Кўпчилик учун одатий хабар ёки огоҳлантириш бўлиб кўринган ушбу масала аслида ўйлаганимиздан кўра жиддийроқ. Турли ҳудудларда одамларнинг ис газидан заҳарланиш ҳолатлари кузатилаётгани бунинг исботи. Демак, бу инсонлар саломатлиги, ҳатто ҳаёти билан боғлиқ масала.
Маълумотларга кўра, ис газидан заҳарланиш ҳолатларининг аксариятига иситиш қозонлари ҳамда газ таъминоти тармоғига нотўғри уланиш, хонадонлардаги печ, газ ускуналари ва дудбуронларни ўз вақтида тозаламаслик каби камчиликлар сабаб бўлмоқда. Яқинда Қўқонда содир бўлган шундай ҳолатларнинг бирида хонадонга хорижда ишлаб чиқарилган икки контурли иситиш қозони ўрнатилгани, унинг дудбурони жойидан чиқиб кетгани аниқланган. Мутасаддиларнинг маълум қилишича, ушбу русумдаги айрим қозонлар аввал ишлатилган ва утилизацияга топширилган бўлишига қарамай, эҳтиёт қисмлар сифатида Ўзбекистонга ноқонуний олиб кирилган. Кейин қўлбола усулда қайта жиҳозланиб, янги ускуна сифатида сотилган.
Гап иситиш ускуналаридан фойдаланишда уларнинг сифати, созлиги, яроқлилигига ҳамон етарлича эътибор қаратилмаётганида. Қолаверса, улардан фойдаланиш давомида ҳам мунтазам текшириб туриш зарурлигини кўпинча унутиб қўямиз. Аммо гап фақат эҳтиёткорлик чораларидами? “Ҳудудгазтаъминот” АЖ бошқаруви раиси ўринбосари Тоҳиржон Турдиев билан шу мавзуда суҳбатлашдик.
— Айтинг-чи, бугун ис газидан заҳарланиш ҳолатларининг асосий сабаб ва омиллари нималардан иборат?
— Куз-қиш мавсуми яқинлашгани сари аҳоли хонадонларида табиий газдан фойдаланиш ҳажми ортади. Иситиш қозонлари, газ колонкалари, плиталар ва бошқа газ ускуналаридан фойдаланиш жадаллашади. Айнан шу даврда газ жиҳозларидан нотўғри фойдаланиш, уларнинг техник ҳолатига эътиборсизлик, мўри ва шамоллатиш тизимларининг талаб даражасида ишламаслиги оқибатида инсон ҳаёти ва саломатлиги учун жиддий хавф туғдирувчи ҳолатлар юзага келиши мумкин.
Айниқса, табиий газдан фойдаланиш қоидаларига риоя этмаслик, ускуналарни ўзбошимчалик билан ўрнатиш, хавфсизлик талабларини менсимаслик ва оддий эҳтиёт чораларига бепарво қараш амалиётда кўплаб бахтсиз ҳодисаларга сабаб бўлмоқда. Бундай ҳолатлар орасида энг хавфлиларидан бири ис газидан заҳарланишдир.
Кўпчилик ис газидан заҳарланиш ҳолатларида “Наҳотки, оила аъзоларининг бирортаси газ ҳидини сезмабди?” деб савол беради. Гап шундаки, ис гази, яъни углерод оксиди (CO) рангсиз, ҳидсиз ва таъмсиз заҳарли газ бўлиб, инсон уни сезги органлари орқали аниқлай олмайди. У табиий газнинг ўзи эмас, балки газ, кўмир, ўтин ва бошқа ёқилғиларнинг тўлиқ ёнмаслиги натижасида ҳосил бўлади. Шу сабабли ис гази пайдо бўлганини хонадаги оддий газ ҳиди орқали билиб бўлмайди. Табиий газ таркибига сизиб чиқишни сезиш учун махсус ҳид берувчи моддалар қўшилади. Ис гази таркибида бундай ҳид мавжуд эмас. Бу эса унинг хавфини янада оширади.
Ис газининг ҳосил бўлишига, биринчи навбатда, ёниш жараёни учун ҳаво ва кислород етишмаслиги сабаб бўлади. Масалан, газ плитаси ёки иситиш қозони ҳаво алмашинуви етарли бўлмаган хонада ишлатилса, ёқилғи тўлиқ ёнмаслиги мумкин. Натижада ажралиб чиқаётган ис гази хонада тўпланиб, инсон саломатлигига хавф туғдиради. Бунга мўрининг ҳаво тортиши ёмонлашуви, чиқиш йўлининг беркилиб қолиши, вентиляция каналларининг тўсиб қўйилиши, газ горелкаларининг ифлосланиши ёки носозлиги ҳам сабаб бўлади.
