Бугун экологик барқарорлик тушунчаси биз ўйлаганимиздан кўра анча кенгайган ва у бевосита иқтисодий тараққиёт билан боғланмоқда. Кейинги йилларда аксарият мамлакатлар ўз ривожланиш моделини айнан “яшил иқтисодиёт” тамойилларига ўтишда кўраётир. “Яшил” энергетикани ривожлантириш эса бу борада энг фаол йўналишлардан.

Яқинда бир танишим “Экологик тоза, “яшил” электр энергияси ўзи нима дегани? Бу хонадонларимизда ёниб турган чироқларнинг инсон саломатлиги учун зарарсиз эканини англатадими?” деб савол бериб қолди. Бир қарашда савол бир оз ноодатий. Аммо мантиқан жон бор. Гап шундаки, “яшил” энергетика — атроф-муҳитга зиён етказмайдиган, ­зарарли газ чиқиндиларини ҳосил қилмайдиган, қайта тикланадиган табиий манбалар, хусусан, қуёш, шамол, сув, ер ости иссиқлигидан олинадиган энергия тури. Яъни табиат инъом этган табиий манбалар ҳисобидан электр токи ишлаб чиқарилади. Унда анъанавий газ, кўмир, нефть ёнилғи турларидан фойдаланилмагани боис, атроф-муҳит ва инсонлар саломатлиги учун зарарсиз саналади. Айтайлик, ўша танишимнинг хонадонида қуёш панели ўрнатилган ва ­уйини ёритаётган чироқ қуёш нурларидан олин­япти. Демак, бу чироқлар чиндан ушбу хонадон эгаларининг саломатлиги учун зарарсиз.

“Яшил” энергетиканинг экологик хавфсизликни таъминлашдан ташқари, тежамкорлик, иқтисодий барқарорликни оширишдаги улуши ҳам юқори. Бу турдаги электр энергиясини узлуксиз ишлаб чиқариш имконияти иқтисодиёт тармоқларининг доимий ишлаши, ривожланиб боришини кучайтиради. Чунки табиий манбалар захираси қачонлардир тугаши ёки давлатларнинг иқтисодий барқарорлиги ана шу захиралар ҳажмига боғлиқ бўлиб қолиши мумкин. Муқобил энергия манбалари эса бу борадаги чекловларни бартараф этади. Фақат ундан тўғри ва самарали фойдаланилса, бўлгани. Шу боис, юртимизда “яшил” энергетика иқтисодий барқарорлик ва экологик тозаликни таъминлашда устувор йўналишлардан бирига айланди.

Бу таъриф бир оз оддий бўлди, назаримда. Чунки Ўзбекистон кейинги йилларда “яшил иқтисодиёт”га жадал ўтиб боряпти. Қисқа муддатда мамлакатимиз қуёш ва шамол электр станцияларини ишга тушириш бўйича етакчи давлатлар қаторига қўшилиш баробарида ўз тажрибасини яратишга эришди. Бугун юртимизда қуёш ва шамол электр станциялари қуввати 5,5 гигаваттдан ошиб, тоза энергиянинг умумий энергетика балансидаги улуши 30 фоиздан ортди.

2030 йилга бориб, Ўзбекистонда ишлаб чиқариладиган электр энергиясининг 54 фоизи қайта тикланувчи энергия манбалари ҳиссасига тўғри келиши режалаштирилган. Бу мақсадга янги қувватларни ишга тушириш, газ ҳамда бошқа зарарли ёқилғи турларидан фойдаланмаган ҳолда “яшил” энергетика ишлаб чиқариш ҳажмини ошириш ҳисобига эришилади. Энергетика вазирлиги маълумотига кўра, ўтган йили юртимизда 2016 йилдагига нисбатан 46 фоиз кўп электр энергияси ишлаб чиқарилиб, истеъмолчиларга 71 миллиард киловатт-соат электр токи етказиб берилган.

