Психологияда бу ҳодиса “ассоциатив лангар” деб аталади. Инсон зеҳни улкан ахборот оқимини тартибга солиш учун объектларни муайян воситалар — жой, воқеа ёки рамзлар билан кодлайди. Натижада мия узоқ давом этадиган мантиқий занжирларни четлаб ўтиб, энг кучли боғланишга эга таянч нуқтага дарҳол уланади.

Ўткир Ҳошимовни эслаганимда хаёлимга шовиллаб, ваҳм солиб оқувчи Бўрижарнинг келиши адиб асарларидаги воқеалар мако­нининг ҳиссий ва мантиқий марказлашти­рилгани билан боғлиқ. Ёзувчи ушбу ҳудуд муҳитини, ундаги инсонлар тақдири ва ижти­моий муносабатларни ғоят аниқ тасвирлаган. Ўқувчи хотирасида ижодкор образи ва Бўри­жар географияси бир-бирига узвий сингиб кетган.

Мана, масалан, Абдулла Қодирий исми тилга олинганда кўпчиликнинг хаёлига беих­тиёр Марғилон шаҳри келади. Қодирий ўзи Тошкентда туғилиб ўсган бўлса-да, унинг энг машҳур асаридаги асосий воқеалар тугуни ва фожиалар айнан Марғилон билан боғлангани сабабли инсон хотираси ёзувчини ушбу ша­ҳар образи орқали қабул қилади.

Чингиз Айтматовни эслаганимизда эса Иссиқкўл ёки қирғиз даштлари кўзимиз ол­дида гавдаланади. Унинг асарларидаги ин­сон ва табиат ўртасидаги зиддиятлар айнан шу кенгликлар фонида очиб берилгани учун бу географик ҳудудлар адиб шахсиятининг рамзий давомига айланган. Бундай мисоллар жуда кўп. Шахс қайси тушунча, ғояга энг кўп эмоционал ва интеллектуал қувват сарфлаган бўлса, жамоатчилик хотирасида ҳам у айнан ўша образда муҳрланади.

Албатта, Ўткир Ҳошимов ҳақида шакл­ланган тасаввур, аввало, унинг асарлари ва одамлар билан муносабатида кўринган жи­ҳатларга боғлиқ. Биз ташқаридан билган ушбу феъл-атвор адиб дунёқарашидаги қатъ­ият ва матонатни тўла англатмаслиги мумкин. Аммо ёзувчининг одамлар билан муомаласи­даги юмшоқлик, ҳаёт, адабиёт ва эътиқодига муносабатидаги принципиаллик, шубҳасиз, бир-бирини инкор этмаган. Аксинча, унинг шахсиятини яхлитлаштирган икки жиҳатдир. Шу сабаб адибни яқиндан билганлар хоти­расида у фақат кўнгилга яқин, хушмуомала инсон сифатида эмас, балки ички мезонлари аниқ, ўз қарашларидан осонликча чекинмай­диган дилбар шахс сифатида ҳам қолган.

— Дадамнинг асарларини ўқиган китоб­хон муаллифни кўнгил одами деб ўйлайди. У билан бевосита суҳбатлашганлар ҳам да­дамни хушмуомала, юмшоқфеъл одам сифа­тида эслаб қолган, — дея хотирлайди адиб­нинг қизи Юлдуз Ҳошимова. — Аслида, дадамнинг ичида мустаҳкам ўзак бор эди. Қатъият ўзаги, адолатпарварлик ўзаги. Бу феъли ноҳақликларни кўрганда намоён бў­ларди. Қаерда ишлашидан қатъи назар, ўзи тўғри деб билган йўлдан ҳеч қачон қайтма­ган. Виждонига қарши борганини кўрма­ганман. Шунинг орқасидан жуда кўп дакки эшитган. Ҳатто “Шарқ юлдузи”да ишлаб юр­ган пайти унга қарши беш юз бетли қоралов материали йиғилган. Тасаввур қилинг-а, беш юз бетли!

Замондошлари ўз хотираларида ёзувчини эл ардоқлаган, у адабиётга кириб келганидан буён ижодда ғирромлик йўлидан юрмаган, истеъдодини шахсий манфаатларига қурбон қилмаган деб ёзар экан, ҳақиқатан, адибнинг қалбига қулоқ солмай, виждонига хилоф ра­вишда ёзган, ёлғонга ва ёмонликка хизмат қилувчи ёки китобхонни лоқайд қолдирувчи бирорта асари йўқлигини ҳушёр ўқувчи ту­шуниб етади. Шунинг учун халқ уни дарров, тўсиқларсиз, пардаларсиз қабул қилди — ўғилдек, отадек, шогирд ҳамда устоздек.

