Бугун глобал зиддият ва беқарорликлар кучайиб бораётган бир вақтда тинчлик ва осойишталикни таъминлаш ҳар бир давлат олдида турган долзарб вазифалардан бирига айланди. Айниқса, мазкур ҳолат мамлакат хавфсизлиги ва жамият барқарорлигини таъминлашни кечиктириб бўлмас вазифа сифатида кун тартибига қўймоқда.
Мана шундай шароитда тинчлик ва барқарорликни таъминлаш, миллий мустақилликни асраш ҳамда уни янада мустаҳкамлаш тобора долзарблашиб бормоқда.
Қайд этиш керакки, мамлакатимизда миллатлараро тотувликни таъминлашнинг мустаҳкам ҳуқуқий асослари яратилган. Ўзбекистон Республикаси Конституциясида фуқароларнинг миллати, ирқи ва тилидан қатъи назар, қонун олдида тенглиги кафолатланган.
Қолаверса, Ўзбекистонда истиқомат қилувчи барча миллат ва элатларнинг тили, урф-одатлари ва анъаналарини ҳурмат қилиш ҳамда ривожлантириш учун зарур шароит яратиш давлатнинг бош тамойилларидан биридир. Шу жиҳатдан олиб қараганда, Конституциямиз миллатлараро тотувликнинг нафақат сиёсий, балки ҳуқуқий пойдеворини ҳам белгилаб беради.
Бу тамойиллар таълим тизимида ҳам яққол намоён бўлмоқда. Хусусан, умумий ўрта таълим мактабларида дарслар ўзбек, қорақалпоқ, рус, тожик, қозоқ, қирғиз ва туркман тилларида ўтилмоқда.
Янги Ўзбекистонни барпо этиш жараёнида миллатлараро тотувлик ва бағрикенглик муҳитини мустаҳкамлаш давлат сиёсатининг муҳим устувор йўналишларидан бирига айланди. Кейинги йилларда миллатлараро тотувлик ва бағрикенглик муҳитини мустаҳкамлаш, ўзаро дўстлик ва ҳамжиҳатликни қарор топтириш, кўп миллатли халқнинг ягона оила сифатидаги бирлигини янада кучайтиришга қаратилган тизимли чора-тадбирлар амалга оширилди.
Хусусан, миллатлараро муносабатлар соҳасидаги давлат сиёсатини тизимли мувофиқлаштириш мақсадида махсус давлат органи — Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Миллатлараро муносабатлар ва хориждаги ватандошлар масалалари бўйича қўмита самарали фаолият юритяпти. У турли миллат вакилларининг маданияти, урф-одат ва анъаналарини асраб-авайлаш ҳамда ривожлантиришга кўмаклашмоқда.
Жамиятда миллатлараро тотувлик ва бағрикенглик муҳитини мустаҳкамлашга қаратилган ишларни сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқиш мақсадида 30 июль Халқлар дўстлиги куни сифатида белгиланди.
Ушбу санага бағишлаб “Дўстлик” ҳафталиги ва “Дўстлик” халқаро форум-фестивали каби йирик халқаро тадбирлар мунтазам ўтказилмоқда. Шунингдек, юртимизда миллатлараро дўстлик ва тотувликни мустаҳкамлашга муносиб ҳисса қўшаётган фидойиларни рағбатлантириш мақсадида “Халқлар дўстлиги” кўкрак нишони таъсис этилган.
Президентимиз мустақиллигимизнинг ўттиз беш йиллигига бағишланган тантанали маросимда келгуси ўн йиллик биз учун миллий юксалиш даври бўлишини таъкидлаб, юртимизда инсон қадрини янада юксалтирадиган 7 та миллий дастурни эълон қилди.
Албатта, уларнинг ҳар бири мамлакат ҳаётининг муайян йўналишини қамраб олган бўлиб, еттинчиси Ўзбекистоннинг тинчлик ва дўстлик диёри, бағрикенг ўлка сифатидаги нуфузини ҳар томонлама юксалтиришни назарда тутади. У юртимизда қарор топган миллатлараро тотувлик, диний бағрикенглик ва ижтимоий ҳамжиҳатлик муҳитини асраш ва янада бойитишни мақсад қилгани билан аҳамиятлидир.
