Халқимиз бу ўзгаришларни кутганди. Шунинг учун ҳам бутун Ўзбекистон бир тану бир жон бўлиб, бошланган ислоҳотларнинг пассив кузатувчиси эмас, фаол иштирокчисига айланди. Биз бугун ана шу ислоҳотларнинг мевасини териш бахтига мушарраф бўлган янги ўзбекистонликлармиз. Эришилган ютуқларимизнинг эътироф этилиши, ҳаётимизнинг кундан кунга фаровонлашиб бориши, мамлакатимиз обрўси халқаро майдонда тобора ортаётгани, дўстларимиз сафининг янада кўпайиб бораётгани, барча ютуқларимизга хайрихоҳ бўлаётган халқаро экспертларнинг хулосалари бизни янгидан янги зафарларга ундаётганини энди реал ҳодиса сифатида қабул қилишимиз мумкин.

Ана шулар ҳақида ўйлар эканман, давлатимиз раҳбарининг “Ўзбекистон Рес­публикаси давлат мустақиллигининг

35 йиллигини кенг нишонлашга тайёргарлик кўриш ва уни ўтказиш тўғрисида”ги қарорида кўтарилган масалалар бўйича баъзи фикрларни баён қилишни маъқул кўрдим.

Мазкур қарор, назаримда, мустақиллик феноменига замонавий руҳда диққат қаратиш, қолаверса, бугунги дунёнинг геосиёсий, мафкуравий ҳолатини эътиборга олиш нуқтаи назаридан ҳам муҳим. Қарорда истиқлолнинг ўттиз беш йиллигини “Ягона Ватан, ягона халқ бўлиб, янги ҳаёт ва келажак яратамиз!” деган бош ғоя асосида байрам қилиш мақсадга мувофиқлиги белгиланган.

Аввало, ушбу бош ғоядан кўзланган мақсад-муддаони тушуниб олиш лозим. Бугунги дунё жуда тез, шиддат билан ўзгармоқда. Ватан, миллат тақдири барча мамлакатлар учун ҳаёт-мамот масаласига айланиб бўлди. Бунга мисол кўп. Моддий-иқтисодий фойда олиш ғамида ўзгалар манфаатини оёқости қилиш, глобал цивилизациявий зиддиятларни янада авж олдиришга эрк берган ҳолда бошқалар қадриятларига нисбатан ҳурматсизлик билан қараш, булар оқибатида тинч-тотув яшаётган давлатлар ва халқларнинг тинчлик-хотиржамлигини бузиш — буларнинг барчаси бугун одатий ҳол бўлиб қолгани инсониятни қаттиқ ташвишга солмоқда. Минг йиллар мобайнида аждодлари тинч-тотув яшаб келган, ўзига хос цивилизациялар яратган мамлакатларни оммавий равишда ташлаб кетишга мажбур бўлаётганлар сони тобора кўпаймоқда.

Ана шундай шароитда узоқни кўзлаган давлат раҳбарлари, сиёсатчилар барчани огоҳликка чақирмоқда, инсониятни турли бало-қазолардан ҳимоя қилишга даъват этмоқда. Шунинг учун ҳам бугун кўплаб давлатларда аҳолини миллий бирликка чақириш, фуқароларни Ватанга муҳаббат руҳида тарбиялаш, киндик қони тўкилган муқаддас тупроққа ҳурмат бажо келтириш долзарб масалага айланиб бўлди.

Ҳа, ҳозир Ватан, ватанпарварлик, миллий ўзлик масаласи ҳаёт-мамот масаласига айланди. Ушбу қарорда ҳам, уни амалга ошириш мақсадида ишлаб чиқилган бош ғояни рўёбга чиқариш бўйича қабул қилинган ғоявий-бадиий концепцияда ҳам асосий эътибор тарбия, хусусан, фуқароларда юксак масъулият ҳиссини шакллантириш, ватан манфаатини юксак даражада ҳимоя қилишга қаратилган. Зеро, ушбу бош ғоя миллий бирдамлик ва фуқаролик ҳамжиҳатлигини кучайтириш, турли миллат ва элат вакиллари ўртасида ўзаро ҳурмат, бағрикенглик ва ижтимоий ҳамкорлик муҳитини шакллантириш, ёш авлодни ватанпарварлик ва юксак фуқаролик масъулияти руҳида тарбиялаш, миллий қадриятларнинг тикланиши, минтақавий якдиллик ва глобал ҳамкорликдаги ютуқларни ифодалашда муҳим аҳамият касб этади.

