Ушбу таъриф уч тушунча — фуқаро хулқи, давлат вазифаси ва ривожланиш натижасига яхлит моҳият сифатида қараш зарурлигини кўрсатади.
Тўртинчи йўналишнинг асосий мазмуни инсоннинг қандай муҳитда яшаши, табиий бойликдан қандай фойдаланиши ва бу бойликни келгуси авлодга қай ҳолда қолдириши билан узвий боғлиқ. Сувнинг ўз вақтида етиб келиши деҳқон меҳнатининг натижасига таъсир қилади. Уйга яқин сояли маскан ёши улуғ инсоннинг сайрга чиқишини осонлаштиради. Ана шундай оддий эҳтиёжлар орқали экологик вазифанинг ижтимоий моҳияти очилади.
Бундай ёндашувнинг янгилиги шундаки, у экологияни алоҳида, тор соҳавий масала сифатида эмас, балки барча миллий дастурларни бирлаштирувчи умумий мезон сифатида кўради. Таълим тизимидаги ислоҳот, соғлиқни сақлаш соҳасидаги ютуқ, шаҳарсозликдаги янгиланиш — буларнинг барчаси инсон яшайдиган муҳитнинг сифатига боғлиқ. Тоза сув, тоза ҳаво ва соғлом тупроқ бўлмаса, бошқа соҳалардаги ҳар қандай ютуқ ҳам ўз қадрини йўқотади. Шу боис, тўртинчи йўналишни моддий кўрсаткичлардан ташқари жамиятнинг умумий тафаккур тарзидаги ўзгариш сифатида ҳам баҳолаш тўғри бўлади.
Давлатимиз раҳбари илгари сурган миллий юксалиш ғояси марказида инсон қадри туради. Шу нуқтаи назардан, мамлакатнинг иқтисодий имкониятлари, жамиятнинг билими ва маданияти ҳамда инсоннинг яшаш шароити ўзаро боғлиқ ҳодиса сифатида баҳоланмоқда. Одамларга муносиб турмуш шароити яратилганда ҳамда жамият манфаати кундалик қарорларда ҳисобга олинганда юксалишнинг ҳақиқий мазмуни намоён бўлади. Бундай талқин ўсишнинг кўламини эмас, одамлар ҳаётидаги амалий самарасини биринчи ўринга олиб чиқади.
Шу боис, табиий муҳитнинг ҳолати ҳам тараққиёт сифатини баҳолаш мезонларидан бирига айланади. Янги турар жойнинг қадри унинг ёнидаги қулай йўлак, барқарор сув таъминоти ва дам олиш жойи билан ҳам белгиланади. Корхонанинг самарадорлигини баҳолашда эса маҳсулот ҳажми билан бирга ресурс сарфи ва атрофга кўрсатаётган таъсири ҳам ҳисобга олиниши лозим. Бугунги иқтисодий фойда эртага аҳоли ёки табиат зиммасига оғир юк бўлиб тушмаслиги учун ривожланишнинг узоқ муддатли оқибатларини олдиндан ўйлаш замонавий бошқарувнинг зарурий шартига айланмоқда.
Миллий юксалишнинг маънавий жиҳати ҳам айнан шу нуқтада намоён бўлади. Ўз ҳовлисини обод қилган инсон кўчасидаги дарахтга ҳам эътибор берса, шахсий манфаат жамоатчилик манфаати билан уйғунлашади. Сувдан фойдаланаётган хўжалик ёнидаги қўшнисининг эҳтиёжини ҳисобга олса, тежамкорликка адолат мезони қўшилади. Умумий мақсад одамларнинг кундалик одатларига ва амалий ҳамкорлигига сингигани сари миллий юксалишнинг ижтимоий асоси ҳам шунчалик мустаҳкамланиб боради.
Бундай кўламдаги ривожланиш табиий ресурслардан фойдаланишни ҳам пухта режалаштиришни талаб қилади. Янги корхонанинг сув таъминоти, энергия сарфи ва атроф-муҳитга таъсири уни лойиҳалаш жараёнидаёқ ҳисобга олиниши зарур.
