Деҳқон ва фермер учун ер – жон, сув – қон, ҳосил – рўзғор. Биз бутун умримизни далада ўтказамиз, ундан нон, пахта, мева ва сабзавот оламиз, оиламизни боқамиз, юртимизни таъминлаймиз. Ерга меҳримиз шунчалик кучлики, унинг ҳар бир қаричини кафтимиздек таниймиз. Аммо дунё илми ана шу азиз тупроғимизга, сувимизга ва дастурхонимизга кўзга кўринмас янги бир хавф аста-секин кириб келаётганидан огоҳлантирмоқда. Бу хавфнинг номи – микропластик. Бугун шу мавзуни ҳар бир фермер тушунадиган тилда очиб бермоқчиман. Чунки ечим фақат катта шаҳарлардаги лабораторияларда эмас, балки бизнинг даламизда, ҳар бир деҳқоннинг кундалик қарорида ҳам бошланади.

Микропластик нима ўзи?

Пластик ҳаётимизга шу қадар сингиб кетганки, усиз бир кунни тасаввур қилиш қийин. Полиэтилен пакет, суғориш лентаси, мулча плёнкаси, ўғит қопи, пластик бутилка, кимёвий восита идиши – булар далада ҳам, ҳовлимизда ҳам тобора кўпайиб бормоқда. Пластикнинг энг катта муаммоси шундаки, унинг аксар турлари табиий моддалар каби тез чириб, йўқолиб кетмайди. Қуёш нури, иссиқ ва совуқ, шамол, ишқаланиш ҳамда ерга ишлов бериш таъсирида йирик пластик аста-секин майда бўлакларга парчаланади.

Беш миллиметрдан кичик пластик зарралар одатда микропластик деб аталади. Бир микрометрдан кичик ўта майда зарралар эса кўпинча нанопластик деб юритилади, гарчи бу ўлчам чегаралари бўйича халқаро илм-фанда ҳали тўлиқ ягона стандарт мавжуд бўлмаса ҳам. Оддий қилиб айтганда, далада ташлаб кетилган бир парча плёнка ҳеч қаёққа йўқолмайди: у кўзга кўринмас минглаб зарраларга бўлиниб, тупроқ ва сувда узоқ сақланиши, кейин эса озиқ-овқат тизимига кириб бориши мумкин.

Далада қолган пластик қаёққа кетади?

Кўп фермерда бир хотиржамлик бор: «майдонни йиғиштирдим, чиқиндини четга суриб қўйдим – дала тоза». Аслида эса қишлоқ хўжалиги ерида қолган пластик бир нечта ўзаро боғлиқ йўлдан ҳаракат қилади, ва ҳар бири охир-оқибат яна инсонга қайтиши мумкин.

Биринчи йўл – тупроқ. Далада қолган плёнка, лента ва пакет бўлаклари ерга ишлов бериш пайтида тупроқ билан аралашади, чуқурга кириб кетади ва йиллар давомида янада майдаланади. Қишлоқ хўжалиги тупроқлари пластик ифлосланишининг муҳим тўпланиш жойларидан бирига айланмоқда. Зарраларнинг тури, ўлчами ва миқдорига қараб, улар тупроқ тузилиши, ғоваклиги, ҳаво ва сув ҳаракатига, шунингдек, унумдорликни таъминлайдиган фойдали организмлар ҳаётига таъсир қилиши мумкин.

Иккинчи йўл – сув. Майда пластик бўлаклари ариқ, коллектор, дренаж ва суғориш суви орқали бир даладан иккинчисига, ундан дарё, кўл ва ер ости сувларига тарқалиши мумкин. Демак, бугун сизнинг далангизда қолган бир парча пластик эртага қўшни майдонга, кейин эса бутун сув тизимига етиб бориши эҳтимолдан холи эмас. Бу ерда ҳеч бир хўжалик бошқалардан бутунлай ажралган эмас.

