Фақат ресурсларнинг ўзигина даромад манбаига айлана олмайди. Бугунги кунда хомашёни замонавий ишлаб чиқариш жараёнларига жалб қилган, илғор технологияларни татбиқ этиб, экспортбоп маҳсулотлар ишлаб чиқаришни йўлга қўйган мамлакатларгина юқори самарадорликка эриша олади.

Дунёда технологик металлар ва муҳим минералларга талаб кескин ортмоқда. Электротехника, машинасозлик, авиация, энергетика, тиббиёт ва бошқа юқори технологияли тармоқлар учун зарур бундай хомашё ва маҳсулотлар иқтисодий хавфсизлик ҳамда саноат рақобатбардошлиги устуни бўлиб бормоқда.

Халқаро таҳлил марказлари хулосасига кўра, муҳим минераллар глобал технологик рақобатнинг ҳал қилувчи омилларидан бирига айланяпти. Айни пайтда мамлакатларнинг энергетик янгиланиш, рақамлаштириш ва юқори технологияли саноатни ривожлантириш борасидаги мақом ва мавқеи кўп жиҳатдан уларнинг нодир ва технологик металларни етказиб бериш занжирини қанчалик назорат қилишига қараб белгиланмоқда.

Бу йўналишда тўлақонли саноатлашган экотизимни шакллантириш муҳим аҳамият касб этади. Бунда қўшилган қийматнинг салмоқли қисми асосан мамлакатнинг ўзида яратилади. Мана шундай ёндашув экспорт тушумлари барқарор ўсишини таъминлаб, иқтисодиёт рақобатбардошлигини оширади.

Айни мақсадда мамлакатимизда жорий йилнинг ўзида 166 миллион долларлик 12 та лойиҳани ишга тушириш режалаштирилган. Натижада юқори софликдаги селен, теллур ва рений каби 3 турдаги янги металл, кукун металлургияси асосида автодеталлар сингари 21 турдаги импорт ўрнини босувчи маҳсулотлар ҳамда сульфат кислотаси ишлаб чиқариш йўлга қўйилади. Шунингдек, янги қувватлар ҳисобидан юзлаб иш ўринлари яратилади, бюджет тушумлари ва экспорт имкониятлари ортади.

15 июнь куни Президентимиз ҳузурида саноат учун муҳим минераллар хомашё базасини ривожлантириш ҳамда юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар ишлаб чиқариш юзасидан бўлиб ўтган тақдимотда бу йўналишда амалга оширилиши лозим бўлган долзарб масалалар муҳокама қилинди.

— Мамлакатимизда бу йўналишда катта салоҳият бор, — дейди тоғ-кон саноати ва геология вазирининг биринчи ўринбосари Феруза Ҳамидова. — Бугун биз давлатимиз раҳбари ташаббуси билан 2024 йилда ташкил этилган Ўзбекистон технологик металлар комбинатининг инвестицион лойиҳаларини тақдимот қилдик. Ҳозирги вақтда мазкур корхонанинг асосий фаолияти вольфрам ва молибден ишлаб чиқариш билан чекланиб қолмоқда. Ваҳоланки, янги конларни ўзлаштириш, бойитиш фабрикалари, гидро ва пирометаллургия заводларини қуриш орқали 28 турдаги муҳим минералларни саноат даражасида ишлаб чиқариш имконияти мавжуд.

Ушбу салоҳиятни тўлиқ ишга солиш мақсадида 2026-2030 йилларда умумий қиймати 4,2 миллиард долларлик 120 та лойиҳани амалга ошириш кўзда тутилган. Бу орқали тармоқ ҳажмини 2028 йилгача 1 миллиард долларга, 2030 йилгача 2 миллиард долларга етказиш имконияти бор.

Йиғилишда вольфрам ва молибден бўйича “хомашё — қайта ишлаш — тайёр маҳсулот” занжирини ташкил этишга алоҳида эътибор қаратилди. Бу орқали фақат концентрат ёки ярим тайёр маҳсулот эмас, балки юқори қўшилган қийматга эга металл кукунлари, қотишмалар, стерженлар, симлар, саноат учун деталлар ва бошқа ­тайёр маҳсулотларни ишлаб чиқариш мақсад ­қилинган.