Шу нуқтаи назардан “Ягона Ватан, ягона халқ бўлиб, янги ҳаёт ва келажак яратамиз!” деган бош ғоя бугунги дунёнинг шиддатли геосиёсий ва геомафкуравий жараёнида миллатнинг софлиги, Ватаннинг бутунлиги, унинг келажаги ҳақида умумхалқ бирдамлигини таъминловчи восита сифатида биз учун ўта аҳамиятли. Масаланинг яна бир аҳамиятли жиҳати шундаки, бош ғояни амалга оширишда маданият ва санъат масаласига алоҳида ўрин берилган. Ҳақиқатан, мустақиллик, миллат ва Ватан бирлигини таъминлашда маданият ва санъатдан ҳам таъсирчан восита йўқ.

Бу Президентимизнинг яқинда маданият, санъат ва адабиёт соҳаси вакиллари билан учрашувида яна бир бор янгради. Ана шу мулоқот иштирокчиси сифатида мазкур учрашувдан жуда катта илҳомбахш таассуротлар билан ­қайтдим. ­Давлатимиз раҳбарининг маданият, санъат соҳасидаги муаммолар, уларнинг ечими борасидаги юксак билим ва таж­рибасига қойил қолмасликнинг иложи йўқ. Бошқа тарафдан, бугунги таҳликали замонда маданият ва санъат соҳаси бажариши лозим бўлган вазифалар кўлами тобора кенгайиб, мафкуравий курашда ушбу соҳаларнинг аҳамияти янада ортиб бораётганидан ҳар қандай кишида турли саволлар туғилиши табиий.

Давлатимиз раҳбари нутқини дунёда катта кураш бошлангани, йирик давлатлар эса ўз сиёсатини “Замон зўрники” тарзида амалга оширишга ўтганини қайд этишдан бошлади. Ҳақиқатан, бугун айрим мамлакатлар ўз миллий манфаатлари йўлида ҳеч нарсадан ўзини тиймаяпти. Ўзаро муносабатлардаги умумэътироф этилган тамойиллар емирилмоқда. Халқаро ҳуқуқий меъёрларни очиқдан очиқ писанд этмаслик ҳолатлари урчияпти. Оғизда бир, амалда эса унинг мутлақо тескарисини бажаришга интилишдан ижтимоий уялиш ҳисси тобора йўқолмоқда. Ким тўғри-ю, ким ундай эмаслигини англаш мумкин бўлмай қолмоқда.

Ана шундай вазиятда маданият ва санъат вакилларининг ижтимоий вазифалари кўлами янада кенгаймоқда. Бу жиҳат мамлакатимиз етакчисининг маданият ва санъат вакилларини мукофотлаш жараёнида, соҳанинг илғор вакиллари билан тарихий учрашувидаги нутқида, шунингдек, Президентимизнинг 2026 йил 2 июндаги “Маданият, санъат ва адабиёт соҳаларини янада ривожлантириш бўйича кенг кўламли чора-тадбирлар тўғрисида”ги фармонида атрофлича ифодасини топди.

Ушбу нутқ ва фармонни тилга олар эканман, хаёлимга давлатимиз раҳбарининг маданият ва санъат вакиллари билан 2017 йил 3 августдаги илк учрашуви келаверади. Ўшанда Президентимиз мамлакатимиз янги даврга энди кириб келаётганига, олдимизда иқтисодий, ижтимоий соҳалар, қолаверса, ташқи сиёсатимизда муаммолар қалашиб ётганига қарамай, маданият ва санъат соҳаси миллат ва ватан тақдирини ҳал этувчи жабҳа эканини бот-бот таъкидлаган эди. Нафақат таъкидлаган, балки ушбу соҳани ривожлантиришнинг янгича усулига қўл урган, “бўш қоп тик турмайди” тамойилига амал қилган ҳолда маданият ва санъат соҳасининг моддий-иқтисодий пойдеворини мустаҳкамлаш, ижодкорларни эса моддий-маънавий жиҳатдан таъминлашнинг янгича моделини яратган эди.