Айниқса, қиш мавсумида хонадонларни иситиш мақсадида газ плиталаридан фойдаланиш каби нотўғри одатлар жиддий хавф туғдиради. Айрим истеъмолчилар хона ҳароратини сақлаш учун дераза ҳамда ҳаво кириш туйнукларини маҳкам ёпиб, газ плитасининг барча комфоркасини узоқ вақт ёқиб қўяди. Бундай шароитда ёниш учун зарур ҳаво миқдори камаяди, газнинг тўлиқ ёнмаслиги натижасида ис гази ҳосил бўлиши эҳтимоли ортади. Ваҳоланки, газ плитаси овқат тайёрлаш учун мўлжалланган бўлиб, ундан хонани иситишда фойдаланиш хавфсизлик талабларига мутлақо тўғри келмайди.
Кенг тарқалган хатолардан яна бири газ ускуналарига ўзбошимчалик билан ўзгартириш киритишдир. Масалан, иситиш қозони ёки газ колонкасини бошқа жойга кўчириш, уларни лойиҳада кўзда тутилмаган тарзда улаш, газ қувурларини мустақил равишда узайтириш, қўлбола мосламалардан фойдаланиш, хавфсизлик автоматикасини ўчириб қўйиш каби ҳаракатлар оқибатида газ сизиб чиқиши ёки ёниш жараёни бузилиши мумкин. Баъзан истеъмолчилар газ босими етарли эмаслигини баҳона қилиб, ускунанинг ички тузилишига аралашади ёки унинг ишлаш тартибини ўзгартиради. Бу нафақат ускунанинг ишдан чиқишига, балки ис гази ҳосил бўлиши ва ёнғин хавфининг ортишига ҳам олиб келади.
Газ ускуналарининг мўри ва шамоллатиш тизими билан боғлиқ муаммолар ҳам алоҳида эътибор талаб қилади. Иситиш қозони ёки газ колонкаси ишлаганда ҳосил бўладиган ёнув маҳсулотлари махсус мўри орқали ташқарига чиқарилиши керак. Агар мўри нотўғри ўрнатилган, ифлосланган, ёриқ пайдо бўлган ёки чиқиш йўли беркилиб қолган бўлса, ёнув маҳсулотлари хона ичига қайтиши мумкин. Бу эса ис газидан заҳарланишнинг асосий сабабларидан биридир. Айрим хонадонларда таъмирлаш ишлари вақтида шамоллатиш каналларининг ёпиб юборилиши, ошхона ёки ҳаммомдаги ҳаво алмашинуви йўлларининг тўсиб қўйилиши ҳам хавфли ҳолатларни келтириб чиқаради. Шунинг учун хонадондаги вентиляция ва мўри тизимлари доимо соз бўлиши шарт.
Ис гази инсон организмига нафас йўллари орқали кириб, қондаги гемоглобин билан бирикиб олади. Натижада гемоглобиннинг кислородни тўқима ва аъзоларга етказиб бериш қобилияти пасаяди. Организмда кислород етишмовчилиги юзага келади. Дастлаб бош оғриғи, бош айланиши, ҳолсизлик, кўнгил айниши, қайт қилиш, нафас қисиши, юрак уришининг тезлашиши каби белгилар кузатилиши мумкин. Заҳарланиш кучайгани сари инсоннинг фикрлаш қобилияти бузилади, ҳаракатлари секинлашади, ҳушини йўқотиши, оғир ҳолатларда эса ҳаётдан кўз юмиши мумкин.
Энг ачинарлиси, ис газидан заҳарланиш кўпинча инсон ухлаётган ёки дам олаётган вақтда содир бўлади. Заҳарли газни сезиш имкони бўлмагани сабабли киши хавфни ўз вақтида англамаслиги мумкин. Айрим ҳолларда бир хонадонда бир неча киши, жумладан, ёш болалар ва кексалар ҳам жабрланади. Оғир заҳарланишдан кейин ҳам инсонда асаб тизими, хотира ва диққатни жамлаш билан боғлиқ узоқ муддатли асоратлар қолиши эҳтимоли бор. Демак, ис газидан заҳарланиш шунчаки вақтинчалик нохушлик эмас, балки инсон ҳаётига бевосита таҳдид солувчи ҳолатдир.