Шаҳарларни кенгайтиришда ҳам худди шундай ёндашув керак. Янги турар жойлар билан бирга сув тармоғи, сояли йўлаклар ва дам олиш масканларига эҳтиёж ортади. Буларга ўз вақтида эътибор берилмаса, кейинчалик камчиликни бартараф этиш анча кўп маблағ ва меҳнат талаб қилади. Демак, экологик талабларни ривожланиш режаларига дастлабки босқичдаёқ киритиш иқтисодий қарорларнинг узоқ муддатли самарадорлигини таъминлашга хизмат қилади.
Бу боғлиқлик саноат тармоқларида ҳам яққол кўринади. Тўқимачилик, озиқ-овқат ёки қурилиш материаллари ишлаб чиқариш муайян миқдорда сув ва хомашё сарфини талаб қилади. Хомашёдан оқилона фойдаланиш, чиқиндини қайта ишлаш ва сув айланиши тизимларини жорий этиш корхона учун қўшимча харажат эмас, аксинча, узоқ муддатли рақобатбардошликнинг шартига айланмоқда.
Масъулият тушунчасининг моҳияти
Табиат олдидаги масъулиятни инсон ўз хатти-ҳаракати атроф-муҳитга ва бошқа одамларнинг ҳаётига қандай таъсир қилишини англаши ҳамда шу англаш асосида йўл тутиши деб таърифлаш мумкин. Бу тушунча экологик ахлоқ ва экологик маданият категориялари билан узвий боғлиқ бўлиб, экологик ахлоқ табиатга муносабатдаги ахлоқий мезонларни, экологик маданият эса билим ва қадриятларнинг кундалик одатларда намоён бўлишини ифодалайди. Масъулият ҳисси ана шу иккисини амалий қарорга айлантиришга хизмат қилади.
Бу масъулиятни уч даражада кўриб чиқиш мумкин.
Биринчи даража шахсий бўлиб, ҳеч ким кузатмаётган пайтда ҳам сувни исроф қилмаслик, дарахтга зарар етказмаслик, ариқни ифлослантирмаслик каби одатлар аслида ички интизом масаласидир.
Иккинчи даража ижтимоийлик бўлиб, умумий бойликдан фойдаланишда ўз эҳтиёжи билан бирга бошқаларнинг эҳтиёжини ҳам ҳисобга олишдир. Президентимиз таъбири билан айтганда, мактаб, боғча, шифохона атрофидаги яшил ҳудудлар — жамиятнинг дахлсиз бойлиги. Шу боис, уларни асраш шахсий эмас, умумий вазифамиздир.
Учинчи даража эса келажак олдидаги масъулият, яъни ҳали дунёга келмаган авлодлар ҳақида қайғуриш масъулиятидир. Бу уч даражанинг барчаси узвий боғлиқ. Шунинг учун масъулиятни фақат қонунчилик ёки фақат тарғибот воситасида шакллантириш мумкин эмас. Ҳар иккиси бирга, узоқ вақт кундалик амалиётда синалиши керак. Айнан шу жиҳат тўртинчи миллий дастурни бошқа ислоҳотлардан ажратиб туради. Унинг натижаси бир йилда эмас, бир неча ўн йилликлар давомида кўринади.
Сув — ҳаёт ва тараққиёт асоси
Президентимиз нутқида келгуси беш йилда экин майдонларини сув тежайдиган технологиялар билан тўлиқ қамраб олиш вазифаси алоҳида таъкидланди. Шу ўринда айтиш керакки, Жаҳон банкининг 2025 йил 21 майдаги ахборотига кўра, Ўзбекистонда сув истеъмолининг қарийб 90 фоизи қишлоқ хўжалиги ҳиссасига тўғри келади. Шу боис, суғоришдаги самарадорликнинг аҳамияти алоҳида хўжалик доирасидан чиқиб, мамлакатнинг умумий сув хавфсизлиги масаласига айланмоқда.
Технология бу вазифани амалга ошириш воситаси холос. Суғориш усули экин тури, тупроқ хусусияти ва сув манбаига мос танланганда самарадорлик ортади. Айрим шароитда томчилатиб, бошқасида эса ерни текислаш ва сув бериш меъёрини тўғри белгилаш кўпроқ натижа беради. Ускунани созлаш, унга хизмат кўрсатиш ва носозликни ўз вақтида бартараф эта билиш, деҳқоннинг малакаси, ишончли маслаҳати ва техник хизматнинг ўзи каби муҳим омилга айланади.