Жорий йилнинг 13 май куни эса юртимиздаги қуёш ва шамол электр станцияларида суткалик ишлаб чиқариш бўйича янги рекорд ўрнатилди. Бир суткада 62,4 миллион киловатт-соат “яшил” энергия ишлаб чиқарилиб, аввалги рекорддан 20 фоиз зиёд натижа қайд этилди. Шу йил 14 май куни бу борада яна бир юқори кўрсаткич эълон қилинди — Ўзбекис­тондаги қуёш ва шамол станциялари томонидан 2026 йил бошидан бери ишлаб чиқарилган электр энергияси ҳажми 4 миллиард киловатт-соатга етди. Бу ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 29 фоиз кўп бўлиб, ушбу қувват ҳисобига 1 миллиард 66 миллион куб метр табиий газ тежалишига эришилган ҳамда ­атмосферага 2,3 миллион тонна зарарли модда чиқишининг олди олинган.

Ўнлаб қуёш ва шамол электр станциялари

Ушбу рақамлар ортида ўнлаб янги электр станциялари ва қувватларининг яратилиши, энг илғор технологиялар, ишончли таъминот ва мустаҳкам инфратузилма, инвестициялар учун очиқлик, инвесторлар ишончи, минглаб янги иш ўринлари ва албатта, иқтисодиёт ҳамда аҳоли фаровонлиги турибди. Бундан тўққиз йил олдин “яшил” энергетика борасида деярли тажрибаси бўлмаган Ўзбекистон учун бу катта натижа, инқилобий ўзгариш, дейиш мумкин.

Мамлакатимизда қуёш ёки шамолдан электр энергияси олиш у ёқда турсин, бунинг учун зарур станциялар қуришнинг ўзи ақлбовар қилмас ишдек эди. “Яшил” энергетикага ўтиш йўлидаги ислоҳотлар 2019 йилдан кейингина бошланди. Бу юртимизда қуёш ва шамол энергияси салоҳия­тидан электрга эҳтиёжни қондиришда фойдаланишга қаратилган аниқ мақсаднинг бошланиши эди. Унгача фақат қуёшли ўлкада яшашимиз, бу деҳқончиликда қўл келиши ҳақида тўлқинланиб гапирардик. Бугун эса дунё ҳамжамия­ти Ўзбекистоннинг “яшил ­иқтисодиёт”га ўтиш имкониятлари ва ҳаракатлари ҳақида гапиряпти, йирик лойиҳаларни катта қизиқиш билан кузатяпти.

Деярли барча вилоятда замонавий қуёш ва шамол электр станциялари барпо этилмоқда. Агар йиллар кесимида олсак, лойи­ҳалар сони ҳам, кўлами ҳам ортиб бораётгани кўринади. Хусусан, 2021 йил августда Навоий вилоятининг Кармана туманида Ўзбекистондаги илк 100 мегаватт қувватли йирик қуёш фотоэлектр станция­си ишга туширилган эди. 2022 йил майда Самарқанд вилояти Нуробод туманида иккинчи 100 мегаватт қувватли қуёш фото­электр станцияси фаолият бошлади. 2023 йил ҳам тармоқда анча баракали бўлди. Жиззах вилоя­тининг Ғаллаорол туманида 220 мегаватт, Бухоро вилоятининг Қоровулбозор туманида 200 мегаватт, Қашқадарё вилоятининг Нишон туманида 200 мегаватт, Сурхондарё вилоятининг Шеробод туманида 457 мегаватт қувватли қуёш фотоэлектр станциялари ишга туширилди. 2024 йилда мазкур лойиҳаларнинг қўшимча янги қувватлари ҳам йўлга қўйилди.

Умуман, ўтган йилларда 40 дан ортиқ “яшил” электр станция­сини қуриш бўйича инвесторлар билан битим имзоланган бўлиб, бугунга қадар умумий 5582 мегаватт қувват ишга туширилди. Бу лойи­ҳалар жаҳон “яшил” энергетика майдонининг гигантлари билан амалга оширилаётгани янада аҳамиятли. Саудия Арабистонининг “ACWA”, БААнинг “Masdar”, “Tepelen Group AG” ва “AMEA Power”, Франция­нинг “Total Eren”, “Voltalia”, Хитойнинг “Gezhouba Overseas Investment Group”, “China Datang Overseas Investment” ҳамда “Universal Energy”, Германиянинг “Hyper Partners” компаниялари томонидан бошланган йирик лойиҳалар бугунга қадар фаол давом эттирилмоқда.