Газ ускуналаридан нотўғри фойдаланишнинг яна бир жиддий оқибати — газ-ҳаво аралашмасининг чақнаши. Бу ҳолат табиий газ ёки суюлтирилган газ сизиб чиқиб хонадаги ҳаво билан ёнувчан аралашма ҳосил қилганда ва унга учқун ёки очиқ олов таъсир этганда содир бўлади. Газнинг сизиб чиқишига эса носоз шланглар, эскирган бирикмалар, беркитувчи кранларнинг ишдан чиқиши, газ жиҳозларининг нотўғри уланиши ёки уларни назоратсиз қолдириш сабаб бўлиши мумкин.
Айниқса, газ ҳиди сезилган хонада чироқни ёқиш ёки ўчириш, электр асбобларини ишга тушириш, телефондан фойдаланиш ёки гугурт ёқиш жуда хавфли. Чунки электр калити ишлаганда пайдо бўлиши мумкин бўлган кичик учқун ҳам газ-ҳаво аралашмасини алангалатиши мумкин. Бундай чақнаш натижасида кучли босим тўлқини ҳосил бўлиб, дераза ва эшиклар синиши, деворлар шикастланиши, ёнғин чиқиши, инсонлар турли даражада куйиш жароҳатини олиши ёки ҳалок бўлиши мумкин. Шунинг учун ҳар бир истеъмолчи газ жиҳозларидан фойдаланишда оддий, аммо ҳаётий аҳамиятга эга талабларга қатъий амал қилиши зарур.
— Айнан қандай хавфсизлик талабларига риоя этилиши керак?
— Аввало, хонадонда фақат сертификатланган ва белгиланган талабларга жавоб берадиган газ ускуналаридан фойдаланиш лозим. Уларни ўрнатиш, алмаштириш, жойини ўзгартириш ва таъмирлаш ишлари ўзбошимчалик билан эмас, балки ваколатли мутахассислар томонидан бажарилиши шарт. Газ жиҳозларини харид қилишда уларнинг техник паспорти, ишлаб чиқарувчиси ва хавфсизлик талабларига мувофиқлигига эътибор қаратиш керак.
Газ плитаси, иситиш қозони ва газ колонкасидан фойдаланишдан олдин уларнинг ташқи ҳолатини кўздан кечириш, газ кранлари ва бирикмаларининг созлигига ишонч ҳосил қилиш муҳим. Газ жиҳози ишлаётганда аланга барқарор бўлиши керак. Аланга доимий равишда сариқ ёки қизғиш тусда ёниши, тутун ва қоракуя ҳосил бўлиши, жиҳоздан ғайриоддий товуш чиқиши ёки унинг тез-тез ўчиб қолиши носозлик белгиси бўлиши мумкин. Бундай ҳолатларда ускунадан фойдаланишни тўхтатиб, малакали мутахассисга мурожаат қилиш лозим.
Шунингдек, газ жиҳозлари ишлаб турган вақтда уларни назоратсиз қолдирмаслик, овқат пишириш жараёнида идишдаги суюқлик тошиб, алангани ўчириб қўймаслигига эътибор бериш зарур. Газдан фойдаланиб бўлгач, жиҳознинг ўзинигина эмас, балки унинг олдидаги газ кранини ҳам ёпиш тавсия этилади. Уйда ёш болалар бўлса, уларнинг газ жиҳозларидан мустақил фойдаланишига йўл қўймаслик, газ кранларини болалар қўли етмайдиган ёки улар тасодифан оча олмайдиган ҳолатда сақлаш керак.
Мўри ва шамоллатиш каналларининг ҳолати ҳам доимий эътиборда бўлиши зарур. Уларни мебель, парда, қурилиш материаллари ёки бошқа буюмлар билан беркитиш, ўзбошимчалик билан қайта жиҳозлаш мумкин эмас. Ҳар бир газ жиҳози ўзининг лойиҳавий талабларига мувофиқ ҳаво алмашинуви ва ёнув маҳсулотларини ташқарига чиқариш тизими билан таъминланиши керак. Айниқса, иситиш мавсуми бошланишидан олдин мўрилар, шамоллатиш йўллари, газ қозонлари ва колонкаларни ваколатли мутахассислар кўригидан ўтказиш муҳим. Имкони бўлса, хонадонларга ис газини аниқловчи махсус сигнализаторлар ўрнатиш ҳам тавсия этилади. Бироқ бундай қурилмалар газ жиҳозларини техник кўрикдан ўтказиш ва хавфсизлик қоидаларига амал қилиш ўрнини босмайди.
Газ ҳиди сезилган ҳолатда эса, энг аввало, очиқ оловдан фойдаланмаслик, электр чироқлари ва бошқа электр жиҳозларини ёқмаслик ёки ўчирмаслик керак. Агар хавфсиз бўлса, газ кранини ёпиш, эшик ва деразаларни очиб, хонани табиий шамоллатиш, барча одамни бинодан олиб чиқиш лозим. Хавфли ҳудуддан ташқарига чиққандан кейингина 104 рақами орқали газ авария-диспетчерлик хизматига ёки зарур ҳолларда 112 рақамига хабар бериш керак. Мутахассислар хавф бартараф этилганини тасдиқламагунича хонадонга қайта кириш мумкин эмас.