Сувни тежаш билан бирга адолатли тақсимлаш ҳам эътибордан четда қолмаслиги лозим. Сув олиш навбати аниқ бўлмаса, тармоқ ҳолати кузатилмаса, энг замонавий ускуна ҳам кутилган самарани бермайди. Қаерда қанча сув сарфланаётгани маълум бўлганда исроф сабабини аниқлаш ва бартараф этиш анча осонлашади. Хонадондаги оддий тежамкорлик ҳам умумий натижага ўз ҳиссасини қўшади. Агар юзта оила ҳар куни ўн литрдан сув исроф бўлишининг олдини олса, ўттиз кунда ўттиз минг литр, яъни ўттиз куб метр сув тежалади. Бу кичик одатлар йиғиндиси катта натижага олиб келишига ёрқин мисолдир.
Жаҳон тажрибасига назар ташласак, сув тежовчи технологиялар қамровини кенгайтирган мамлакатлар, одатда, буни ягона чора сифатида эмас, комплекс ёндашув таркибида амалга оширганини кўрамиз. Томчилатиб суғориш билан бирга тупроқ намлигини рақамли сенсорлар орқали кузатиш, метеорологик маълумотлар асосида суғориш жадвалини тузиш, ҳосилдорлик ва сув сарфи ўртасидаги нисбатни доимий таҳлил қилиш усуллари кенг тарқалган. Бундай тизимли ёндашув Ўзбекистон учун ҳам муҳим йўналиш. Чунки фақат технологияни ўзгартириш эмас, балки сув хўжалигининг бутун занжирини, манбадан то далагача қайта кўриб чиқиш талаб этилмоқда. Илмий муассасалар ва хўжаликлар ўртасидаги ҳамкорлик, амалиётда синалган тажрибани кенг тарқатиш бу борада ҳал қилувчи омилга айланмоқда.
Шунингдек, Ўзбекистонда ичимлик сув тармоқларидаги эскирган қувурларни алмаштириш, оқова сувни қайта тозалаб, техник эҳтиёжлар, масалан, боғ-хиёбонлар ва йўл ёқаларини суғориш учун қайта ишлатиш кабиларга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Кўчатдан барқарор яшил муҳитга
Яшилликнинг инсон ҳаётига таъсири илмий жиҳатдан ҳам асосланган. АҚШ Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш агентлиги маълумотига кўра, дарахт ва ўсимликлар соя ҳосил қилиши ҳамда намликни буғлатиши орқали атрофни сезиларли даражада салқинлаштиради. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг шаҳар яшил ҳудудлари бўйича шарҳида эса яшил масканларнинг руҳий дам олиш, жисмоний фаоллик ва ижтимоий мулоқотга ижобий таъсир кўрсатиши қайд этилган. Шу боис, мактаб, боғча, шифохона ва кўп қаватли уйлар атрофидаги яшил ҳудудларни асраш бугун жамиятнинг дахлсиз бойлигини ҳимоя қилиш демакдир.
Туман ва шаҳар марказларида яшиллик кўламини 30 фоизга етказиш мақсади эса шаҳарсозлик фалсафаси ўзгаришини тақозо этади. Яшил ҳудуд лойиҳанинг дастлабки босқичидан бошлаб ҳисобга олинадиган таркибий қисмга айланиши, кўчат тури маҳаллий иқлим ва тупроқ хусусиятларига мос танланиши лозимлигига эътибор қаратилади.
Экилган кўчатни кузатиш борасида рақамли ёндашувлар ҳам алоҳида ўрин тутади. Хусусан, “Яшил макон” умуммиллий дастури доирасида юз мингдан ортиқ дарахтга электрон рақам берилиб, уларнинг ўсиши ва ҳолати махсус тизим орқали кузатилмоқда. Бундай назорат “қанча кўчат экилди?” деган саволдан “қанчаси ҳақиқатан вояга етди?” деган саволга ўтишни амалда таъминлайдиган воситадир. Рақамли кузатув, шунингдек, қайси ҳудудда қандай кўчат тури яхши тутиб қолаётганини аниқлаш, келгуси режаларни шу тажриба асосида такомиллаштиришга ёрдам беради.
