Бундай шароитда ташқи сиёсатни бир йўналиш ёки чекланган ҳамкорлар доираси билан боғлаб қўйиш иқтисодий ва сиёсий таваккалчиликни оширади.
Аксинча, ўзаро манфаатли алоқалар географиясини кенгайтириш, турли давлатлар билан барқарор шериклик механизмларини шакллантириш мамлакатнинг стратегик имкониятларини мустаҳкамлайди. Шу маънода, кўп векторли ташқи сиёсат шунчаки дипломатик алоқаларни кўпайтириш эмас, балки миллий манфаатларни халқаро ҳамкорликнинг кенг ва мувозанатли тизими орқали таъминлашдир.
Ўзбекистон кейинги йилларда шундай ёндашувда изчил. Бу сиёсатнинг муҳим жиҳати шундаки, Ўзбекистон бирор минтақа билан яқинлашишни бошқа ҳамкорлардан узоқлашиш ҳисобига амалга оширмаяпти. Аксинча, турли йўналишлардаги манфаатларни уйғунлаштириш, иқтисодий шерикликни сиёсий мулоқот билан мустаҳкамлаш ҳамда халқаро муносабатларда очиқ ва прагматик ёндашувни қарор топтиришга интилмоқда.
Президентимизнинг Ўмон Султонлигига давлат ташрифини ана шу стратегиянинг мантиқий давоми сифатида баҳолаш мумкин. Назаримизда, мазкур ташрифнинг аҳамияти фақат икки мамлакат ўртасидаги муносабатлар ривожи билан чегараланмайди. У Ўзбекистоннинг Марказий Осиё ва Форс кўрфази минтақалари ўртасида шаклланаётган янги сиёсий-иқтисодий ҳамкорлик тизимида фаол иштирок этишга интилишини ҳам намоён этади.
Албатта, икки мамлакатнинг бугунги яқинлашуви тасодиф эмас. Ўзбекистон ва Ўмон халқларини тарихий савдо йўллари, Шарқ цивилизациясининг муштарак илмий-маънавий мероси ва олис даврларга бориб тақаладиган маданий алоқалар боғлаб туради. Икки давлат ўртасидаги замонавий дипломатик муносабатлар 1992 йилда ўрнатилган бўлса-да, узоқ вақт мобайнида мавжуд салоҳият билан ҳамкорлик ўртасида тафовут сақланиб қолди. Савдо алоқалари чекланиб, логистика имкониятлари етарли даражада ишга солинмади. Кейинги йилларда сиёсий мулоқот фаоллашиб, бизнес ҳамжамиятлари ўртасидаги алоқалар жадаллашгани шу имкониятлардан фойдаланишга янги шароит яратди.
Масқатда эришилган келишувларнинг тарихий аҳамияти, аввало, Ўзбекистон ва Ўмон муносабатларининг стратегик шериклик даражасига кўтарилганида намоён бўлади. Бу оддий дипломатик мақом ўзгариши эмас. Стратегик шериклик мамлакатлар ўртасидаги ҳамкорликни алоҳида лойиҳалар ва қисқа муддатли манфаатлар доирасидан чиқариб, узоқ муддатли мақсадлар, ўзаро ишонч ва мувофиқлаштирилган ҳаракатлар асосида ривожлантиришни англатади.
Ташриф якунида 30 дан ортиқ ҳужжат қабул қилингани, 5 миллиард долларлик лойиҳалар портфели шакллантирилгани, қўшма инвестиция компанияси устав капиталини 500 миллион долларга етказиш масаласи илгари сурилгани ана шу ёндашувнинг амалий ифодасидир. Бироқ бу ерда муҳим бир масалага эътибор қаратиш зарур: ҳамкорликнинг ҳақиқий самарадорлиги имзоланган ҳужжатлар ёки эълон қилинган инвестиция миқдори билан эмас, балки уларнинг иқтисодиётда қандай натижа бериши билан белгиланади. Лойиҳалар ишга тушиши, янги ишлаб чиқариш қувватлари яратилиши, экспорт бозорлари кенгайиши ва аҳоли бандлигига қўшадиган ҳиссаси стратегик шерикликнинг асосий мезонлари бўлиши лозим.
Ташрифнинг энг муҳим геоиқтисодий жиҳатларидан бири транспорт ва логистика соҳасидаги ҳамкорликдир. Чунки Ўзбекистон халқаро сув йўлларига бевосита чиқиш имкониятига эга эмас. Бу ҳолат ташқи савдо харажатлари, транзит йўналишларини танлаш ва халқаро бозорга чиқиш имкониятларига бевосита таъсир кўрсатади. Шу боис, мамлакатимиз учун транспорт йўлакларини диверсификация қилиш фақат иқтисодий вазифа эмас, балки узоқ муддатли стратегик заруратдир.