Ўтган даврда ана шу саъй-ҳаракатлар ўзининг яшовчанлигини кўрсатди. Энг аввало, маданият ва санъат соҳаси халқаро меъёрларга жавоб бера оладиган ҳуқуқий-меъёрий асосга эга бўлди. Президентимизнинг 2018 йил 28 ноябрдаги “Ўзбекистон Республикасида миллий маданиятни янада ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги қарори миллий маданиятимизни янада тараққий эттиришда муҳим қадам бўлган бўлса, 2021 йил 20 январдаги “Маданий ­фаолият ва маданият ташкилотлари тўғрисида”ги қонун минглаб маданият ва санъат ходимлари ўн йиллар давомида кутган муҳим ҳужжат бўлди.

Президентимизнинг шу йил 2 июндаги “Маданият, санъат ва адабиёт соҳаларини янада ривожлантириш бўйича кенг кўламли чора-тадбирлар тўғрисида”ги фармони мамлакат ижтимоий ҳаётида муҳим ўрин эгаллаган маданият соҳасини янада тараққий эттиришда катта аҳамият касб этди. У янги Ўзбекистонда маданият ва санъат соҳасидаги туб ислоҳотларни янги сифат босқичига олиб чиқиш, халқимиз маънавий қиёфасини шакллантириш, бугун дунёда авж олаётган турли маънавий-мафкуравий таҳдидларга қарши курашда муҳим ўринга эга ҳужжат сифатида қабул қилинди.

Умуман, мазкур ҳужжатлар, давлатимиз раҳбари илгари сурган янги ғоялар маданият ва санъат жамиятни ижтимоий-маънавий барқарорлаштиришнинг таъсирчан омилига айлангани, соҳа ходимлари ижод эркинлигига эга бўлганидан дарак берарди. Ҳозир жаҳонда юз бераётган воқеа-ҳодисалар, глобал ўзгаришлар, миллий манфаатларни муҳофаза қилиш борасидаги ҳаракатлар, шунингдек, маданият ва маънавият борасида давлатлар, халқаро ташкилотлар қарашлари, интилишларининг жиддий трансформацияга учраши маданият, санъатнинг ғоявий-мафкуравий жиҳатларига эътибор кучайиб бораётганидан далолат.

Албатта, маданият ва санъат соҳасининг бош вазифаси халқнинг маданий эҳтиёжларини қондириш, жамиятда барқарор ижтимоий-маънавий муҳитни яратиш, ёш истеъдодларни излаб топиш, одамларнинг бўш вақтини самарали ташкил этиш каби муҳим йўналишлардан иборат. Бироқ инсоният тараққиётининг муайян босқичларида, айниқса, мамлакат ва миллат тақдирига муайян хавф-хатарлар кўпайиб бораётган бир даврда маданият ва санъатнинг ижтимоий-мафкуравий, ғоявий-тарбиявий тамойиллари олдинга ўринга чиқади.

Назаримда, ижтимоий тараққиётнинг ҳозирги босқичи ҳам юқоридаги фикримизни тасдиқласа керак. Шунинг учун ҳам Президентимиз мазкур соҳа ривожига алоҳида ­эътибор берган ҳолда соҳа ходимлари олдига аввалги даврлардагидан ҳам муҳим, долзарб вазифаларни, хусусан, жамият аъзоларини миллий руҳда тарбиялаш ва миллий бирдамликни кучайтириш, миллий ўзликни шакллантириш вазифаларини қўйди.

Маданият ва санъатнинг бош вазифаси халқнинг тобора ортиб бораётган маданий эҳтиёжларини қондириш, маданий оламини шакллантириш ва шу туфайли жамият маънавий асослари, пойдеворини мустаҳкамлашдан иборат. Бироқ бугун кундан кунга ўзгариб бораётган дунё, оламшумул жараёнлар маданиятнинг янги функция ва вазифаларини талаб этмоқда.