Мамлакатимизда 130 дан ортиқ миллат ва элат, 16 та диний конфессия вакиллари ўзаро аҳил ва ҳамжиҳат ҳаёт кечирмоқда. 157 та миллий маданий марказ ва 46 та дўстлик жамияти турли миллатлар тили, маданияти ва анъаналарини асрашга муносиб ҳисса қўшиб келмоқда.
Еттинчи миллий дастур ички тараққиёт ва ташқи сиёсат вазифаларининг ўзаро уйғунлигида намоён бўлади. Зеро, тинчлик ва миллатлараро тотувликнинг мустаҳкамлиги ижтимоий-иқтисодий ислоҳотлар учун барқарор муҳитни таъминлашга хизмат қилади.
Соҳадаги энг муҳим ҳужжатлардан бири давлатимиз раҳбарининг 2019 йил 15 ноябрдаги фармони билан тасдиқланган Миллатлараро муносабатлар соҳасида Ўзбекистон Республикаси давлат сиёсати концепциясидир. Ушбу ҳужжатда миллатлараро муносабатларни уйғунлаштириш, фуқароларнинг тенг ҳуқуқлилигини таъминлаш, миллат ва элатларнинг этник-маданий ўзига хослигини сақлаш, жамиятда миллатлараро бағрикенглик, тотувлик ва тинчликни мустаҳкамлаш давлат сиёсатининг муҳим мақсадлари сифатида белгиланган.
Концепцияда миллий бирликни мустаҳкамлаш, этник гуруҳларнинг тили, урф-одат ва анъаналарини ҳурмат қилиш ҳамда бағрикенглик муҳитини ривожлантириш устувор вазифалар сифатида тилга олинган. Шу нуқтаи назардан қараганда, еттинчи миллий дастур мазкур ҳуқуқий-институционал асосларни янги босқичда такомиллаштиришга қаратилган стратегик йўналишдир.
Шу билан бирга, 2021 йил 5 июлда қабул қилинган “Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида”ги қонун ҳам жамиятда тинчлик ва бағрикенглик муҳитини таъминлашнинг муҳим ҳуқуқий асоси бўлиб хизмат қилмоқда.
Муҳими, дастур Ўзбекистоннинг тинчликпарвар қиёфаси, яхши қўшничилик ва ўзаро манфаатли ҳамкорликни уйғун ривожлантиришга асосланган муҳим ижтимоий-сиёсий омил сифатида намоён бўлади.
Минтақамиз ҳамжиҳатлиги, барқарорлиги, ўзига хослиги билан халқаро муносабатлар тизимида алоҳида субъект сифатида тобора мустаҳкам ўрин эгалламоқда. Натижада минтақада савдо, инвестиция ва транспорт алоқалари сезиларли даражада кенгайиб бормоқда. Бу эса қўшма инвестиция жамғармалари, чегараолди савдо-саноат зоналари ва йирик инфратузилма лойиҳаларини амалга оширишга замин яратмоқда.
Марказий Осиё давлат раҳбарларининг Маслаҳат учрашувлари ўзаро ишонч ва ҳамкорликни кучайтирмоқда. “Марказий Осиё плюс” форматлари эса минтақа давлатларининг халқаро ҳамкорлигини янада кенгайтирмоқда. Энг асосийси, Марказий Осиёдаги янги ҳамкорлик муҳити тинчлик ва барқарорликни мустаҳкамлаб, минтақавий тараққиётга хизмат қилмоқда. Яхши қўшничилик ва ўзаро манфаат эса бу ҳамкорликнинг асосий таянчига айланмоқда.
Айтиш жоизки, еттинчи миллий дастур доирасида мамлакат нуфузини юксалтиришда бағрикенглик ғоясини ижтимоий институтлар орқали мустаҳкамлаш муҳим аҳамият касб этади. Бағрикенгликни жамиятда барқарор қадриятга айлантириш, энг аввало, таълим, маҳалла, фуқаролик жамияти институтлари, оммавий ахборот воситалари ва маданий ташкилотларнинг ўзаро тизимли ҳамкорлиги орқали таъминланади.