Учинчи йўл, энг ташвишлиси – ўсимлик ва озиқ-овқат занжири. Тажриба тадқиқотлари жуда майда зарралар, айниқса нанопластиклар, муайян шароитларда ўсимликка илдиз ёки барг орқали кириб, бошқа тўқималарга ўтиши мумкинлигини кўрсатмоқда. Йирикроқ микропластиклар эса тупроқ ҳолати, сув ва озуқа моддаларининг ўзлаштирилишига таъсир қилиб, ўсимликка билвосита зарар етказиши мумкин. Реал дала шароитидаги далиллар ҳали тўпланмоқда, аммо фотосинтез, ўсиш ва ҳосил сифатига эҳтимолий таъсирнинг ўзиёқ бугундан профилактика чораларини кўриш учун етарли асосдир.

Рақамлар нимани айтмоқда?

2025 йилда чоп этилган йирик халқаро таҳлилда қуруқлик ўсимликлари, чучук сув ва денгиз сувўтларига оид минглаб кузатувлар умумлаштирилди. Муаллифлар микропластик таъсири фотосинтезнинг тахминан 7–12 фоизга пасайиши билан боғлиқ бўлиши мумкинлигини баҳоладилар. Шу муносабатлар асосида тузилган модел асосий экинлар бўйича йилига қарийб 110–361 миллион тонна эҳтимолий глобал йўқотишни кўрсатди. Аммо бу рақамлар дастлабки илмий прогнозлар бўлишига қарамай, улар пластик ифлосланиши қишлоқ хўжалиги ва озиқ-овқат хавфсизлиги учун жиддий масала эканини кўрсатади.

Бу фақат ҳосил масаласи ҳам эмас. Микропластик ичимлик суви, ош тузи, асал, шакар, айрим ичимликлар, денгиз маҳсулотлари ва бошқа озиқ-овқатларда аниқланган. Бироқ инсон қанча зарра ютиши ҳақидаги ҳисоб-китоблар жуда фарқ қилади, чунки уларни аниқлаш ва ўлчаш усуллари ҳали тўлиқ стандартлашмаган. Лаборатория ва ҳайвонларда ўтказилган тадқиқотларда яллиғланиш, оксидланиш зўриқиши ва ҳужайра шикастланиши каби эҳтимолий механизмлар ўрганилмоқда. Жуда майда нанопластиклар биологик тўсиқлардан осонроқ ўтиши мумкин, аммо озиқ-овқатда ҳозир аниқланаётган миқдорларнинг инсон саломатлигига қандай хавф туғдириши ҳали қатъий исботланган эмас.

Бу ноаниқлик ваҳима қилиш учун эмас, лекин бефарқ қолиш учун ҳам асос бўла олмайди. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти – ФАО, Европа озиқ-овқат хавфсизлиги идораси – EFSA ва АҚШ Озиқ-овқат ва дори воситалари бошқармаси – FDA бу масалани жиддий ўрганмоқда. Уларнинг эҳтиёткор хулосаси шу: микро- ва нанопластиклар атроф-муҳит ҳамда озиқ-овқат тизимларига кириб бормоқда, бироқ хавф даражасини аниқ баҳолаш учун сифатли тадқиқотлар, ягона ўлчаш усуллари ва кўпроқ ишончли маълумотлар зарур.

Хўш, бунинг бизга нима алоқаси бор?

Кимдир хаёлан савол бериши мумкин: «Микропластик – денгиз, океан ва катта шаҳар чиқиндисининг муаммоси-ку, бизнинг қуруқ даламизга нима дахли бор?» Аслида, деҳқончилик пластик айланмасининг муҳим ҳалқаларидан биридир. Суғориш лентаси, мулча плёнкаси, ўғит ва пестицид қадоқлари, уруғ ва кўчат идишлари тўғри йиғилмаса, бевосита ифлосланиш манбаига айланади. Шу билан бирга, микропластик далага ифлосланган суғориш суви, компост ва бошқа органик қўшимчалар, атмосферадан тушиш, оқова, йўл ва шина чанги орқали ҳам келиши мумкин.

Мен буни ҳеч кимни айблаш учун айтаётганим йўқ. Аксинча, бу – бизнинг қўлимизда катта имконият борлигини англатади. Глобал пластик муаммосини ҳал этиш учун ишончли йиғиш инфратузилмаси, ишлаб чиқарувчилар масъулияти, қайта ишлаш, илм-фан ва аниқ сиёсат зарур. Аммо ҳар бир хўжалик бугуноқ оддий ва кам харажатли биринчи қадамни бошлай олади: кўзга кўринадиган пластик чиқиндини далада қолдирмаслик.