Биринчидан, ҳар доим ҳам маданият ва санъат халқни тарқоқликдан, бошбошдоқликдан асраб қолувчи куч сифатида ўзини кўрсатиб келган. Катта-катта ижтимоий гуруҳлар бирлашиб, бир нафасда қўшиқ айтиши, ундан завқ олиши одамларни ягона мақсад сари етаклаган.

Иккинчидан, маданият ва санъатнинг кучи одамларни аниқ мақсад сари сафарбар эта олиш имкониятидадир. Сафарбарлик фақат оғзаки шиорлар, даъватлар билангина амалга ошмайди. У инсон руҳиятидаги туб ўзгаришлар, мақсадни тўғри қўя олиш, давлат ва жамият мақсад-муддаоларининг шахс мақсадлари билан қай даражада уйғунлашувига боғлиқ.

Бугун одамларнинг шахсий ва давлат манфаатлари ўртасидаги яхлитлик тобора кучаймоқда. Мамлакат етакчиси белгилаб берган стратегик мақсадларга жамият аъзолари мақсадларининг уйғунлиги, ҳеч шубҳасиз, ҳар биримизда сафарбарлик ҳиссини оширишга ундайди.

Шу маънода, бизга умуммиллий сафарбарлик жуда зарур. У ҳар биримизнинг ички сафарбарлигимиз, ўзимизни ўзимиз сафарбар эта олиш қобилиятимиз ва имкониятимизга боғлиқ. Маданият ва санъат ҳар биримиздаги ички сафарбарликни умуммиллий сафарбарлик ҳаракатига айлантира оладиган ижтимоий ҳодисадир.

Маданият ва санъатнинг ижтимоий-мафкуравий кучи ҳар биримиздаги ақл, тафаккур ва қалбимиз тубида ётган туйғуларни, яратишдан иборат ҳисларимизни уйғотишдан иборатдир. Мамлакатимиз етакчисининг маданият ва санъат ходимлари вакиллари билан учрашувда бот-бот қайд этган фикрларида ўша туйғу ва ҳисларни жунбишга келтиришга қаратилган даъват мужассам, назаримда.

Миллий руҳ тўғрисида фикр юритганда ҳамма миллат ва элатлар миллий руҳи учун умумий бўлган қатор сифатларни кўрмаслик ҳам мумкин эмас. Масалан, бу жиҳатни уларнинг барчаси учун бир-бирига яқин бўлган “маънавий олами” мисолида кўриш мумкин. Дунёда гўзалликка, ўзининг маънавий дунёсини шакллантиришга интилмаган бирорта миллат бўлмаса керак. Шунингдек, ўз мақсадига эришиш, олдида турган турли-туман муаммолар, қийинчиликларни биргаликда енгиб ўтишга ҳаракат қилмаган, бу йўлда қатъий иродасини тоблашга уринмаган халқ ҳам йўқ ҳисоби.

Ўзбек руҳи ўз-ўзидан пайдо бўлган феномен ҳодиса эмас. Унинг шаклланиш жараёни узоқ минг йилларни қамраб олади. Миллий руҳиятимизнинг пайдо бўлиш ва шаклланиш жараёнига жиддий таъсир этган омиллар жуда кўп. Ҳар қандай миллий руҳнинг шаклланишида уларнинг ўрни катта, албатта. Аммо улар орасида маданият ва санъатнинг ўзига хос ўрни борлигини асло ёддан чиқариш мумкин эмас. Гап шундаки, айнан маданият ва санъат асарлари орқали тарғиб этилган миллий руҳий қувват одамлар ижтимоий онгига жуда тез, тушунарли ва тизимли сингади.

Шунинг учун ҳам одамлар миллий руҳиятига таъсир этишда ҳар қандай сиёсий ҳокимият маданият ва санъатдан самарали фойдаланишга ҳаракат қилган. Бунинг мумтоз кўринишини собиқ совет даври маданияти мисолида англаш мумкин. Сохта ғоялар, фақат сиёсий мақсадларни кўзлаган совет мафкураси ўз мақсадига эришиш учун, масалан, “янги совет маданияти”, “шаклан миллий, мазмунан социалистик, руҳан байналмилал маданият” каби тушунчаларни тўқиб чиқара бошлади.