“Сиз — менинг ўғлимсиз”

Ўзбекистон Қаҳрамони, адабиётшунос Озод Шарафиддинов бундай эслаган: “Бу воқеа Қувадаги бир колхозда рўй берганди. Дала шийпонида, тушлик вақтида китобхон­лар билан учрашув бўляпти. Авжи саратон. Қуёш роса забтига олган. Чоққина ҳовуз те­варагидаги толлар ҳам, дид билан саралаб экилган анвойи гуллар ҳам иссиқдан толиқ­қандек қилт этмайди. Лекин учрашувга тўп­ланганларни жазирама шаштидан қайтаргани йўқ. Олис бригадалардан ҳам, ҳатто қўшни хўжаликлардан ҳам одамлар келган.

Бир маҳал одмигина кийинган ўрта ёш­лардаги аёл минбарга кўтарилди. Чеҳрасида чўнг бир мусибатнинг муҳри илғаниб турган бу аёлнинг исми Мушарраф ая экан.

— Ўткиржон, сиз менинг ўғлимсиз, — деди у ҳаяжонда. — Ҳайрон бўлманг, ме­нинг ўғлим бор эди. Афғондан темир тобути келди. Йиғлай-йиғлай кўзимда ёш қолмади. Мусибат мени енгиши аниқ эди. Бир куни қўлимга бир китоб тушди. “Дунёнинг ишла­ри”. Уни ўқидим-у, руҳим енгил тортгандай бўлди. Аёлнинг, онанинг улуғлигини яна бир бор ҳис қилдим. Шунда сизни ўғлим ўрни­га ўғлимдек қабул қилдим. Аллоҳдан ўғлим яшаёлмаган умрни сизга бағишлашини тила­дим. Шу тилак билан сизга атаб дўппи тик­дим...

Мушарраф ая гапини тугатиб, Ўткирнинг ёнига борди ва оқ докага ўралган дўппини олиб, бошига кийгизди. Йўқ, гулдурос қар­саклар янграмади, кимлардир бўғзига келган йиғини ютиб, кўзларини пирпиратди, ким­ларнингдир кўзларига ёш қалқди.

Оддий қишлоқ аёлининг адибга бунчалик меҳри мени ҳанузгача ҳаяжонга солади. Бо­ра-бора оддий одамларнинг Ўткирга бағоят эҳтиром кўрсатишига кўникиб ҳам кетдим. Чунки ҳар йили камида бир-икки марта бун­дай ҳодисаларнинг гувоҳи бўла бошладим...”.

Ўткир Ҳошимов қонида, табиатида аж­додларидан ўтган, хусусан, бобосига хос арбоблик, отасидан ўтган бир оз қизиққонлик, ҳақпарастлик, онасидан теккан кўнгилчан­лик, ўзгалар дардига ҳамдардлик хислатлари ўзига хос тарзда мужассам. Ёзувчининг бо­лалиги оғир уруш даврида ўтди. У уруш дав­рининг муҳтожликлари ва машаққатларини кўриб, татиб ўсди. Ҳам қишлоқ, ҳам шаҳар одами сифатида шаклланди. Кейинчалик бо­лалик таассуротлари унинг ижодида чуқур из қолдирди.

Адибнинг аждодлари ўз замонасининг етук инсонлари бўлган. Бобокалони Абулқо­симхон эшон Чор Россиясининг Туркистонга босқинига қарши турган уламолардан бўлиб, ўн тўққизинчи аср ўрталарида ўз маблағига катта мадраса қурдирган. Унда юздан ортиқ талаба илм олган. Абулқосимхон эшон аҳли илмнинг ётоғидан тортиб, кундалик турмуши учун нафақа (стипендия) ҳам тўлаб борган. Бу даргоҳда Абдулла Қодирий ҳам ўқиган, таҳсил кўрган.

Отаси Атаулла Ҳошимов эса оддий ишчи бўлган. Умрининг кўп қисмини Тош­кент тўқимачилик комбинатида, кейин шу комбинат ҳузуридаги пионерлар лагерида ишлаб ўтказган. “Отам эскича алифбодаги китобларни ҳам, замонавий газеталарни ҳам муттасил ўқиб борар, камгап, хийла тажанг, аммо ниҳоятда ҳақпараст одам эди... Бирор ноҳақликни кўрса, лов этиб ёниб кетар, “па­дарингга лаънат”, “кўрсатиб қўйиш керак”, деб шовқин кўтарарди”.