Ечим оддий: экологик тоза дала

Айнан шу боис, яқинда биз пахтачиликнинг саккиз муҳим қонунини эълон қилганимизда, энг сўнггисини – саккизинчи қонунни «Экологик тоза дала» деб атадик. Бу тасодиф эмас. Экиш, суғориш, озиқлантириш, ҳимоя, пишиш сигнали, дефолиация ва десикация – буларнинг барчаси муҳим агротехник қоидалар. Аммо уларнинг барчасини тожидек якунлаб турадиган қонун – дала маданияти ва масъулиятдир. Экологик тоза дала бир вақтнинг ўзида тўрт нарсани: тупроқни, сувни, етиштирган ҳосилимизни ва инсон саломатлигини ҳимоя қилади.

Хўш, амалда бу нимани англатади? Полиэтилен пакет, плёнка ва суғориш лентасининг бўлаклари тупроққа аралашиб, техникага ўралиб, сув йўлларини тўсиши мумкин. Уларни алоҳида йиғиб, майдондан чиқариш ва белгиланган қабул, қайта ишлаш ёки хавфсиз утилизация йўлига топшириш керак. Ўғит ва биостимулятор қоплари иш тугаши билан йиғилиб, қуруқ ва назоратли жойда сақланиши зарур. Пластикдан фойдаланиш шарт бўлса, узоқ хизмат қиладиган, қайта йиғиш мумкин бўлган ва сифат талабларига жавоб берадиган маҳсулотни танлаш лозим. «Парчаланади» деган ҳар қандай ёзув ҳам уни далада қолдириш мумкин дегани эмас.

Энг катта эҳтиёткорликни пестицид ва гербицид идишлари талаб қилади. Уларда қолган модда одам, ҳайвон, сув ва тупроқ учун хавфли бўлиши мумкин. Бундай идишларни маҳсулот ёрлиғидаги кўрсатма ва амалдаги миллий талабларга мувофиқ алоҳида сақлаш ҳамда ваколатли тартибда топшириш лозим. Кимёвий восита идишларидан сув ташиш, озиқ-овқат ёки чорва еми сақлаш, маиший эҳтиёжда фойдаланиш мутлақо мумкин эмас. Даладаги металл сим, шиша ва бошқа қаттиқ чиқиндилар эса ишчи, ҳайвон ва техникага шикаст етказмаслиги учун дарҳол йиғилиб, хавфсиз идишга жойланиши керак.

Бу ўринда икки хато тушунчадан огоҳ бўлмоқ зарур. Биринчиси – «бир парча плёнкадан нима ҳам бўларди» деб уни далада қолдириш. Ўша бир парча йиллар давомида кўплаб майда, барқарор зарраларга айланиши мумкин. Иккинчи, ундан-да зарарли хато – пластикни далада ёқиш. Ёқиш муаммони йўқотмайди: у ҳавога зарарли моддалар чиқариши, куйган кул ва қолдиқни яна тупроққа тушириши мумкин. Шунинг учун чиқиндини далада қолдириш, ёқиш ёки бетартиб кўмиш эмас, балки тартибли йиғиш ва тегишли тизимга топшириш тўғри йўлдир.

Дала тозалиги – мавсумий эмас, доимий иш

Кўпчилик дала тозалигини мавсум охирида бир марта қилинадиган иш деб тасаввур қилади. Бу етарли эмас. Экологик тоза дала – бутун вегетация давомида ва барча фаслларда олиб бориладиган доимий назоратдир. Фермер уни суғориш, ўғитлаш ёки ўсимликни ҳимоя қилиш каби ўз ишининг табиий қисми деб қабул қилиши лозим.

Амалда бунинг тартиби оддий. Экишдан аввал майдон пластик ва қаттиқ чиқиндилардан тозаланади. Ҳар бир ўғитлаш, пуркаш ва суғоришдан кейин дала кўздан кечирилади. Ишчилар ва механизаторлар учун чиқинди қоплари ёки қутилари ажратилади. Агрокимёвий идишлар бошқа чиқиндидан алоҳида сақланади, ариқ, коллектор ва дала йўлларига ҳеч нарса ташланмайди. Ҳосил йиғишдан олдин маҳсулотга аралашиши мумкин бўлган пластик олиб чиқилади, мавсум сўнгида эса дала, шийпон ва техника турар жойи тўлиқ тозаланади. Хўжаликка қанча плёнка, лента ва қадоқ киргани ҳамда қанчаси йиғиб топширилганини оддий дафтарда қайд этиш ҳам масъулиятни оширади. Бу иш самарали бўлиши учун туманларда қулай қабул нуқталари ва ишончли ташиш тизими ҳам йўлга қўйилиши зарур.