Натижада минг йиллар мобайнида шакл­ланган ўзига хос ўзбек миллий руҳини йўқ қилишга киришилди. Етмиш тўрт йил давом этган собиқ мустабид тузуми шароитида қаҳрамонлик, жавонмардлик, оилапарварлик, миллатпарварлик, ватанпарварлик каби фазилатлар ўрнига итоаткорлик, ташаббуссизлик, ҳудудий маҳдудлик, фақат топшириқни бажаришга йўналтирилган, ўз тарихи, миллий мада­нияти, тили, қадриятларининг камситилишига бефарқ авлод шаклланди.

Мустақиллик туфайли миллий руҳни шакл­лантириш учун барча имкониятлар яратиб берилди. Аслида, мустамлака даврларида ҳам ўзбек миллий руҳияти турли қаршиликларга дуч келган бўлса-да, синмаган, бутунлай йўқ бўлиб кетмаган. Чунки қадимдан бутун дунёга ўзининг маърифатли сўзини айтиб келган, илиги тўқ, тафаккур тарзи шаклланган, маънавий-мафкуравий жиҳатдан кучли экани бошқалар томонидан эътироф этиб келинган, ўтроқ ҳолатда яшаб, инсоният тамаддунига юксак ҳисса қўшган халқни бир умр мустамлакада ушлаб туриш асло мумкин эмасди. Шундай бўлди ҳам.

Бироқ ҳар бир ижтимоий-сиёсий даврнинг ўз талаблари, кутилмаган муаммолари бўларкан. Бугунги озодлик ва эркинлик замонида ҳам ғоявий-сиёсий курашларнинг тобора авж олиши, йирик давлатлар ва катта миллатлар ўртасидаги манфаатлар кураши мамлакатимиз ва халқимизга салбий таъсирини кўрсатяпти.

Ана шундай шароитда барчамизни турли бало-қазолардан сақлаб қола оладиган куч ўзбек миллий руҳиятидир. Биз бунда, энг аввало, миллий тарихимиз, маънавиятимиз, халқимизнинг илғор вакиллари ақл-заковати билан яратилган миллий-маданий, илмий мерос, айниқса, миллий руҳиятга ўта сезиларли таъсир кўрсата оладиган омил — ислом дини таълимотларига суянишимиз яққол натижа беради, дейишимиз мумкин.

Янги Ўзбекистон бутун дунёда ўз бўй-бас­тини тобора баланд кўтариб бораётган бир даврда ўзбек миллий руҳиятини янада бойитадиган, унга енгилмас куч-қудрат бахш этадиган фазилатлар шаклланмоқда. Уларнинг баъзилари қуйидагилардан иборат: ёшликка хос кучли шижоат, жўшқинлик, мураккаб вазифаларни ҳал этиш чоғида мардлик намуналарини кўрсатиш, тадбиркорлик, ўз маънавий идеалларини топиш йўлидаги собитқадамлик, эзгу орзу-­ниятларини ҳаракатга айлантира билиш кўникмаси, миллат ва мамлакат манфаатлари билан шахсий манфаатларини уйғунлаштира олиш кабилар.

Маданиятдаги миллий руҳ ҳар қандай ҳолатда ҳам муайян ғояларга суянишни талаб қилади. Президентимиз бу ҳақда бот-бот гапириб, бугун жуда кўп минтақаларда инсоний қадриятлар емирилиб бораётгани, бундай шароитда дунёни эзгулик, меҳр-шафқат, инсонийлик қутқариши, ўз навбатида, ушбу вазифалар маданият ва санъатнинг муҳим ғоявий қуроли бўлиши лозимлигини таъкидлайди.