Ўткир Ҳошимов “Машаққатли сафар” деган таржимаи ҳолида оилада отаси билан боғлиқ яна бир ҳолатни алоҳида таъкидлай­ди: “Отамдан қаттиқ ҳайиқар эдик. Отам би­рон марта ҳам бир тарсаки урган эмас. Отани қаттиқ иззат қилишни онам ўргатган: “Ҳозир аданг келадила, уйни супуриб қўй”, “Аданг­нинг жаҳллари ёмон, тинч ўтиринглар”, “Адангнинг кетмонига тегма”, “Адангнинг соатига қўл теккизма...”. Билмадим, ҳозирги замонавий оилаларга бу ҳолат “феодализм” бўлиб туюлар, аммо бизнинг оиламизда ота шахсига эҳтиром фарзандларга зиён келтир­ганини эслай олмайман”.

Бўлғуси адибнинг онаси Ҳакима Ҳоши­мова уй бекаси эди. Бу аёл мадраса кўрмаган бўлса ҳам ғоят зеҳни ўткир, жуда хушфеъл аёл бўлган. “Онам эса, аксинча, ниҳоятда ювош, жуда меҳрибон эди. Қўшнининг мушуги туғ­са ҳам, жони оғригандир, деб ачинар, кўчада бирор бола йиғлаб ўтирган бўлса, албатта, тепасига бориб бошини силар, бирор сабаб билан биз — болаларни қарғаса, ўзи ҳам йиғ­лаб юборар, ўша заҳоти кўнглимизни олишга ҳаракат қиларди”. У ниҳоятда фариштали, диёнатли аёл бўлгани учун маҳалла-кўйда уни ёшу қари баравар ҳурмат қиларди. Одам­лар ўртасида бу ажойиб инсон “пошша ойи” деган ном билан шуҳрат топганди. Айтганча, бу киши қанақа одам бўлгани “Дунёнинг иш­лари”да маҳорат билан тасвирланган.

“Ўткир Ҳошимовда нафосат туйғуси беҳад кучли. Ҳатто у алданган одамнинг маънавий инқирози, фожиаси, ҳалокати тас­вирида ҳам шу туйғуни сақлаб қолади. Ай­ниқса, у яхши, олижаноб, маънавий баркамол шахслар қалби, табиати тасвирида ўзини ниҳоятда эркин ҳис этади”, деган эди ада­биётшунос Умарали Норматов. Ҳақиқатан, ёзувчининг ижобий қаҳрамонлари аксари гў­дакдай беғубор, нафосат туйғусига бой, ўта таъсирчан одамлар. Эҳтимол, ёзувчи асарла­ри қаҳрамонларининг ўзбек китобхонлари кўпчилигини асир қилган омиллардан бири шундадир. Унинг асарларида персонаж тал­қинидаги нафосат туйғуси билан йўғрилган лиро-романтик йўналиш алоҳида жило билан намоён бўлади. Бу ҳолат, шубҳасиз, миллий насримизнинг бойлиги.

Тўлғоқ тутганда...

Паустовкийнинг бундай гапи бор: “Ҳар бир дақиқа, бехосдан айтилган ҳар бир сўз ва ташланган нигоҳ, ҳар бир теран ва юза­ки фикр, инсон юрагининг ҳар бир сезилмас ҳаракати, теракнинг учиб юрган момиғи ёки кечаси кўлмакда жимирлаган юлдуз шуъла­си — ҳамма-ҳаммаси олтин чангининг зар­раларидир. Биз, қаламкашлар ўн йилларча мана шу кичик зарраларни йиғамиз, йиғаёт­ганимизни ўзимиз ҳам пайқамаймиз. Бир бўлак тиллага айлантирамиз ва кейин ундан ўзимизнинг “олтин гул”имизни — қисса, ро­ман ёки поэмамизни ясаймиз...”.

Паустовскийнинг “олтин гул” ҳақидаги қараши ижод табиатининг энг нозик фалса­фасидир: ёзувчи атрофидаги ҳар бир майда ишорани, ҳис-туйғу ва таассуротни жимгина ўзига сингдириб боради. Улар вақти-соати келиб битта бутун асар, яхлит оламга айлана­ди. Аммо бу метафора ортида муаллифнинг руҳиятида кечадиган мураккаб ва азобли жа­раён яширинган. Йиғилган шу “олтин чанги” ёмби ҳолга келиши учун қоғозга тушар экан, ижодкор ташқи дунё билан алоқасини деярли узади. Бу ҳолат ҳар қандай чалғитувчи чақи­риқдан, ҳатто энг мароқли сафарлардан ҳам устун келади.

