Ҳаётимизга шиддат билан кириб келаётган рақамли технологиялар кундалик турмуш тарзимизни тубдан ўзгартириб юборди.

Бу эса ҳар бир инсондан замон билан ҳамнафас бўлишни, янги технологияларни ўзлаштиришни талаб этмоқда. Рақамли саводхонлик деганда фақат компьютер ёки мобил қурилмалардан фойдаланишни билиш тушунилмайди. У ахборотни излаш ва саралаш, ишончлилигини баҳолаш, электрон хизматлардан унумли фойдаланиш, шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш ҳамда интернет маконида хавфсиз ҳаракатланиш каби кўникмаларни ҳам қамраб олади.

Мутахассислар таъкидича, ХХИ асрда ўқиш, ёзиш ва ҳисоблаш қаторида рақамли саводхонлик ҳам инсоннинг асосий компетенцияларидан бирига айланмоқда. Чунки бугунги глобаллашув ва технологик тараққиёт шароитида муваффақиятга эришиш, муносиб иш топиш ҳамда рақобатбардош бўлиш кўп жиҳатдан инсоннинг рақамли кўникмаларига боғлиқ. Шу маънода, рақамли саводхонлик энди шахсий ривожланиш воситаси бўлиш билан бирга жамият ва давлат тараққиётининг муҳим омилларидан.

Илғор жамият сари

Сўнгги йилларда мамлакатимизда рақамлаштириш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланди. «Рақамли Ўзбекистон — 2030» стратегияси доирасида телекоммуникация инфратузилмасини ривожлантириш, электрон давлат хизматлари кўламини кенгайтириш, сунъий интеллект технологияларини жорий этиш ҳамда аҳолининг рақамли кўникмаларини ошириш бў­йича изчил ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Мазкур стратегия нафақат иқтисодиёт тармоқларини модернизация қилиш, балки давлат бошқаруви самарадорлигини ошириш ва фуқаролар учун қулай хизматлар муҳитини яратишга хизмат қиляпти. Жумладан, давлат хизматларининг катта қисми электрон шаклда кўрсатилмоқда.

Рақамли технологиялар вазирлиги маълумотига кўра, 2026 йил бошида Ягона интерактив давлат хизматлари порталида рўйхатдан ўтган фойдаланувчилар сони 12,5 миллиондан ошган. Порталнинг мобил иловасида 600 дан зиёд электрон хизмат мавжуд бўлиб, мобил фойдаланувчилар сони 7,5 миллиондан ортиқни ташкил этмоқда. Жорий йилда рақамли давлат хизматларини янада кенгайтириш мақсадида уларнинг сонини 900 тага етказиш, 50 дан ортиқ хизматда сунъий интеллект технологияларини жорий этиш, бизнесни рўйхатдан ўтказиш, банк карталари ва СИМ карталарни расмийлаштириш каби жараёнларни тўлиқ рақамлаштириш режалаштирилган.

Мамлакатимизда рақамли иқтисодиётни ривожлантириш борасидаги натижалар ҳам эътиборга молик. Бугун АТ парки резидентлари сони 2800 дан ошган. Уларнинг 750 дан ортиғи хорижий компаниялардир. Ахборот технологиялари соҳасида 40 мингга яқин ёш фаолият юритмоқда, АТ хизматлари экспорти қиймати эса сўнгги беш йилда қарийб бир миллиард долларга етди. Бу кўрсаткичлар фуқароларнинг рақамли хизматларга эҳтиёжи ва ишончи тобора ортиб бораётганидан далолат беради. Энг муҳими, рақамлаштириш натижасида кўплаб ҳужжатлар, маълумотномалар, тўловлар ва мурожаат­лар бир неча дақиқада электрон тарзда ­бажарилмоқда. Натижада вақт тежалиб, бюрократик тўсиқлар қисқармоқда, давлат хизматларининг очиқлиги ва шаффофлиги эса янги босқичга кўтарилмоқда.

Интернет — имкониятлар майдони

Рақамли саводхонлик ривожланишида интернет муҳим ўрин тутади. Сўнгги йилларда Ўзбекистонда интернет қамрови ва ундан фойдаланувчилар сони барқарор ўсиб бормоқда. Маълумотларга қараганда, 2026 йилга келиб, юртимизда глобал тармоқ фойдаланувчилари сони 33 миллиондан ошди. Бу аҳолининг қарийб 89-94 фоизи дегани. Мобил алоқа уланишлари сони эса 34 миллиондан ортиқни ташкил этмоқда. Бу кўрсаткичлар интернетнинг жамият ҳаётига тобора чуқур кириб бораётганидан далолат. Бугун ўқувчилар ва талабалар онлайн таълим платформаларидан фойдаланмоқда, тадбиркорлар электрон тижорат орқали янги бозорларга чиқмоқда, олимлар ва мутахассислар халқаро ахборот ресурслари билан ишламоқда, фуқаролар эса кўплаб давлат хизматларини масофадан туриб олмоқда. Яъни замонавий ҳаётнинг деярли барча жаб­ҳаси рақамли муҳит билан узвий боғлиқ.

Аммо интернетдан фойдаланиш имконияти мавжудлиги ҳар доим ҳам ундан самарали ва хавфсиз фойдаланиш кўникмаси шаклланганини англатмайди. Бугун ахборотни саралаш, ишончлилигини баҳолаш, шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш ҳамда киберхавфсизлик қоидаларига амал қилиш масалалари тобора долзарб аҳамият касб этмоқда. Мутахассислар таъкидлаганидек, рақамли инфратузилмани ривожлантириш билан бир қаторда жамиятда рақамли маданият ва медиасаводхонликни юксалтириш ҳам устувор вазифалардан. Интернет имкониятлар майдони бўлиши билан бирга ундан оқилона фойдаланишни ҳам талаб этади. Шу боис, рақамли саводхонлик бугун нафақат технологияларни билиш, балки ахборот билан ишлаш маданиятини шакллантириш масаласидир.