«Тоза дала челленжи»: бутун юрт бошлаган ҳаракат

Энг қувонарлиси шундаки, бу ташаббус қоғозда ва шиорда қолиб кетмади. У амалий, оммавий ҳаракатга айланди. 2026 йил июль ойи Қишлоқ хўжалиги вазирлиги томонидан «Пластиклардан холи ой» деб эълон қилинди, ва мамлакатимизнинг барча ҳудудларида фермер хўжаликлари дала майдонларини пластик идиш, қадоқ ва бошқа чиқиндилардан тозалаш ишларини бошлади.

Ижтимоий тармоқларда бу ҳаракат «Тоза дала челленжи» деб ном олди. Фермерлар, деҳқонлар ва соҳа фидойилари бир мақсад – тоза тупроқ, хавфсиз ҳосил ва соғлом келажак учун бирлашмоқда. Йиғилган ҳар бир пластик идиш – тупроқда майдаланиб кетмайдиган яна бир чиқинди, тозаланган ҳар бир дала эса барқарор қишлоқ хўжалиги ва хавфсиз озиқ-овқат сари қўшилган ҳиссадир. Бу ташаббус кўз-кўз қилиш ёки ҳисобот учун эмас; у тупроқни асраш, янги микропластик ифлосланишининг олдини олиш ва эртанги ҳосил хавфсизлигини таъминлаш учун чин юракдан қилинадиган ишдир.

Муаммони фермерга кўринарли қилиш учун ҳудудлардаги қишлоқ хўжалиги мутахассислари, вазирлик ва маҳаллий ҳокимликларнинг масъул ходимлари иштирокида оддий, аммо таъсирчан амалий ташаббус таклиф этилмоқда: фермер билан бирга унинг даласидаги атиги йигирма квадрат метр майдонни тозалаш ва йиғилган барча чиқиндини кўз олдида бир жойга тўплаш. Бу йигирма квадрат метр бутун далани тозалаш ўрнини босмайди. Унинг мақсади — шахсий намуна кўрсатиш ва фермер ҳар куни кўриб, кўникиб қолгани учун пайқамай юрган пластик миқдорини гўё кўзгуда акс эттириб беришдир. Кичик майдондан чиққан чиқинди бир жойга ёйиб қўйилганда, муаммо қуруқ гап эмаслиги дарҳол аён бўлади. Мутахассис ёки масъул раҳбар ишни ўз қўли билан бошлаб берса, бу танбеҳ эмас, балки амалий ибрат ва ҳамкорликка чақириқ бўлади. Ана шу кичик намойиш фермерни бутун даласини қайта кўздан кечиришга, чиқиндини йиғишга ва тозаликни доимий одатга айлантиришга ундаши керак.

Шу боис мен ҳар бир фермер, деҳқон, агроном, агрокластер раҳбари, туман масъули ва барча юртдошларимни бу эзгу ишга қўшилишга чорлайман. «Тоза дала челленжи»га қўшилинг, далангизни тозаланг, меҳнатингизни сурат ва видеолар орқали бошқаларга ҳам намуна қилинг. Тоза дала – фақат мажбурият эмас, бу маданият. У фермернинг ерга ҳурматини, ўз меҳнатига масъулиятини ва келажак авлод олдидаги виждонини кўрсатади.

Келажакка умид: илм ечим ҳам излаяпти

Бу суҳбатни фақат хавф билан якунлагим келмайди. Инсоният ҳар қандай муаммога дуч келганда, унинг чорасини ҳам излайди. Микро- ва нанопластик масаласида ҳам дунё илми умид уйғотадиган биологик йўналишларни ўргана бошлади.

