“Ассалому алайкум”, “раҳмат”, “марҳамат”, “узр” каби бир неча сонияда айтиладиган оддий сўзлар аслида қалб тарбияси, юксак маданият ва ички маънавиятнинг кўзгусидир. Бироқ бугун жамоат жойларида, кўчаларда, идораларда ёки ҳатто кундалик оилавий мулоқотларда ҳам оддийгина хушмуомалаликнинг етишмаётгани сезилиб қолаётгани кишини чуқур ўйлантиради. Инсонлар ўртасидаги илиқ муносабатлар нечун совуқлашмоқда ва бу жараённинг замирида қандай психологик ва ижтимоий омиллар ётибди?
Кўчада, ишхонада, ўқишда, дўконда ёки жамоат транспортида одамларнинг бир-бирига муносабатига қарасангиз, жуда турлича ва зиддиятли манзараларга гувоҳ бўласиз. Бир томондан, йўл сўраган инсонга мулойим жавоб берадиган, эшикни очиб, орқасидан келаётган одамни кутиб турадиган ёки кексаларга ўз ўрнини бўшатадиган сахий юрак кишиларни кўриб кўнглимиз таскин топади. Аммо бошқа биров учун атрофидагилар гўё умуман мавжуд эмасдек: беписанд нигоҳлар, совуқ муносабат ва эътиборсизлик кундалик ҳаётимизнинг одатий қисмига айланиб бораётгандек гўё.
“У менга муҳтож” деган янглиш қараш ва манманлик
Айниқса, кимгадир ишимиз ёки муҳим илтимосимиз тушган пайтда одамларнинг ҳақиқий қиёфаси яққол кўринади. Мутахассисга маслаҳат ёки ёрдам сўраб мурожаат қилганимизда, айрим ҳолларда ҳайратланарли ўзгаришларга дуч келамиз. Гўёки “барибир у менга муҳтож” деган нотўғри ва кеккайган тушунча туфайли айрим шахслар хоҳлаганича гапириш, қўпол муомала қилиш ёки ўзини бошқалардан устун қўйиш ҳақига эгадек тутади.
Аслида эса бировга керак бўлиб қолиш ҳеч кимга бошқани камситиш ёки менсимаслик ҳуқуқини бермайди. Бугун сизга кимдир муҳтож бўлиши мумкин, аммо ҳаёт чархпалаги шундай қурилганки, эртага ўзингиз ҳам бирор ёрдам ёки эътиборга муҳтож бўлиб қолишингиз ҳеч гап эмас. Инсоннинг ҳақиқий қадри эгаллаб турган лавозими ёки бугун кимгадир кераклиги билан эмас, балки ким бўлишидан қатъи назар, атрофдагиларга қандай муносабатда бўлиши, қанчалик оддий ва сокин қола олиши билан ўлчанади.
Ёшлик, замонавийлик ва эркинлик тушунчаларининг бузилиши
Жамиятдаги яна бир нозик ва оғриқли масала — айрим ёшларнинг катталарга ва жамоат одобига муносабатидир. Албатта, бугунги ёшларимиз орасида юксак одобли, катталарни ҳурмат қиладиган, илмга чанқоқ ва миллий қадриятларимизга содиқ ўғлонлар ва қизлар жуда кўп. Бироқ шу билан бирга, кекса инсон автобусга чиққанда жойидан қимирламайдиган, катталар билан мулоқотда ҳурмат чегарасини унутадиган ҳолатлар ҳам учраб туради.
Баъзилар замонавийликни қўполлик ёки “эркинлик” ниқоби остида исталган жойда ўзини хоҳлаганча тутиш деб нотўғри тушунади. Аслида эса ҳар бир маконнинг, ҳар бир жамоанинг ўз одоби ва чегараси бор. Ресторанда ёки кўчада баланд овозда гапириш, навбатга риоя қилмаслик, ёши улуғларни менсимаслик ҳеч қачон “шахсий эркинлик” бўла олмайди. Бу — атрофдагиларнинг ҳам ҳуқуқи, ҳам осойишталигини ҳурмат қилмасликдир. Улғайган сайин инсоннинг масъулияти ҳам ошиб боришини ва кескин қадамларимиз кейинги авлод учун намуна бўлишини унутмаслигимиз керак.
Ҳақиқий маданият — назоратсиз вазиятларда синалади
Инсоннинг кийиниши, лавозими, ижтимоий мақоми ёки моддий бойлиги унинг ташқи қиёфасини кўрсатиши мумкин, аммо унинг ҳақиқий ички маданияти ўзидан пастроқ мавқедаги ёки манфаати тегмайдиган оддий одамга қандай муомала қилиши билан тўлиқ очилади.
Сизга ёрдам сўраб келган оддий одамни эшита олаяпсизми?
Кексаларга автобусда ёки кўчада чин дилдан ҳурмат кўрсатасизми?
Ўзингиздан кичиклар ёки қўл остингиздагилар билан мулоқот қилганда ҳам одоб чегарасини сақлай оласизми?
Ана шу саволларга берилган амалий жавоблар ҳар бир жамиятнинг маънавий соғломлиги ва келажагини кўрсатади.
Дунё шиддат билан ўзгаряпти, технологиялар янгиланяпти, янги касблар ва муносабатлар пайдо бўлмоқда. Аммо инсоний одоб эскирмайди. Каттани ҳурмат қилиш, кичикка меҳр кўрсатиш, бировнинг кўнглини оғритмаслик замонга боғлиқ бўлмаган абадий ва ўзгармас қадриятлардир.
Жамиятдаги қўполлик ва бефарқликдан шикоят қилишдан олдин ҳар биримиз ўзимизга бир бор назар солайлик: “Мен бугун учратган инсонларнинг кунини бир оғиз ширин сўзим, илиқ табассумим билан енгиллаштира олдимми?” Хушмуомалаликни қайта тиклаш учун улкан лойиҳалар ёки маблағлар шарт эмас. Бир оғиз “Ассалому алайкум”, чин дилдан айтилган “Раҳмат” ва энг муҳими — ҳар бир инсонни ўз қадри билан эътироф этишнинг ўзи етарли. Чунки оддийгина одоб кўпинча жамиятдаги энг буюк ва ижобий ўзгаришларнинг мустаҳкам пойдевори ҳисобланади.
Сизнингча, кундалик ҳаётимизда одамлар ўртасидаги хушмуомалаликни ва меҳр-оқибатни янада мустаҳкамлаш учун ҳар биримиз аввало ўзимизда нимани ўзгартиришимиз керак?
Зулхумор Акбарова