Оролбўйи ва чўлланишга қарши кураш
Тўртинчи миллий дастурнинг алоҳида ва тарихий аҳамиятга молик йўналиши, албатта, Оролбўйи ҳудудидаги экологик тиклаш ишларидир. Денгиз қуриши натижасида ҳосил бўлган Оролқум чўли минтақа учун чанг ва туз бўронларининг асосий манбаига айлангани, бу эса аҳоли саломатлиги ва қишлоқ хўжалигига узоқ йиллар давомида салбий таъсир кўрсатиб келаётгани сир эмас. Сўнгги йилларда бу муаммони бартараф этиш йўлида изчил ишланмоқда. Маълумотларга кўра, Оролбўйида барпо этилган ҳимоя ўрмонлари майдони 2 миллион гектардан ошгани фикримиз далилидир.
“Яшил макон” умуммиллий дастури доирасида 2021 йилдан бошлаб беш йил ичида 1 миллиард туп дарахт ва бута экиш вазифаси белгиланган эди. Ушбу дастур асосида саксовул, қандим, черкез каби қурғоқчиликка чидамли ўсимликлар қуриган денгиз тубига экилди. Натижада нафақат тупроқни шамол эрозиясидан асрамоқда, балки минтақанинг микроиқлимини ҳам аста-секин яхшиламоқда. Бу борада Германия каби давлатлар билан ҳам илмий ҳамкорлик йўлга қўйилган. Жумладан, иқлим ўзгаришига чидамли саксовул навларини биргаликда ўрганиш лойиҳалари амалга оширилмоқда. Оролбўйидаги тажриба шуни кўрсатадики, энг оғир экологик оқибатларни ҳам изчил, илмий асосланган ва узоқ муддатли саъй-ҳаракат билан юмшатиш мумкин. Бу эса тўртинчи миллий дастурнинг моҳиятини, яъни бугунги қарорлар келажак учун қандай натижа беришини намоён этади.
Оролбўйидан ташқари, мамлакатнинг бошқа ҳудудларида ҳам тупроқ шўрланиши ва деградацияси жиддий муаммо бўлиб қолмоқда. Нотўғри суғориш тартиби, дренаж тизимларининг етарли даражада ишламаслиги оқибатида айрим экин майдонларининг унумдорлиги пасайиб бормоқда. Шу боис, сув тежаш билан бир қаторда тупроқ саломатлигини тиклаш, дренаж инфратузилмасини замонавийлаштириш ва илмий асосланган алмашлаб экиш тизимларини жорий этишни ҳам тўртинчи миллий дастурнинг узвий қисми сифатида кўришимиз мумкин.
Минтақавий ҳамкорлик ва иқлим омили
Сув масаласини фақат бир мамлакат чегараси доирасида кўриш мантиққа зид. Марказий Осиёнинг катта қисми Амударё ва Сирдарё ҳавзалари орқали боғланган. Жаҳон банкининг Марказий Осиёда сув ҳамкорлигига оид ахборотида таъкидланишича, минтақа мамлакатлари ўртасидаги чекланган ҳамкорлик ҳар йили 4,5 миллиард доллардан ортиқ иқтисодий зарар келтирмоқда. Сўнгги олтмиш йилда эса минтақадаги музликлар юзаси 30 фоиз қисқарган. Бу рақамлар умумий сув ресурсларини бошқариш ва давлатлар ўртасида маълумот алмашишни яхшилаш заруратини яққол кўрсатади.
Иқлим ўзгариши шароитида бундай ҳамкорликнинг аҳамияти янада ортади. Сув кам келадиган мавсумларга тайёргарлик кўриш, қурғоқчилик хавфини баҳолаш ва тежамкорлик тажрибасини алмашиш минтақавий барқарорликка хизмат қилади. Мамлакатда амалга оширилаётган сув тежаш чоралари эса айнан шу ҳамкорликнинг амалий таянчидир. Ички ислоҳот билан минтақавий мулоқот бир-бирини тўлдирувчи жараёнлардир. Шунингдек, Орол муаммосини ҳал этишда қўшни Қозоғистон билан ҳамкорлик давом этмоқда. Икки мамлакат ҳам қуриган денгиз тубининг ўз ҳудудига тегишли қисмида саксовулзорлар барпо этиш борасида параллел ишламоқда. Бу эса минтақавий экологик муаммони ҳал этишда биргаликдаги ҳаракатнинг қанчалик муҳимлигини кўрсатмоқда.