2026 йилда Корея Республикасидаги Жаҳон кимчи институти билан боғлиқ олимлар кимчидан ажратиб олинган Leuconostoc mesenteroides CBA3656 номли сут кислотали бактерияни ўргандилар. У лабораториянинг оддий шароитида тажрибада қўлланган полистирол нанопластикларининг тахминан 87 фоизини ўзига боғлади. Инсон ичагига ўхшатилган шароитда эса боғлаш кўрсаткичи қарийб 57 фоизни ташкил этди. Махсус сичқонлардаги тажрибаларда, бактерия билан озуқлантирилган тажриба гуруҳлари бактериясиз озуқланган назорат гуруҳига қараганда икки баробардан кўпроқ нанопластикни табиий йўл билан чиқарган.

Албатта, бу натижани бўрттириб юбориш мумкин эмас. Тадқиқот битта бактерия штамми, битта турдаги полистирол нанопластиги, назорат қилинган лаборатория шароити ва микробсиз сичқонларда ўтказилди – инсонларда эмас. У кимчи ейиш инсон танасидан микропластикни чиқариб юборади, деб исботламайди; зарраларнинг кўпроқ чиқарилиши тўқималарда тўпланишни тўхтатиши ёки саломатликка фойда келтиришини ҳам ҳали кўрсатган эмас. Инсон иштирокидаги тадқиқотлар ва бошқа пластик турлари билан кенгроқ тажрибалар зарур. Шунга қарамай, бу иш келажак изланишлари учун илмий асосланган йўналишни кўрсатади. Бу нимани англатади? Айрим озиқ-овқатдан олинган микроорганизмлар келажакда ичакдаги муайян ифлослантирувчиларни боғлаб, уларнинг чиқарилишига ёрдам берадиган биологик воситага айланиши мумкин.

Бу ерда энг муҳим сабоқ бор: табиат бизга ечим топишда ёрдам бериши мумкин, аммо аввало биз ўзимиз олдини олиш мумкин бўлган ифлосланишни тўхтатишимиз шарт. Фойдали бактерия келажакда ичакдаги оз миқдордаги заррани боғлаши мумкиндир, лекин у бутун далага сочилган пластикни тозалаб бермайди. Даланинг тозалиги ҳамиша инсон масъулиятидан бошланади.

Тоза дала – тоза дастурхон

Микропластик – бизга нотаниш, биздан узлқдаги, бегона муаммо эмас, балки шундоқ ёнимиздаги муаммо. Пластик зарралари дунё бўйлаб тупроқ, сув ва озиқ-овқат тизимларида аниқланмоқда. Аммо ечимнинг бир қисми ҳам биздан йироқда эмас: у ҳар бир хўжаликнинг кундалик одатида, ҳар бир даланинг четида ва ҳар бир чиқиндига қандай муносабатда бўлишимизда яширинган.

Дунё илми бир вақтнинг ўзида ҳам огоҳлантирмоқда, ҳам умид бермоқда. Огоҳлантириши – пластик ифлосланиши тупроқ вазифаларини бузиши, ўсимликка халақит бериши ва озиқ-овқат занжирига кириши мумкин. Умиди – профилактика, яхши чиқинди бошқаруви, инновация ва келажакдаги биологик усуллар зарарни камайтиришга ёрдам беради. Шу икки ҳақиқат орасидаги энг муҳим ҳалқа – биз, деҳқонлармиз. Биз далани тоза сақласак, тупроқни ҳимоя қиламиз; соғлом тупроқ сифатли ҳосил беради; сифатли ҳосил хавфсизроқ дастурхонга, хавфсиз дастурхон эса соғлом оилага хизмат қилади.

Шунинг учун бугун ҳар бир фермерга битта содда, аммо кучли даъватни айтаман: далани тоза сақланг. Пластикни далада қолдирманг, ёқманг ва бетартиб кўмманг – уни тизимли йиғиб, тегишли қабул ёки қайта ишлаш йўлига топширинг. «Тоза дала челленжи» ва «Пластиклардан холи ой»ни бир мавсумлик кампания эмас, доимий одатга айлантирайлик. Бу – ҳосилимиз, юртимиз саломатлиги ва келажак авлод дастурхони учун қиладиган энг оддий, аммо энг олижаноб ишларимиздан биридир. Келинг, фарзандларимизга тоза тупроқ, тоза сув ва тоза дастурхон қолдирайлик.

Иброҳим Абдураҳмонов,
Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалиги вазири, академик