Энг муҳими, қўшимча қиймат яратиш иқтисодий ўсиш ва даромадни кўпайтиришда асосий омил. Давлатимиз раҳбарининг 2025 йил 26 декабрда Олий Мажлис ва халқимизга Мурожаатномасида иккинчи устувор йўналиш сифатида иқтисодиётни технологик ва инновацион ўсиш моделига ўтказиш белгиланган.

Шу доирада қишлоқ хўжалигида қўшилган қиймат занжирини яратишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Хусусан, Президентимизнинг 2026 йил  февраль ойида Сурхондарёга ташрифи давомида берилган топшириқлар ижросини таъминлаш мақсадида Қизириқ, Узун ва Олтинсой туманларида мева-сабзавот ва узум маҳсулотларини қайта ишлаш орқали қўшимча қиймат яратиш лойиҳалари амалга оширилмоқда. Бу ташаббуслар эса маҳаллий хўжаликлар ривожига ва қишлоқ ҳудудлардаги даромадларни янада оширишга хизмат қиляпти.

Республикадаги оғир тоифали ҳудудлар қаторига киритилган Қизириқ туманида замонавий технологияларни қўллаш орқали етиштирилган маҳсулотлар ҳосилдорлигини ошириш, фермер ва маҳаллий ишлаб чиқарувчилар томонидан маҳсулотларни қайта ишлаш ва бозорда юқори қиймат билан сотиш, шунингдек, экспорт ва ички бозор учун маҳсулот турини кўпайтиришга эришилмоқда.

Туманда Бандихон илмий тажриба станцияси филиали бор. Салкам 500 гектар тажриба майдонида киви, олма, зайтун каби мевалар парвариш қилинади. Бу тажриба майдони қишлоқ хўжалигида илмий усуллар ва технологияларни кенг татбиқ этиш, ­маҳсулот ҳосилдорлиги ва сифатини ошириш, шунингдек, қўшилган қиймат учун муҳим замин яратади.

Тумандаги Боғбонлар юрти маҳалласида мевали дарахтларнинг хориждан келтирилган серҳосил навларини етиштириш ва парваришлаш бўйича тажриба ўтказилмоқда. Бу қўшилган қиймат яратишнинг инновацион усули сифатида аҳамиятли. Чунки серҳосил навлар маҳаллий шароитга мослаштирилади ва ҳосилдорлик юқори бўлади. Маҳсулот ­турини кўпайтириш ва бозорда юқори қиймат билан сотиш имконини беради.

Зайтун — фойдали сервитамин мева берадиган дарахт. Минтақамизда зайтуннинг табиий шароитга мослашиши ўта қийин ҳисобланган. Лекин олимларимиз тажриба майдонларида ўтказган тадқиқотлар зайтуннинг юртимизда ҳам юқори ҳосил беришини исботлади.

— Зайтун нафақат соғлиқ учун фойдали, балки қишлоқ хўжалигида қўшилган қиймат яратишда ҳам муҳим аҳамиятга эга. Чунки зайтундан қўшимча маҳсулотлар ишлаб чиқариш мумкин. Унинг меваси витаминларга бой ва саломатлик учун муҳим антиоксидантларга эга. Бир сўз билан айтганда, кони фойда, — дейди Бандихон илмий тажриба ­станциясининг Қизириқдаги филиали агрономи Шерали Ҳайитов. — Станциямизда ўтказилган илмий тадқиқот ва тажрибалар, зайтунни маҳаллий шароитга мослаштириш бўйича ҳаракатларимиз ўз самарасини берди. Дастлабки натижаларимиз ҳам ёмон эмас. Жорий йилда Сурхондарё вилоятида мева-сабзавотни қайта ишлашни 16 фоизга етказиш режалаштирилган. 2025 йилдаги ялпи ҳудудий маҳсулотда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштириш ва ишлаб чиқариш ҳажми 42,2 триллион сўмни ташкил этган. Жорий йилда ялпи ҳудудий маҳсулот 103,5 фоиз ўсиши кутиляпти.