Табиатга масъулиятли муносабатни фақат харажат сифатида кўриш бир томонлама ёндашувдир. Сув тежайдиган технологияларни ишлаб чиқиш, ўрнатиш ва хизмат кўрсатиш, кўчатзорлар барпо этиш, ландшафт дизайни каби йўналишлар кичик ва ўрта бизнес учун янги имкониятлар яратмоқда. Табиий манзараларни сақлаш эса экотуризм ривожи учун имконият очади. Бироқ бунда сув сарфи ва чиқиндиларни бошқариш масаласи ҳам инобатга олиниши лозим. Демак, табиатни асраш билан уни оқилона иқтисодий муомалага киритиш ўртасида зиддият йўқ. Тўғри режалаштирилган ёндашувда булар бир-бирига хизмат қилади.
Ёшлар тадбиркорлиги учун ҳам бу йўналиш кенг имконият яратмоқда. Сув сарфини назорат қилувчи мобил иловалар, томчилатиб суғориш ускуналарини ишлаб чиқарувчи кичик корхоналар, маҳаллий кўчатзорлар — буларнинг барчаси нисбатан кам сармоя билан бошланиб, амалий фойда келтирувчи соҳалардир. Давлат томонидан бундай ташаббусларни имтиёзли кредитлаш ёки грантлар орқали қўллаб-қувватлаш экологик масъулиятни ёшларнинг касбий фаолиятига айлантиришга хизмат қилади. Натижада табиатни асраш вазифаси мажбурий чоралар мажмуидан кўра, амалий фойда келтирувчи, жозибадор фаолиятга айланади.
Жамоатчилик иштироки ва экологик тарбия
Қайси кўчада соя етишмаётгани, қайси кўчатга парвариш кераклиги, сув қаерда беҳуда оқаётганини маҳалла аҳли яхши билади. Аҳолининг таклифини тинглаш ва бажарилган иш ҳақида очиқ маълумот бериш ишончни мустаҳкамлашнинг ягона йўли. Табиатга муносабат эса, аввало, оилада шаклланади. Бола катталарнинг сувдан қандай фойдаланиши, дарахтга қандай қарашини кузатиб ўрганади. Ўзи парваришлаган ниҳолнинг вояга етишини кўриш меҳнат билан натижа ўртасидаги боғлиқликни ҳис қилишга ёрдам беради.
Мактабда ўқувчиларнинг дарахт ҳолатини кузатиши, соя ва очиқ жойлар фарқини таққослаши экологик билимни шахсий тажриба билан бойитади. Илмий муассасалар ҳудудга мос кўчат танлаш бўйича тавсияларни, оммавий ахборот воситалари содда ва ишончли маълумотларни кенг тарқатиши лозим. Давлат, илм-фан, оммавий ахборот воситалари ва фуқаро ана шу занжирнинг ҳалқалари бўлиб, бирортасининг сустлиги умумий натижага путур етказади.
Маҳаллий ўзини ўзи бошқариш органларининг роли ҳам бу борада алоҳида аҳамиятга эга. Кўча ёки маҳалла миқёсида қандай эҳтиёж борлигини аниқлаш, шу эҳтиёжни қондириш учун зарур ресурсларни сафарбар этиш ва натижани аҳолига очиқ етказиш фуқаролик жамияти ва давлат идоралари ўртасидаги ишончни мустаҳкамлашнинг амалий йўлидир. Кўнгиллилар, масъул ташкилотлар, ёшлар бирлашмалари ва хайрия жамғармаларининг экологик тадбирлардаги иштироки ҳам бу жараённи бойитиб, давлат бажараётган ишларни жамоатчилик ташаббуси билан тўлдиради.