Бунинг қанчалик ҳақиқат эканига Ибро­ҳим Ғафуров гувоҳ бўлган бир воқеа яққол мисол бўла олади: “Ёзувчи зотини тўлғоқ тутган пайтларни кўрганман. Бундай тўлғоқ­нинг ширин азоби пайтида унинг кўзига ҳеч нарса кўринмас, еган-ичгани татимас экан. Имконият туғилиб, Покистонга сафарга бора­диган бўлдик. Эркин Воҳидов, Ўткир Ҳоши­мов, Дадахон Нурий, Аҳмаджон Мелибоев ва камина. Бу сафарга Ўткирнинг ҳеч боргиси йўқ эди. Биз уни кўндиришга уринар, у эса нуқул “қолиб кетади”, “қолиб кетади”, дер ва қўлидаги пирилдоғини ўта асабий нохуш пи­риллатарди. Шу кезлар у бир асар устида иш­лаётган, кейинги воқеалар, зиддиятларнинг ечимлари миясида пишиб етилган, энди улар­ни шитоб билан қизиғида қоғозга тушириш пайида эди. У дўстларининг юзидан ўтолмай, не азоб билан бўлса-да, биз билан ҳамроҳ бўлди. Лекин уч кун сира-сира очилмади. Бо­шини булут босгандай тумтайиб юрди. Наза­римда, касал бўлиб қолаётганга ўхшарди.

Охирги куни “Ахир нега бунақасиз, Ўт­кир!” десам, ниҳоят ёрилди. “Ўша сизга айт­ганман: янги роман охиригача миямда пиш­ди, тез тугатмасам, совийди. Қолиб кетади!” деди яна аянчли ёзғириб. “Темпни йўқотиб қўйиш ёмонда, а?” дедим. У худди шуни ку­тиб тургандай, “Жуда ёмон, жуда ёмон!” деди аввалгидан баттар хуноб бўлиб.

Хуллас, уч кун сафарда унга ҳеч нарса та­тимади. Игнанинг учида келгандай бўлди. Ҳатто жануб денгизи, сарин шамоллар, қизи­қарли учрашувлар унинг баҳридилини очол­мади… Мен уни дўстларим қатори бу сафарга кўндирганимга ўкиндим. Ижодкорга бу янги асарга ҳомиладор бўлганда, тўлғоқ тутганда сира тегиб бўлмаслигини англадим. Аммо бир ойлардан сўнг у юзи ёришган, кўзи порлаган ҳолда келди. “Тугатдим! — деди. — Ном то­пиш керак”. У бир қанча номларни айтди. Улар ичида жуда эътиборли, салмоқдорлари ҳам бор эди. Бир оз ўтириб, уларни “разбор” қилдик. Барибир уларнинг бирортасига тўх­таш қийин бўлди. Андак вақт ўтгач, дўстла­римиздан бири “Бу воқеалар худди тушдай кечсин”, деб айтибди. Ўткирнинг мияси ярқ очилиб, “Тушда кечган умрлар” деган ном юзага чиқди. Адабиётимизда янгилик бўлган романлардан бири шундай тўлғоқларда туғил­ди. Албатта, Покистон сафари ҳам беҳуда кет­гани йўқ. Афғонга ўхшаш шароитнинг руҳи ўз ўрнида акс садосини топди”.

Бадиий асар катта ҳаяжон билан, шавқ билан ёзилиши керак. Бу ҳақда ёзувчи бун­дай дейди: “Китоб ёзаётган қаламкашнинг ҳаяжони китоб ўқиётган ўқувчининг ҳаяжо­нидан ўн карра кучли бўлади. Китоб ўқиёт­ганингизда жиндай табассум қилсангиз, билингки, ўша саҳифаларни қаламкаш рос­мана кулиб ёзган. Китоб ўқиётганингизда кўзингизга бир қатра ёш келса, билингки, қаламкаш ўша саҳифаларни росмана йиғлаб ёзган”.

Ижтимоий тармоққа жойланган эски интервьюларни бирма-бир кўздан кечирар­канман, ёзувчининг аёли Ўлмасхон Ҳоши­мованинг ушбу ҳикояси диққатимни тортди: “1982 йили Пицундага бордик. Ёзувчилар ижодий уйидан хона беришди. Мен бола­ларни денгизга олиб бораман. Адаси деярли хонадан чиқмай ишлайдилар... Орадан ўн кунлар ўтди. Бир гал хонага қайтсак, ёзган нарсаларини йиртиб ташлаяптилар. Ҳай-ҳай­лаб бир қисмини олиб қолдим. Қўлёзма сар­лавҳасини шунда кўрдим. “Эртага — куз”. Юз бетлар ёзилган экан, деярли ҳаммаси йир­тилиб бўпти...