Бунинг учун таълимда миллатлараро ва маданиятлараро мулоқотни кучайтириш, ёшларда турли маданиятларга ҳурмат муҳитини шакллантириш, миллий-маданий марказлар фаолиятини қўллаб-қувватлаш, оммавий ахборот воситаларида ҳамжиҳатлик ғояларини кенг ёритиш, маҳалла ва фуқаролик жамияти ҳамкорлигини ривожлантириш зарур.
Бағрикенглик муҳитини мустаҳкамлашда интернет ва ижтимоий тармоқларда тарқатилаётган, адоват ва низони тарғиб қилувчи ахборотларга қарши медиасаводхонликни ошириш, турли миллат ва дин вакиллари ўртасида маданий-гуманитар мулоқотни кенгайтириш талаб этилади. Албатта, мазкур ёндашувлар маданиятлараро мулоқот, ижтимоий ишонч ва ҳамжиҳатликни кучайтиришга замин яратади.
Бағрикенгликни мустаҳкамлаш оила, таълим, маҳалла, фуқаролик жамияти, ОАВ ва маданият муассасалари ҳамкорлигига таянади. Бу ёндашув бағрикенгликни тадбир доирасидан чиқариб, жамиятнинг кундалик ҳаётидаги муҳим қадриятга айлантиради. Шу нуқтаи назардан, дастур доирасида мамлакат нуфузини юксалтириш “ички тотувлик — минтақавий ҳамкорлик — халқаро мулоқот” уйғунлигида намоён бўлади.
Ўзбекистоннинг тинчликпарвар давлат сифатидаги нуфузини мустаҳкамлашда ички барқарорлик, яхши қўшничилик ва халқаро ҳамкорлик муҳим ҳисобланади. Еттинчи миллий дастурда бу мақсадларга эришишда қуйидаги йўналишлар устуворлик касб этади.
Биринчидан, миллатлараро тотувликни мунтазам ўрганиш ва ижтимоий ишонч, бағрикенглик ҳамда ҳамкорлик даражасини баҳолаш.
Иккинчидан, ёшларда маданиятлараро мулоқот кўникмаларини ривожлантириш ва уларни қўшма ижтимоий лойиҳаларга кенг жалб этиш.
Учинчидан, миллий-маданий марказлар, маҳалла ва фуқаролик жамияти институтлари ҳамкорлигини кучайтириб, уларни мулоқот ва ҳамжиҳатлик майдонига айлантириш.
Тўртинчидан, рақамли муҳитда бағрикенглик маданиятини ривожлантириш ва ижтимоий кескинлик келтириб чиқарувчи ахборотларга қарши медиасаводхонликни ошириш.
Бешинчидан, “тинчлик ва дўстлик дипломатияси”ни маданий-гуманитар лойиҳалар, илмий анжуманлар, ёшлар форумлари орқали кенгайтириш муҳимдир. Айниқса, илмий анжуманлар, маданият кунлари, талабалар алмашинуви ва ёшлар форумлари мамлакатнинг ижобий халқаро қиёфасини мустаҳкамлашга хизмат қилади.
Еттинчи миллий дастур доирасида Ўзбекистонни халқаро дипломатиянинг муҳим марказларидан бирига айлантириш кўп қиррали, очиқ ва мувозанатли ташқи сиёсатни изчил давом эттиришни тақозо этади. Бунда барча давлатлар билан ўзаро ҳурмат, тенглик ва манфаатдорлик асосида ҳамкорликни ривожлантириш устувор вазифа ҳисобланади. Расмий ёндашувларда ҳам Марказий Осиёда яхши қўшничиликни мустаҳкамлаш, халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликни кенгайтириш ва Ўзбекистоннинг халқаро майдондаги ролини ошириш устувор вазифалар сифатида белгиланган. Айниқса, бу жараёнда иқтисодий дипломатия муҳим ўрин тутади. Савдо ва инвестицияларни кенгайтириш, экспортни ошириш, замонавий технологияларни жалб этиш ҳамда транспорт-логистика ва саноат ҳамкорлигини ривожлантириш мамлакат ташқи сиёсатининг амалий самарадорлигини оширади.