Ҳамкорлар — дунё энергетика соҳасининг гигантлари

Ҳар йили халқаро “Энергетика ҳафталиги” доирасида ана шундай йирик, нуфузли компаниялар вакилларининг юртимизга келиши, янги лойиҳаларга старт берилиши ҳам анъанага айланди.

Жорий йилги ҳафталик доирасида бунга яна бир карра гувоҳ бўлдик. Пойтахтимиздаги CAEx кўргазмалар майдонида 12-14 май кунлари бўлиб ўтган навбатдаги “Ўзбекистон энергетика ҳафталиги — 2026” тадбирларида 34 давлатдан келган 1800 дан ортиқ делегат, 18 мингдан зиёд маҳаллий ва хорижий вакил иштирок этди. Тадбирлар кун тартибидаги масалалардан бири “яшил” энергетикани ривож­лантиришга қаратилган бўлиб, хорижлик меҳмонлар Ўзбекистонда бу борадаги ислоҳотларни юқори баҳолади.

Одатда ҳафталик тадбирлари шунчаки ўтмайди, янги келишувлар, битимларга асос бўлади. Бу гал кўлам янада кенгайди. Энергетика ҳафталигининг илк кунлариданоқ қатор лойиҳаларга старт берилиб, янги қувватлар ишга туширилди. Хусусан, Ўзбекистон Энергетика вазирлиги ва БААнинг машҳур “AMEA Power” компанияси ҳамкорлигида Тошкент шаҳрининг Мирзо Улуғбек туманида қиймати 86,1 миллион доллар бўлган 150 мегаватт қувватли энергия сақлаш тизими қурилиши бошланди.

— Мазкур компания бошқа лойиҳаларни ҳам молиялаштирмоқда, — деди Энергетика вазирлиги лойиҳа офиси раҳбари Фазлиддин Шарофиддинов. — Хусусан, Қорақалпоғистоннинг Қўнғирот туманида қиймати 1,06 миллиард доллар бўлган 1000 мегаватт қувватли шамол электр станцияси ҳамда 40 километр узунликдаги электр узатиш тармоғини қуриш лойиҳаси амалга оширилмоқда. Лойиҳаларнинг ҳар бири катта кўламга эга. Асосийси, улар юртимиз энергетика инфратузилмасини янада мустаҳкамлаш, қайта тикланувчи энергия манбаларини кенгайтириш ҳамда энергия таъминоти барқарорлигини оширишга хизмат қилади.

Франциянинг “Voltalia” компанияси билан ҳамкорликдаги қўшма лойиҳалар ҳам анча жадаллашмоқда. Яқинда улар орасига янгилари қўшилади. Энергетика ҳафталиги доирасида компания вакиллари билан режадаги лойиҳалар муҳокама қилинди. Улар орасида Бухоро вилоятида қуввати 100 мегаватт бўлган шамол электр станцияси, 100 ҳамда 200 мегаватт-соат энергия сақлаш тизимини қуриш, жорий йил июлда Тошкент вилоятида қуввати 500 киловатт бўлган агроволтаика қуёш электр станциясини ишга тушириш лойиҳалари бор.

Янги тарифлар: ким қанча тўлайди?

“Яшил” энергетиканинг яна бир афзаллиги истеъмол харажатларини камайтиришида. Масалан, хонадонига қуёш панели ўрнатган оиланинг электр токи учун тўлови электр энергиясини умумий тармоқдан оладиган оиланикига нисбатан анча арзон тушади. Эҳтиёждан ортган электр токини давлатга сотиш ҳам мумкин.

Мазкур амалиёт Ўзбекистон тарихида илк бор 2021 йилдан бошланди. Ҳозир аҳоли хонадонида ўрнатилган қуёш панеллари орқали ишлаб чиқарилган электр энергиясининг ҳар киловатини давлат 1000 сўмдан сотиб олади. Маълумотларга кўра, ўтган йили қуёш панеллари ўрнатган 45 минг 381 жисмоний шахс давлатга 209 миллиард 201 миллион сўмлик электр энергияси сотган.