Сурхондарёда лимончилик, узумчилик, хурмо ва анжир каби мевачиликни ривожлантириш мақсадида амалий чора-тадбирлар кўрилди. Хусусан, фуқароларга хурмонинг серҳосил навлари кўчатлари тарқатилди. Бу ташаббус орқали ҳосилдорлик оширилади, маҳсулотнинг бир қисмини қайта ишлаш ва экспортга йўналтириш орқали қўшилган қиймат яратилади.

Узун туманининг Янги куч маҳалласида хурмочиликка ихтисослашувни чуқурлаштириш мақсадида махсус тадбирлар кўрилди. “Битта маҳалла, битта кўча, 40 та хонадон” тамойили асосида Маданият кўчасидаги хонадонлар хатловдан ўтказилиб, хурмо ва анжирга бўлган талаб ўрганилди. 

— Маҳалламизда 40 та хонадон танлаб олинди. Шахсий томорқаларда агрономлар томонидан тупроқ ва сув таҳлиллари ўтказилди. Фуқароларга 1320 туп хурмо кўчати экиб берилди, — дейди “Янги куч” МФЙ раиси Камол Ёқубов.

Узун туманида хурмо ва анжир етиштиришни ривожлантириш мақсадида Мирзоҳид Мадраҳимов хонадонида “Хонадон мактаби” ташкил этилган. Ҳозирги кунга унда 300 дан ортиқ фермер, деҳқон хўжаликлари раҳбарлари, томорқа ер эгалари хурмо ва анжирни тўғри парваришлаш, ҳосилдорликни ошириш ва қўшилган қиймат яратиш бўйича ўқитилди. “Хонадон мактаби”да малака оширган фуқаролар эгаллаган билим ва кўникмаларини ўз томорқалари ва маҳалласида жорий этмоқда. Бу ижобий тажрибани бошқа туманларда ҳам босқичма-босқич қўллаш механизми йўлга қўйилди.

Узун туманида маҳсулот етиштиришдан тортиб, экспортгача занжир яратиш мақсадида миллий бренд остида хурмо боғи ва анжир плантацияси яратиш ҳамда меваларни сақлаш учун улкан музлаткич ва қайта ишлаш учун қиймати 16 миллиард бўлган агрокомплекс лойиҳаси амалга оширилмоқда. Бу ерда маҳсулотлар қайта ишланиб, қўшимча қиймат яратилади.

Маълумотга кўра, Сурхондарё воҳасида 2025-2026 йилларда 95 минг 480 туп хурмо ва анжир кўчати тарқатилган. 2026 йилда эса 100 гектар майдонда хурмо ва анжир плантацияси ташкил этилиши кўзланган. Бу ташаббус бандликни таъминлаш ва экспорт салоҳиятини оширишга ҳам хизмат қилади. 

Олтинсой республикадаги 70 та оғир туман қаторига киради ва бу ҳудудларни ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилган. “Янги Ўзбекистон қиёфасидаги туман ва шаҳарлар” концепцияси асосида мева-сабзавот етиштириш ва қайта ишлашни ривожлантириш орқали қўшилган қиймат яратишга қаратилган лойиҳалар амалга оширилмоқда. Бугунги кунда ушбу туманда 5,3 минг гектар узумзор мавжуд. Уларнинг 3,7 минг гектарида хўраки, 451 гектарида майизбоп, 1,5 минг гектарида саноатбоп узум етиштирилади. Бундан кўриниб турибдики, ҳудудда узумчилик сектори яхши ривожланган ва уни қайта ишлаш билан қўшимча қиймат яратиш имкониятлари катта. Масалан, саноатбоп навлар асосида узум шарбати, консервалар ва бошқа тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқариш орқали маҳаллий иқтисодиётни ривожлантириш мумкин.

Олтинсой туманида яна бир тармоқ — иссиқхоначилик сектори тобора ривожланиб бормоқда. Маълумотларга кўра, ҳозирги кунда туманда 45,2 гектар майдонда замонавий иссиқхоналар ташкил этилган. У ерларда корхона ва деҳқон, фермер хўжаликлари томонидан сабзавот етиштириш самарали йўлга қўйилган ҳамда иқлимга мос ҳосилдор навлар парваришланмоқда.