Ўзбекистоннинг очиқ, прагматик ва тинчликпарвар сиёсати узоқ муддатли тараққиётимизни таъминлашга хизмат қилиши билан аҳамиятлидир. Муҳими, бугун Марказий Осиёда аҳил қўшничилик, стратегик шериклик ва дўстлик алоқаларини кенгайтиришда тарихий ютуқларга эришилди.
МДҲ, Европа Иттифоқи, Америка, Осиё-Тинч океани минтақаси ва араб-мусулмон дунёси давлатлари билан муносабатларимиз янада мустаҳкамланди. Шарқий Европа, Африка ва Лотин Америкаси билан янги ҳамкорлик йўналишлари очилди. Ўзбекистон билан дипломатик муносабат ўрнатган давлатлар сони қарийб 170 тага етди.
Мамлакатимиз 2027-2029 йилларда Қўшилмаслик ҳаракатига илк маротаба раислик қилади. Бу эса, ўз навбатида, юртимизнинг халқаро дипломатиядаги фаоллигини янада оширади. Ўзбекистоннинг дунёдаги 120 дан ортиқ давлатни бирлаштирган ушбу глобал тузилмага илк бор раислик даврида тинчлик, ўзаро ишонч, бағрикенглик ва кўп томонлама мулоқотни кучайтиришга қаратилган ташаббусларни илгари суриши режалаштирилган.
Шу жиҳатдан Қўшилмаслик ҳаракатига раислик Ўзбекистоннинг тинчликпарвар ва очиқ ташқи сиёсатини намоён этиш, халқаро мулоқотни кенгайтириш ва глобал ҳамкорликни кучайтиришга хизмат қилади.
Сўнгги йилларда “Марказий Осиё плюс” форматлари кенгайиши минтақанинг халқаро майдондаги фаоллиги ортиб бораётганини кўрсатмоқда. Ўзбекистоннинг Европа Иттифоқи билан муносабатлари стратегик шерикликнинг янги босқичида ривожланиб бормоқда.
Хусусан, 2025 йил октябрда имзоланган Ўзбекистон — Европа Иттифоқи Кенгайтирилган шериклик битими муносабатларни янги босқичга кўтарди. Ҳамкорлик савдо, транспорт, рақамлаштириш, энергетика, “яшил” технологиялар ва критик хомашё каби йўналишларни ўз ичига олмоқда. Ўзаро ҳамкорлик экспорт-импортдан ташқари инвестиция, технология ва замонавий инфратузилма йўналишларида ҳам тобора кенгайиб бормоқда.
Кенгайтирилган шериклик битими 2026 йилдан вақтинча амалга киритилиб, савдо ва инвестицияларни диверсификациялаш ҳамда иқтисодий ҳамкорликни ривожлантиришда янги имкониятлар очди. Транспорт, энергетика, рақамлаштириш ва инфратузилма соҳаларидаги ҳамкорлик кенгайиши, 2026 йилда Европа инвестиция банкининг Тошкентда минтақавий ваколатхона очиши шерикликнинг амалий кўлами ортиб бораётганини кўрсатмоқда. Умуман олганда, икки томонлама стратегик шериклик Европа бозорларига чиқиш имкониятларини кенгайтириб, Ўзбекистоннинг ташқи иқтисодий алоқаларини мустаҳкамламоқда.
Сўнгги йилларда Шарқий Европа, Жануби-шарқий Осиё, Яқин Шарқ, Африка ва Лотин Америкаси мамлакатлари билан сиёсий, иқтисодий ҳамда маданий-гуманитар муносабатлар ҳам фаоллашди. 2025 йилда Словакия, Сербия, Иордания ва Парагвай билан юқори даражадаги мулоқотлар кўпайгани Ўзбекистон ташқи шериклик географияси кенгайиб бораётганини намоён этди.
Умуман олганда, ташқи алоқалар кенгайиши Ўзбекистонга янги бозор ва ҳамкорлик имкониятларини очиб, халқаро майдондаги фаоллигини оширишга хизмат қилмоқда. Шу билан бирга, глобал ва минтақавий хавфсизлик нуқтаи назаридан Афғонистонда тинчлик ҳамда барқарорликни таъминлаш муҳим аҳамият касб этади. Ён қўшнимиз бўлган Афғонистон бўйича конструктив сиёсат қатъий давом эттирилмоқда. Афғонистон Ўзбекистон ташқи сиёсатида муҳим ўрин тутиб, унинг барқарорлиги ва тараққиёти Марказий Осиё хавфсизлиги ҳамда минтақавий ҳамкорлик билан чамбарчас боғлиқ.
