматлари, ҳуқуқий, психологик хизматларга ҳам тўлақонли қамраб олиш имконияти яратилади. Бу эса боланинг келажаги билан бирга, оиланинг ҳаёт сифатини ҳам яхшилашга хизмат қилади, — деди Навоий шаҳридаги “Фаровон” МФЙ ижтимоий ходими Дилафрўз Акромова.
Жиззахлик Гулноза Муҳаммадова 2012 йилда туғилган эгизак фарзандларининг қулоғи эшитмаслиги, давлат томонидан уларга қимматбаҳо эшитиш мосламаси қўйиб берилганидан бениҳоя хурсанд. “Ота-оналар ҳеч қачон шундай катта маблағга боласининг қулоғига имплант қўйдира олмайди. Давлатимизга раҳмат, фарзандларимизга мана шу аппаратни текин қўйдириб берди. Ҳозир фарзандларим тенгдошлари билан бирга ўқияпти. Яқиндагина улар “Aя, биз ҳам хусусий мактабда ўқисак бўладими?” деб сўраганди. Буни қарангки, Президентимиз қарори билан энди хусусий мактабларда ҳам давлатнинг қўллови асосида алоҳида таълимга эҳтиёжи борлар ўқитилар экан. Буни эшитиб, болаларим жуда хурсанд бўлди”, дейди Гулноза опа.
Ҳа, коррекцион синф ташкил этган ҳолда умумий ўрта таълим хизмати кўрсатувчи нодавлат таълим ташкилотларига ушбу синфда ўқийдиган ҳар бир ўқувчи учун пойтахтда базавий ҳисоблаш миқдорининг 11, вилоятлар маркази ва Нукус шаҳрида 9,5, бошқа туман (шаҳар)ларда 8,5 баравари миқдорида субсидия ажратилади. Демак, инклюзив таълим хусусий секторда ҳам хайрли лойиҳага айланади.
Ҳар йили 50 га яқин умумтаълим мактабида эса алоҳида таълимга эҳтиёжманд болалар учун инклюзив шароитни яхшилаш, тўсиқсиз муҳит яратиш мақсадида базавий ҳисоблаш миқдорининг 500 бараваригача инклюзив тўсиқсиз муҳит грантлари эълон қилинди. Бу ҳам ногиронлиги бўлган ёки алоҳида таълим эҳтиёжига эга болаларнинг соғлом тенгдошлари билан тенг шароитларда ўқиши учун ташланган хайрли қадамлардан бўлди.
Қарордаги эътиборли жиҳатлардан яна бири давлат умумтаълим мактабларини битираётганда инклюзив таълим ўқувчиларига яратиладиган алоҳида қулайликдир. Уларга олий таълимга имтиҳон топширишда белгиланган муддатнинг 50 фоизи қўшимча вақт сифатида берилади. Бу ҳам улар учун катта имконият. Тест жараёнида кўзи ожизлар учун брайль алифбоси бўлиши, кичик доирачаларни бўяшга ёрдам берадиган ассистент, яъни ёрдамчи ўқитувчи ажратилиши ҳам инсон қадрини улуғлашнинг кўринишларидан. Бу имтиёзнинг ногиронлиги бўлган педагог кадрларни аттестациядан ўтказишда амал қилиши ҳам эътиборга молик.
Кўп функционал инклюзив ресурс маркази директори Муқаддас Нурмуҳаммедованинг айтишича, шу пайтгача бошланғич синфларда битта ўқитувчи-педагог фаолият юритарди. Бу ўқитувчига ҳам, болаларга ҳам қийинчилик туғдирарди. Мазкур қарор билан ҳар бир биринчи ва иккинчи синф ўқувчилари учун алоҳида ёрдамчи педагог ажратилди.
Кўзи ожиз болалар энди олисга қатнаб ўқимайди. Масалан, Хоразм вилоятида тўртта махсус мактаб мавжуд бўлиб, кўзи ожизлар мактаби Хивада жойлашган. Вилоятнинг қайси нуқтасида яшамасин, кўзи ожиз болалар Хивага келиб ўқиши керак эди. Энди эса хоҳишига қараб, улар ўзининг ҳудудидаги давлат ва нодавлат таълим муассасаларида таҳсил олиши мумкин.
Турли танловлар, беллашувлар борасида ҳам имкониятлар чекланмайди. Бундан буён ҳар йили “Имкониятлар олимпиадаси” танлови ўтказилиши, танловнинг ҳар бир йўналиши бўйича ғолиб ва совриндорларга базавий ҳисоблаш миқдорининг 15 бараваридан 30 бараваригача бир марталик пул мукофоти берилиши ҳам ёшларни юқори марраларга етаклайди. Бундан ташқари, “Ўсиш ва ривожланиш” танлови ғолибларига базавий ҳисоблаш миқдорининг 15 бараваридан 30 бараваригача грант ажратилади. Бундай эътибор, қўллов билан ҳар қандай инсоннинг ҳаётга интилиши, муваффақиятларга эришиш истаги ортишига шубҳа йўқ.
Муножат МЎМИНОВА,
“Янги Ўзбекистон” мухбири