Иссиқхоначиликда қўшилган қиймат яратиш бир неча асосий йўналишга таянади. Яъни сабзавот ва мева асосида консерва, шарбат ҳамда бошқа тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқариш орқали қиймат оширилади. Бундан ташқари, иқлимга мос навларни парваришлаш, технологияларни жорий қилиш ва замонавий ишлаб чиқариш усулларини қўллаш билан ҳосилдорлик ва маҳсулот сифатини яхшилашга эришилади. Бу жараёнлар эса Олтинсойдаги иссиқхоначиликни нафақат маҳсулот етиштириш, балки қайта ишлаш ва қўшимча қиймат яратишнинг муҳим драйверига айлантирмоқда.

Олтинсой туманида жами 853 та фермер хўжалиги фаолият юритмоқда. Уларнинг 110 таси боғдорчиликка, 161 таси боғдорчилик ва узумчиликка, 404 таси махсус узумчиликка, 16 таси сабзавот ва полиз етиштиришга, 26 таси эса сабзавот етиштиришга ихтисослаштирилган. Бундан кўриниб турибдики, туманда узумчилик ва боғдорчилик сектори асосий ўринни эгаллайди ва маҳаллий иқтисодиётнинг устун йўналиши сифатида намоён бўлмоқда.

Туман йилига 26,5 минг тонна узум ва мева-сабзавот маҳсулотларини қайта ишлаш имкониятига эга. Бунинг учун 3 та корхона фаолият юритмоқда. Бу эса фермерлар томонидан етиштирилган маҳсулотлар қийматини ошириш ва бозорда янада юқори нарх билан сотиш имконини яратади. Шу билан бирга, узум ва сабзавотни қайта ишлаш қуввати бу неъматларнинг фақат ­хомашё эмас, балки тайёр маҳсулот шаклида қўшилган қиймат билан бозорга чиқишини таъминлайди.

Тоғли Олтинсой туманида 2,7 минг гектар томорқа мавжуд. Мингчинор маҳалласида узумчилик драйвер сифатида танланган ва майиз етиштириш йўлга қўйилди. Айтиш керак, қишлоқларда анъанавий ҳолда меҳнат кўп, лекин даромад нисбатан кам. Олдин хом­ашё етиштирилган ва унинг бозор қиймати доим арзон ҳисобланган. Энди эса олтинсойликлар қўшилган қиймат ярата бошлади. Мисол учун, Руштибек Турдиев оиласи 2025 йилда 100 тонна майиз экспорт қилди ва катта даромадга эришди.

Мева-сабзавот ва узумчиликда қўшилган қиймат яратиш тажрибаси кўрсатадики, агар молиявий ресурслар самарали йўналтирилса ҳамда илм ва замонавий технология қўлланилса, маҳаллий маҳсулотдан миллий бренд яратиш мумкин. Бу жараён оддий қишлоқ хўжалиги лойиҳаси эмас, балки  қишлоқни бойитиш орқали мамлакат иқтисодиётини барқарор ривожлантиришнинг амалий модели. Яъни йўлга қўйилган лойиҳалар фермер ва ишлаб чиқарувчиларнинг даромадини шакллантиради, илм ва технологияни қўллаш эса маҳсулот сифатини яхшилаб, қийматини оширади. Хусусан, жорий йилда Олтинсой туманида олиниши кутилаётган 58,1 минг тонна узумнинг 55-60 фоизи экспортга, 20 фоизи эса қайта ишлашга, яна 20 фоиз ҳосил ички истеъмол учун йўналтирилади.

Бу ташаббус мева-сабзавотчиликни ривожлантириш, маҳсулот турини кўпайтириш ва экспорт занжирини шакллантиришга қаратилган бўлиб, аҳоли даромадини оширади, туман иқтисодий салоҳиятини кучайтиради ҳамда қишлоқ хўжалиги секторида қўшилган қиймат яратиш моделини амалиётга татбиқ этади.

Сарвар ТЎРАЕВ,

“Янги Ўзбекистон” мухбири