Экологик тарбиянинг узлуксизлиги муҳим шартлардан. Мактабгача таълимдан бошлаб олий таълимгача бўлган барча босқичда табиатга оид билим аста-секин чуқурлашиб, назариядан амалиётга ўтиши керак. Кичик ёшда оддий кузатув ва ўйин орқали берилган тушунча ўрта мактабда лаборатория машғулотлари ва амалий лойиҳалар, олий таълимда эса илмий тадқиқот ва ихтисослашган билим билан бойитилади. Бундай узлуксизлик таъминланса, келажакда мамлакат нафақат экологик саводли фуқароларга, балки соҳанинг ўзида ишлайдиган малакали мутахассисларга ҳам эга бўлади.
Президентимизнинг “Табиатга муносабат халқнинг маданияти, давлатнинг масъулияти ва тараққиётнинг сифат кўрсаткичидир” деган фикри тўртинчи йўналишнинг фалсафий мазмунини яхлит ифодалайди. Халқ маданияти — тежамкорлик, озодалик ва умумий бойликка эҳтиёткор муносабат, давлат масъулияти — фойдаланиш қоидалари, зарур инфратузилма ва уларнинг барқарор ишлашини таъминлаш. Бу уч тушунча бир-бирини тўлдиради: халқ маданияти бўлмаса, давлат саъй-ҳаракатининг якка ўзи натижа бермайди, давлат масъулияти бўлмаса, халқ маданияти тизимли қўллаб-қувватловсиз қолади.
Тараққиёт сифати эса аниқ саволларга берилган жавоблар билан баҳоланади. Сув таъминоти яхшиландими, кўчатлар соғлом ўсяптими, аҳолига қулай яшил жойлар кўпайдими? Натижа одамлар ҳаётида кўринганда жамоатчилик ишончи ҳам ортади. Шу маънода, экологик натижа бошқарув маданияти ва қабул қилинган қарорлар сифатининг ҳам кўзгусидир.
Бундай ёндашув ҳисобдорлик тизимининг янгича шаклланишини ҳам тақозо этади. Хусусан, ҳар бир туман ёки соҳа кесимида сув тежаш, яшиллик кўлами ва экологик кўрсаткичлар бўйича очиқ ҳисобот тизимини йўлга қўйиш, эришилган натижаларни ҳам, аниқланган камчиликларни ҳам жамоатчиликка ошкора тақдим этиш зарур. Фақат шундай шаффофлик орқали фуқаролар давлат сиёсатининг амалий самарасини ўз кўзи билан кўра олади. Ўз навбатида, бу жараёнда фаол иштирок этишга интилади. Ишонч эса ҳар қандай узоқ муддатли ислоҳотнинг энг мустаҳкам таянчидир.
Келажак авлодга қоладиган мерос
Тўртинчи миллий дастурнинг якуний натижаси одамлар ҳаётидаги ўзгаришларда намоён бўлади. Бугун экилган кўчат соясида эртага биз танимайдиган бир инсон дам олиши мумкин. Унга бу дарахтни ким экканини билиш шарт эмас, қилинган меҳнатнинг фойдаси барибир етиб боради.
Табиат олдидаги масъулиятнинг энг чуқур маъноси ҳам шундаки, бугунги қарор кейинги авлоднинг яшаш шароитини белгилайди. Фарзандларга қоладиган мерос таркибида фақат янги корхоналар ва рақамларгина эмас, балки соғлом тупроқ, ишончли сув манбаи ва сояли кўчалар ҳам бўлиши керак.
Миллий юксалиш ғоясининг тўртинчи йўналишдаги ифодаси ана шу давомийликни таъминлаш, бугунги фаровонликни яратиш жараёнида келажакнинг яшаш имкониятларини ҳам асрашдир. Шу нуқтаи назардан, қабул қилинган янги миллий дастур иқтисодий ўсишнинг узоқ муддатли барқарорлигини, инсон қадрини юксалтириш ғоясининг амалий ифодасини ва келажак авлодлар олдидаги ахлоқий бурчни бир-бирига боғлаб турувчи умумий замин. Шу билан бирга, фуқаролар қалбида табиатга масъулиятли муносабат қанчалик ривожланса, миллий юксалишнинг барча йўналиши шунчалик мустаҳкам асосга эга бўлади. Чунки ҳар қандай тараққиёт инсон яшайдиган муҳитнинг сифати билан баҳоланади.
Илҳом СУВОНОВ,
Ижтимоий-маънавий тадқиқотлар институти илмий котиби, фалсафа фанлари доктори, доцент