Бу хонадонлар учун қўшимча даромад манбаи ҳамдир. Аммо масаланинг асосий жиҳати электр энергияси учун тўлов харажатининг камайишида. Кам таъминланган хонадонларга давлат томонидан имтиёзли шартларда қуёш панеллари ўрнатиб берилаётгани боиси шунда.

Энергетика соҳасида бозор иқтисодиётига ўтилганига кўп бўлмади. Аммо аллақачон электр токи нархи бевосита ишлаб чиқариш харажати, талаб ва таклиф, жаҳон бозоридаги нарх-навога қараб белгиланиши, истеъмолга яраша тўлов шартларига мослаштирилди.

Шу йил 1 июндан юртимизда жорий этилаётган электр энергияси ва табиий газнинг янги тарифларида ҳам айни жиҳатлар назарда тутилмоқда. Ҳукуматнинг тегишли қарори билан I, II ва IV гуруҳ истеъмолчилари учун электр энергиясининг 1 киловатт-соати 1100 сўм этиб белгиланди. III гуруҳ, жумладан, аҳоли учун эса табақалаштирилган тарифлар сақлаб қолинди.

Энди овқат тайёрлаш учун марказлашган ҳолда электр плиталар билан жиҳозланган кўп квартирали уйлар ва ётоқхоналарда яшовчи аҳоли ойига 200 киловатт-соатгача 325 сўм, 201 киловатт-соатдан 500 киловатт-соатгача 450 сўм, 501 киловатт-соатдан 1000 киловатт-соатгача 550 сўм тўлайди. Қолган маиший истеъмолчилар учун эса тарифлар бош­қачароқ — ойига 200 киловатт-соатгача 650 сўм, 201 киловатт-соатдан 500 киловатт-соатгача 900 сўм, 501 киловатт-­соатдан 1000 киловатт-соатгача 1100 сўм бўлади.

Истеъмол ортгани сари тўлов миқдори ҳам ошиб боради. Жаҳон амалиётида ҳам шундай. Гап фақат тўлов механизмида эмас, дунё бўйича электр энергияси нархи ҳам сезиларли ошиб бормоқда. Маълумотларга кўра, сўнгги ўн йилликда жаҳон энергетика тизими энг оғир даврлардан бирини бошдан кечирмоқда. Айниқса, жаҳон энергетикасидаги вазият 2021-2022 йиллардаги энергетика инқирозидан сўнг кескин ёмонлашган. Европада газ нархи тарихий энг юқори кўрсаткичларга етди. Айрим мамлакатларда эса электр энергия­си қиймати бир неча баробар ошган. Бу Ўзбекистондан узоқдаги давлатларнинг ички муаммоси эмас, балки бутун дунёни боғлаб турган глобал занжирдир. Мазкур жараён охир-оқибат ҳар бир ўзбек хонадонидаги электр ва газ харажатларида ҳам сезилмай қолмайди.

Мураккаб вазиятга қарамай, юртимизда айни масалада кам таъминланган оилаларни қўллаб-қувватлаш механизми йўлга қўйилган. Хусусан, Президентимизнинг тегишли қарорларига асосан эҳтиёжманд оилаларга йил давомида ишлатилган электр энергияси ва табиий газ учун давлат томонидан ҳар ойда компенсация берилади. Бу ҳам ижтимоий кўмакка муҳтож оилаларга қўшимча ёрдам бўлмоқда.

Электр энергияси нархи ортиб бораётган шароитда одамларнинг ўзи ҳам муқобил энергия манбаларига ўтиш анча самарали эканини англамоқда. Ҳозир кўплаб корхона, давлат ташкилотлари, аҳоли хонадонлари томида қуёш панелларига кўзимиз тушади. Яқин йилларда уларнинг сони янада ортиши шубҳасиз.

Ирода ТОШМАТОВА,

“Янги Ўзбекистон” мухбири