Ҳамкорликнинг яна бир муҳим хусусияти икки мамлакат иқтисодий имкониятларининг ўзаро тўлдирувчанлигидадир. Ўзбекистон саноат ишлаб чиқариши, минерал хомашё, қишлоқ хўжалиги ва меҳнат ресурслари жиҳатидан катта салоҳиятга эга. Ўмонда эса инвестиция капитали, халқаро логистика, порт инфратузилмаси ва ташқи бозорлар билан алоқалар соҳасида муҳим имкониятлар бор. Ушбу салоҳиятни бирлаштириш оддий товар айирбошлашдан юқори қўшилган қиймат яратадиган саноат кооперациясига ўтиш учун асос бўла олади.
Ўмоннинг иқтисодиётни диверсификациялашга қаратилган “Ўмон — 2040” дастури билан Ўзбекистоннинг узоқ муддатли тараққиёт мақсадлари ўртасида ҳам муҳим уйғунлик мавжуд. Ҳар икки мамлакат учун саноатни модернизациялаш, инновацияни ривожлантириш, замонавий инфратузилма яратиш ва инсон капиталини кучайтириш устувор вазифалардан ҳисобланади.
Мазкур ташрифнинг яна бир стратегик жиҳати уни Марказий Осиё ва Форс кўрфази давлатлари ўртасидаги муносабатлар ривожи билан боғлиқ ҳолда баҳолаш заруратидир. Бугунги кунда Марказий Осиё тобора яхлит иқтисодий макон ва халқаро транспорт алоқаларининг муҳим бўғини сифатида шаклланмоқда. Форс кўрфази мамлакатлари эса инвестиция, энергетика, транспорт ва юқори технологиялар соҳасидаги салоҳияти билан минтақамиз учун истиқболли шерикларга айланмоқда.
Давлатлар ўртасидаги узоқ муддатли ҳамкорлик фақат сиёсий ва иқтисодий манфаатлар билангина барқарор бўлиб қолмайди. Унинг мустаҳкам ижтимоий ва маданий асослари ҳам шаклланиши зарур. Шу боис, ташриф доирасида таълим, илм-фан, маданият, ёшлар алмашинуви, тарихий қўлёзмаларни ўрганиш ва рақамлаштириш масалаларига алоҳида эътибор қаратилгани истиқболли қарордир. Айниқса, олий таълим муассасалари ўртасидаги ҳамкорлик бу борада катта имкониятларга эга. Бугунги халқаро иқтисодий муносабатларда хорижий тилларни мукаммал биладиган, турли халқларнинг маданияти ва ишбилармонлик муҳитини тушунадиган, халқаро коммуникация кўникмаларига эга мутахассисларга талаб ортиб бормоқда. Ўзбекистон ва Ўмон университетлари ўртасида академик алмашинув, қўшма илмий тадқиқотлар, араб ва инглиз тилларини ўқитиш, таржимашунослик, шарқшунослик ва рақамли технологиялар йўналишларидаги ҳамкорликни ривожлантириш шу жиҳатдан муҳимдир.
Тарихий қўлёзмаларни биргаликда тадқиқ этиш ташаббуси эса икки халқнинг муштарак илмий-маънавий меросини чуқурроқ ўрганишга хизмат қилади. Зеро, маданий ва илмий алоқалар халқлар ўртасида ўзаро ишончни кучайтирадиган, сиёсий муносабатларга узоқ муддатли барқарорлик бағишлайдиган муҳим омилдир. Иқтисодий лойиҳалар мамлакатларни манфаатлар орқали яқинлаштирса, таълим ва маданият уларни инсоний алоқалар орқали боғлайди.
Умуман, Президентимизнинг Ўмон Султонлигига давлат ташрифи Ўзбекистон ташқи сиёсатида янги имкониятлар очаётган муҳим воқеа бўлди. Ушбу ташриф Ўзбекистоннинг замонавий халқаро муносабатлардаги ўз ўрнини миллий манфаатлар, очиқ мулоқот ва амалий ҳамкорлик асосида мустаҳкамлаш сиёсати изчил давом этаётганини кўрсатди. Бугунги мураккаб геосиёсий шароитда ана шундай ёндашув мамлакатимизнинг иқтисодий барқарорлиги, ташқи сиёсий мустақиллиги ва халқаро нуфузини мустаҳкамлашнинг муҳим омилидир.
Дилшодбек РУСТАМОВ,
Андижон давлат чет тиллар институти ректори