Баъзилар учун арзимас кўринадиган ушбу хавфсизлик чоралари, аслида, фақат биргина мавсумда эътибор қаратиладиган масала эмас. Газ жиҳозлари йил давомида соз сақланиши, улардан фойдаланишда белгиланган талабларга амал қилиниши лозим. Айниқса, газ қувурлари ва жиҳозларини ўзбошимчалик билан таъмирлаш, рухсатсиз қўшимча ускуналар улаш, мўри ва вентиляция тизимларига ўзгартириш киритиш каби ҳаракатлардан қатъий воз кечиш керак. Зеро, бир лаҳзалик эътиборсизлик ортга қайтариб бўлмайдиган оқибатларга олиб келиши мумкин.
— Давлатимиз раҳбарининг топшириғига асосан, ноябрь ойи энергия ресурсларидан хавфсиз фойдаланиш ойлиги деб эълон қилинган. Қолаверса, шу кунларда юртимиз бўйлаб иситиш мавсумига ўтилди ва жорий йилнинг 9 ноябридан бошлаб Тошкент шаҳридаги кўп квартирали турар жой биноларига иссиқлик бериш жараёни бошланди. Бу эса хавфсизлик чораларини янада оширишни тақозо этади, шундай эмасми?
— Албатта, бу борада тегишли ташкилотлар вакиллари аниқ чора-тадбирлар кўрмоқда. Хусусан, “Ҳудудгазтаъминот” АЖ томонидан ис газидан заҳарланиш ва газдан нотўғри фойдаланиш оқибатида юзага келиши мумкин бўлган бахтсиз ҳодисаларнинг олдини олишга қаратилган профилактик тадбирлар мунтазам ташкил этиб келинмоқда. Юртимиз бўйлаб аҳоли хонадонлари ва бошқа объектлардаги газ ускуналари ҳамда дудбуронларни текшириш, профилактик кўрикдан ўтказиш ишлари бажариляпти.
Амалдаги қонунчиликда ҳам ушбу масалаларга алоҳида эътибор қаратилган. Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 31 майдаги тегишли қарори билан тасдиқланган табиий газдан фойдаланиш қоидаларига кўра, кўп квартирали ва турар жой биноларидаги газ плиталари икки йилда бир марта, бошқа газдан фойдаланиш ускуналари эса истеъмолчи буюртмаси асосида йилига бир марта техник кўрикдан ўтказилиши лозим. Техник хизмат тегишли рухсатномага эга ташкилотлар томонидан кўрсатилади. Бу талаблар, энг аввало, газ жиҳозларининг созлигини таъминлаш ва эҳтимолий бахтсиз ҳодисаларнинг олдини олишга хизмат қилади.
Асосий эътибор тушунтириш, тарғибот ишларига қаратилмоқда. Чунки бу масалада барибир кўпроқ хонадон эгаларидан масъулият талаб этилади. Бу, аввало, инсоннинг ўз ҳаёти, оиласи ва яқинлари олдидаги масъулиятидир. Шу боис, газ таъминоти ходимлари ҳамкор ташкилотлар билан биргаликда аҳоли хонадонлари, ижтимоий соҳа объектлари, таълим муассасалари, даволаш масканлари, кўнгилочар объектлар ҳамда аҳоли гавжум жойларда учрашув ва тушунтириш тадбирларини ўтказмоқда. Уларда фуқароларга ис газининг юзага келиши сабаблари, унинг инсон ҳаёти ва саломатлиги учун хавфи, газ жиҳозларидан тўғри фойдаланиш, мўри ва шамоллатиш тизимларининг созлигини таъминлаш, носоз ускуналардан фойдаланмаслик ҳамда хавфли ҳолатлар юзага келганда қандай ҳаракатланиш кераклиги батафсил тушунтириляпти. Мақсад хавфсизлик қоидаларини аҳолининг кенг қатламига етказиш, фуқароларнинг хабардорлиги ва ҳушёрлигини оширишга қаратилган.
Зеро, ис газидан заҳарланиш ва газ билан боғлиқ бахтсиз ҳодисаларнинг олдини олишда масъул ташкилотларнинг назорати билан бир қаторда, ҳар бир фуқаронинг хавфсизлик талабларига онгли равишда риоя қилиши ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга эканини унутмаслигимиз керак.
“Янги Ўзбекистон” мухбири