Еттинчи миллий дастур ташқи сиёсат вазифаларидан ташқари ички барқарорлик, миллатлараро тотувлик ва мамлакатнинг халқаро нуфузини ошириш ҳамда ҳамкорликни боғловчи муҳим стратегик йўналиш ҳисобланади. Чунки жамиятда тинчлик ва ҳамжиҳатлик қанчалик мустаҳкам бўлса, мамлакатнинг ташқи сиёсатдаги ишончли ва тинчликпарвар қиёфаси шунчалик ортади. Аҳамиятлиси, ушбу дастурнинг мазмун-моҳиятида бағрикенглик ва миллатлараро тотувликни жамиятнинг муҳим бойлиги сифатида асраш, яхши қўшничилик ва дўстлик муносабатларини ривожлантириш, халқаро ҳамкорликни кенгайтиришга қаратилган вазифалар ўзаро уйғунлашган.
Мазкур ёндашув ички барқарорликни ташқи сиёсатнинг ижтимоий пойдевори, алоқаларни эса мамлакат нуфузини юксалтиришнинг муҳим омили сифатида намоён этади. У мамлакатдаги тинчлик ва ҳамжиҳатликни ички тараққиёт ҳамда халқаро нуфузни мустаҳкамлаш омилига айлантиради. Дастур доирасида Ўзбекистоннинг тинчлик ва дўстлик диёри, бағрикенг мамлакат сифатидаги нуфузини юксалтиришга қаратилган ишлар, аввало, жамиятда ўзаро ишонч ва ҳамжиҳатликни янада мустаҳкамлаш учун замин яратади.
Мамлакатда тинчлик, миллатлараро тотувлик ва бағрикенглик муҳитининг барқарорлиги ички тараққиёт учун мустаҳкам ижтимоий асос бўлади. Келгусида бу жараён халқаро ҳамкорлик ва маданий-гуманитар алоқаларни кенгайтириш, хорижий давлатлар билан ишончли мулоқотни мустаҳкамлашга янада равон йўл очади. Шунинг учун дастур турли миллат вакиллари ўртасидаги тотувлик ва бағрикенглик, ёшларда умуминсоний қадриятларга эҳтиром, фуқаролик бурчи ҳамда Ватанга дахлдорлик ҳиссини юксалтиради. Энг муҳими, мазкур йўналишдаги ишлар Ўзбекистоннинг тинчликпарвар давлат сифатидаги халқаро қиёфасини мустаҳкамлаш билан бирга ички барқарорлик ва тараққиётга ҳам хизмат қилади.
Шундай экан, еттинчи миллий дастурни амалга оширишда тинчлик, дўстлик, бағрикенглик ва ҳамжиҳатлик қадриятларини сингдириш, миллий хилма-хилликни асраб-авайлаш, фуқаролик бирдамлигини мустаҳкамлаш ва маданиятлараро мулоқотни кучайтириш муҳим йўналишлардан бири саналади.
Дастурнинг стратегик аҳамияти шундаки, у тинчлик ва дўстликни жамият барқарорлиги ҳамда мамлакат нуфузини мустаҳкамловчи омил сифатида белгилайди.
Президентимиз қайд этганидек: “Биз ягона Ватан, ягона халқ бўлиб, янги ҳаёт ва буюк келажагимизни биргаликда барпо этамиз! Ишончим комил, матонатли, мард ва олижаноб халқимиз ўз олдига қўйган улуғ мақсадларга албатта етади. Ватанимизнинг олтин даврини, янги буюк тарихини албатта барчамиз биргаликда яратамиз!”.
Шундай экан, донишманд халқимизнинг букилмас иродаси кучи ва салоҳиятига таянган ҳолда юртимизни янада фаровон, обод қилишда машаққатли меҳнат, фидойилик ва юксак масъулиятни ҳис этиш стратегик вазифамиз эканини барчамиз теран англашимиз лозим.
Мансур МУСАЕВ,
сиёсий фанлар доктори, профессор