Шунингдек, давлатимиз раҳбари мамлакат тараққиётида маданият ва санъатнинг ўрни бениҳоя катта эканига эътибор қаратиб, маданият аҳлининг вазифаси фарзанд­ларимиз онгида Ватанга муҳаббат, юртимиз келажагига дахлдорлик, тинч, эркин ва фаровон ҳаётнинг қадрига етиш туйғусини кучайтиришдан иборатлигини қайд этади.

Маданият ва санъатда миллий руҳнинг мавжудлиги жамиятда ижтимоий мувозанатни таъминлайди. Ҳар қандай инсонни сиёсий худбинликдан асрайди, маънавий оламини бузғунчиликдан халос этади, ақлни тафаккур ожизлигидан қутқаради. Пировард натижада давлат ва жамият маънавий-мафкуравий ҳаётида шаклланиши мумкин бўлган турбулентлик ҳолатидан озод бўлади.

Маданият ва санъат асарларида инсон камолотига етакловчи ғояларнинг йўқлиги ёки бундай ғоянинг вайронкорлик хусусиятга эгалиги, ўз навбатида, ушбу асарларнинг бадиий-эстетик жиҳатдан айнишига сабаб бўлади. Бугунги кун нуқтаи назаридан ­“оммавий маданият”нинг тобора урчиб бориши, маданият ва санъатда гедонистик ғояларнинг кўпайиб бориши маданият ва санъатда миллий руҳнинг шаклланишига тўсқинлик қилади. Бундай маданиятдан одамлар беза бошлайди. Бу эса, ўз навбатида, жамият ижтимоий-маънавий муҳити барқарорлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.

Ушбу масалалар ҳақида ўйлар эканмиз, ўз-ўзидан яна бир муҳим ҳолат кўз олдимизда гавдаланади: маданият ва санъатда миллий руҳни илоҳийлаштириш масаласига жуда эҳтиёткорона муносабатда бўлиш лозим. Маданиятда миллий руҳнинг етишмаслиги унинг бошқа ғояларга қарам бўлишига олиб келади. Айни пайтда миллий руҳнинг ҳаддан ортиқ даражада илоҳийлаштирилиши эса жамиятда мафкуравий-диний бағрикенгликнинг қарор топишига халал бериши, айрим ҳолатларда эса миллатчилик каби нохуш вазиятнинг юзага келишига сабаб бўлиши мумкин. Шу аснода фикримизча, маданият ва санъат тараққиётида миллий ўзлик, миллий руҳ масаласида маромийлик, мўътадиллик ўта зарур.

Маданият ва санъатдаги миллий руҳ, назаримда, “ватансизлик”, “дунё фуқароси” деб аталаётган ва оқибатда ўз миллати, ватанидан бегоналашиб бораётган эътиқоди суст ёшларни эмас, аксинча, янги Ўзбекистонда яшаётганидан фахрланадиган, шу юрт тақдирини ўз тақдири билан боғлай оладиган, ҳақиқий маънодаги чин ватанпарварларни тарбиялашга хизмат қилади. Шунингдек, ижтимоий тармоқларга тобора қарам бўлиб бораётган, натижада индивидуалистик қарашлари оқибатида ижтимоий масъулиятдан мосуво бўлиб бораётган авлодни эмас, янги Ўзбекис­тон шароитида “суверен, демократик, ҳуқуқий, ижтимоий ва дунёвий давлат” талабларига жавоб бера оладиган, ижтимоийлашган, айни пайтда ўзининг индивидуал қобилият­ларини давлат ва жамият манфаат­ларига бўйсундира оладиган янги авлодни шакллантиришга ёрдам беради.

Қатор-қатор ажнабий тилларни билгани ҳолда ўзини энг замонавий “жаҳон ­одами” сифатида тутадиган, миллий тилда мулоқотга киришишни эскилик қолдиғи тарзда талқин этадиган эмас, аксинча, минг йиллар мобайнида шаклланган, бойиб бораётган ўзбек тилидан фахрлана оладиган йигит-қизларни камолга етказишни назарда тутади.

Ўзбек маданияти ва санъатида миллий руҳ тўғрисида ўйлаганимда ана шуларни ­мулоҳаза қиламан.

Абдухалил МАВРУЛОВ,

тарих фанлари доктори, профессор