— Нега ундай қилдингиз? — десам, қўл силтадилар:

— Бўлмайди! Сиғмаяпти! Хом!

Қўлёзманинг омон қолган саҳифаларини ўқиб кўрсам, бинойидек. Нима “бўлмагани”, нима “хом”лигини орадан икки йил ўтгач, “Икки эшик ораси” романи қоғозга тушга­нидан сўнг англадим. “Икки эшик ораси”дек салмоқли, фалсафий, психологик роман ав­валги услубга ҳам, қолипга ҳам сиғиши мум­кин эмас экан”.

“Ўткир Ҳошимовни насрдаги шоир, етук асарларини эса насрдаги қўшиқ, тарона деб аташ мумкин, “Чўл ҳавоси”дан тортиб, “Даф­тар ҳошиясидаги битиклар” китобига қадар барча асарига хос муштарак жиҳат шуки, улар бетакрор, беназир сирли мусиқий оҳанг билан йўғрилган”, дейди Умарали Норматов. Дарҳақиқат, муаллиф қалами учидан сўзлар мусиқа сингари қуйилиб келади; унинг ҳикоя ва қиссалари шеърдек, достондек ўқилади, улар якка созда чалинган дилрабо куйдек янг­райди, романлари кўп овозли симфонияни эс­латади, ҳатто унинг бадиалари, публицистик мақолаларини ўқиганда инсон кўнгил хази­насининг, туйғуларининг хилма-хил жилола­ри мужассам, оддий маиший кечинмалардан тортиб, улкан ижтимоий мушоҳадалар, кес­кин руҳий драмалар, фожиалар, қабоҳатлар ҳақида қалам тебратганда ҳам нафосат туй­ғусини асло тарк этмайди. Ғоят тиғиз лавҳа­ларда ҳам ажиб самимият, ҳазин ва нурли бир куй акс садо бериб туради.

Ялпизсомса

Халқ ёзувчиси ҳақида халқ хулоса қилга­ни маъқул. Тағин адиб ҳаёти ва ижодига оид хотираларни ўқирканман, Ғани Абдуллаев деган боғбоннинг мақоласига кўзим тушди: “Эсимда, эрта баҳор кезлари эди. Тушлик қилиш учун уйга кетаётсам, дала йўлининг четида Ўткир аканинг ҳаворанг “Жигули” машинаси турибди. Яқинроқ бориб қарасам, ёзувчи умр йўлдоши Ўлмасхон опа билан анҳор қирғоғида юрибди. Ялпиз теришаёт­ган экан. “Нега шийпонга бормадингиз?” десам, “Сизни ишдан қолдиргимиз келма­ди”, дейишди... Эртасига нима сабабдандир шийпонга пешиндан кейин бордим. Қара­сам, шийпон устунининг михида бир халтача илиғлиқ турибди. Очиб кўрсам, ичида қоғоз пакетга солинган ялпизсомсалар бор экан. Газета таҳририятига қўнғироқ қилдим. “Эр­талаб ишга келаётганда чайлага ўтган эдим, йўқ экансиз, сизнинг насибангизни қолдир­дим”, деди Ўткир ака...

Шу хотиранинг ўзиёқ Ўткир Ҳошимов фе­номенини очиб беради: ёзувчининг шахсияти ва бадиий олами аслида бир-биридан айро бўлмаган ягона бутунлик эди. Жамиятдаги мавқеига қарамай, оддий меҳнаткаш инсон­нинг меҳнатини қадрлаш, унга камтарона ва самимий муносабатда бўлиш адиб учун ички эътиқод эди.

Китобхонлик тажрибаси шуни кўрсатади­ки, ўқувчи матндаги сохталаштирилган туй­ғуларни тез пайқайди. Мазкур воқеа эса адиб­нинг асарларидаги самимият манбаи қаердан эканини яққол исботлайди: ҳаётда одамларни чин дилдан севган, уларнинг ички дунёсини ҳурмат қилган ва кичик эътиборни ҳам унут­маган адибгина ўз асарларида ўқувчини ларза­га солувчи ҳаққоний образларни ярата олади.

Ўткир Ҳошимов ижодининг миллий ада­биётимиздаги мустаҳкам ўрни ва авлодлар қалбига етиб боришининг бош сабаби ҳам айнан шунда — унинг ҳаётий позицияси би­лан бадиий маҳорати ўртасидаги комил му­таносибликда. Ҳаётда қандай яшаган бўлса, ўз асарларида ҳам шундай ростгўй ва камтар ижодкор бўлиб қолди.

Азизбек ЮСУПОВ,

“Янги Ўзбекистон” мухбири