Жаҳон тажрибаси кўрсатмоқдаки, нодир металлардан ишлаб чиқарилган тайёр маҳсулот баҳоси хомашёдан анча юқори бўлади. Шунинг учун чуқур қайта ишлаш фақат саноат учун зарур омил бўлибгина қолмай, мамлакатнинг экспорт салоҳиятига бевосита таъсир кўрсатадиган стратегик вазифага айланмоқда.

Бунинг учун Чирчиқ шаҳрида “Келажак металлари” технопарки ва R&D маркази фаолиятини кенг йўлга қўйиш белгиланган. У ерда илмий ишланмаларни тижоратлаштириш, стартап лойиҳаларни қўллаб-қувватлаш, юқори софликдаги металлар ва инновацион маҳсулотлар ишлаб чиқариш учун зарур шароит яратилади.

— Йиғилишда стратегик ва муҳим минераллар соҳасини янги босқичга олиб чиқиш, қўшилган қийматга эга тайёр маҳсулотларни ишлаб чиқариш тизимини янада кучайтириш борасида қатор вазифалар белгиланди, — дейди “Ўзбекистон технологик металлар комбинати” АЖ бошқаруви раиси Фарҳод Абдуллаев. — Асосий мақсад Ўзбекистонни хомашё етказиб берувчи мамлакатдан критик минераллар бўйича ­минтақавий технологик ишлаб чиқариш ва экспорт марказига айлантириш. Ҳар қандай соҳа ривожи учун юқори малакали кадрлар тайёрлаш масаласи муҳим аҳамиятга эга. Айни мақсадда Тошкент давлат техника университети билан дуал таълим тизими йўлга қўйилган. Технологик металлар комбинатида металлургия ва материалшунослик бўйича 2 та кафедра фаолият кўрсатмоқда.

Давлатимиз раҳбари бу йўналишда дуал таълим қамровини кенгайтириш, ўқув дастурларини янги лойиҳалар эҳтиёжига мослаштириш ва битирувчиларни юқори технологик ишлаб чиқаришларга йўналтириш бўйича кўрсатмалар берди.

Яна бир муҳим жиҳат. Чирчиқ шаҳрида ташкил этилаётган, Марказий Осиёда муҳим минераллар бўйича ягона илмий-тадқиқот ва технологик марказ — нанотаҳлил лабораторияси геология, кончилик ва металлургия лойиҳалари учун замонавий таҳлил хизматларини кўрсатади. Натижада бугун хорижда бажарилаётган таҳлиллар маҳаллийлаштирилади ҳамда муддатлар қисқаради. Мисол учун, икки ойда бажариладиган ишлар бир ҳафтада тайёр бўлади. Лаборатория тўлиқ ишга тушгач, бир кунда мингтагача намуна таҳлил қилиниб, 6,5 миллион долларлик импорт хизматлари маҳаллийлаштирилади, яна 4 миллион долларлик хизматлар экспорти йўлга қўйилади.

Шу билан бирга, тармоқда рақамлаштириш ва сунъий интеллект технологияларини жорий этиш зарурлиги таъкидланди. Геологик маълумотларни ягона рақамли базага жамлаш, қидирув ишларини 3D моделлаштириш, ишлаб чиқариш жараёнларини реал вақт режимида назорат қилиш, бозор таҳлили ва лойиҳалар бошқарувини замонавий платформалар орқали ташкил этиш вазифалари белгиланди.

Ишлаб чиқариш жараёнлари жадал суръатда мураккаблашиб бораётган шароитда бундай илмий-технологик инфратузилмани яратишнинг аҳамияти янада ортади. Зеро, бугун металлургиядаги рақобатбардошлик фақат ресурсларга эга бўлиш билан эмас, балки тадқиқотларнинг савияси, даражаси ва натижадорлиги, муҳандислар маҳорати ҳамда миллий технологияларнинг нечоғлиқ такомиллашгани билан боғлиқ.

Тақдимотда белгиланган вазифалар мамлакатимизнинг стратегик минераллар бўйича технологик мустақиллигини таъминлаш, юқори қўшилган қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқаришни кенгайтириш ва критик минераллар глобал бозорида ишончли иштирокчига айлантиришга замин яратади.

 

Лутфулла СУВОНОВ,

“Янги Ўзбекистон” мухбири