Сохта ахборотлар даврида танқидий фикрлаш зарурати

Рақамли технологиялар — катта имконият. Бироқ ахборот оқимининг кескин ортиши билан боғлиқ янги хавф-хатарлар ҳам мавжуд. Айниқса, сунъий интеллект технологиялари оммалашуви натижасида сохта ахборотлар, манипулятив материаллар ва ёлғон маҳсулотлар тобора кўпаймоқда. Энди оддий расм, аудио ёки видеонинг ҳақиқийлигини аниқлаш ҳам анча мураккаб. Халқаро тадқиқотларда киберфирибгарлик, шахсий маълумотларни ўғирлаш ва сунъий интеллект ёрдамида яратилган сохта контент глобал миқёсдаги энг жиддий рақамли таҳдидлардан бири сифатида баҳоланаётгани бежиз эмас. Мутахассислар фикрича, ижтимоий тармоқларда тарқатилаётган текширилмаган маълумотлар жамоатчилик фикрига, ижтимоий барқарорликка ва ҳатто иқтисодий жараёнларга салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Бундай шароитда рақамли саводхонлик фақат техник кўникмалар билан чекланиб қолмайди. У, аввало, ахборотни танқидий таҳлил қилиш, манбаларни солиштириш, маълумот ишончлилигини текшириш ва ёлғон хабарлардан ҳимояланишни ҳам қамраб олади. Ҳар бир фуқаро интернетда учрайдиган ҳар қандай маълумотни дарҳол қабул қилмай, унинг манбаси, мақсади ва ҳаққонийлигини баҳолаш кўникмасига эга бўлиши зарур.

Шунингдек, шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш, кучли пароллардан фойдаланиш, икки босқичли аутентификацияни қўллаш ва киберхавфсизлик қоидаларига амал қилиш бугуннинг муҳим талабларидан. Чунки рақамли макондаги бепарволик нафақат шахсий маълумотларнинг йўқолишига, балки молиявий зарар ва бошқа салбий оқибатларга ҳам олиб келиши мумкин. Мутахассислар таъкидлаганидек, келажакда ахборот билан ишлаш маданияти ва танқидий фикрлаш кўникмалари ўқиш ва ёзиш каби муҳим компетенциялардан бирига айланади. Зеро, рақамли даврда энг қиммат ресурс ахборот бўлса, уни тўғри таҳлил қилиш ва ундан оқилона фойдаланиш муваффақиятнинг муҳим омилидир.

Келажак касбларининг калити

Бугун меҳнат бозорида рақамли кўникмаларга эга мутахассисларга талаб жадал суръатда ортиб бормоқда. Дастурлаш, ­маълумотлар таҳлили (Дата Аналйтиcс), киберхавфсизлик, сунъий интеллект, робототехника, булутли технологиялар, рақамли маркетинг ва электрон тижорат каби йўналиш­лар энг истиқболли касблар қаторидан жой олмоқда. 2030 йилгача сунъий интеллект ва рақамлаштириш натижасида миллионлаб янги иш ўринлари очилади. Айни пайтда айрим анъанавий касблар мазмунан ўзгаради ёки автоматлаштирилади. Ўзбекистонда ҳам АТ соҳаси иқтисодиётнинг энг тез ривожланаётган тармоқларидан бирига айланмоқда. Сўнгги йилларда ахборот технологиялари соҳасида очилаётган янги иш ўринлари сони ҳам изчил ортган. Ёшларни замонавий касбларга тайёрлаш мақсадида АТ паркларидан ташқари «Бир миллион ўзбек дастурчиси», «Беш миллион сунъий интеллект етакчиси» лойиҳалари, ўқув марказлари ҳамда олий таълим муассасаларида ахборот технологияларига оид таълим дас­турлари кенг жорий этилмоқда. Натижада минглаб ёшлар халқаро АТ компаниялари ва хорижлик буюртмачилар билан масофадан туриб ишлаш имкониятига эга бўлмоқда.

Яқин йилларда сунъий интеллект айрим такрорланувчи вазифаларни автоматлаштириши мумкин. Бироқ бу жараён янги технологияларни бошқарадиган, маълумотлар билан ишлайдиган, креатив ва танқидий фикрлай оладиган мутахассисларга эҳтиёжни янада оширади. Шу боис, бугунги ёшлар учун рақамли кўникмаларни эгаллаш нафақат сифатли таълим олиш, балки келгусида муносиб иш топиш ва меҳнат бозорида рақобатбардош бўлишнинг муҳим шартига айланмоқда. Келажак касбларининг калити рақамли технологияларни пухта эгаллаш ва амалиётда самарали қўллай олишда намоён бўлади. Янги Ўзбекистон тараққиёти учун ҳам айнан замонавий билим ва кўникмаларга эга, инновацион фикрлайдиган ёш кадрлар энг муҳим стратегик ресурс.

Таълим тизими олдидаги муҳим вазифа

Рақамли саводхонликни шакллантириш таълим тизимидан бошланади. Сўнгги йилларда мактаблар юқори тезликдаги ­интернет билан таъминланиб, электрон таълим платформалари, рақамли кутубхоналар ва масофавий таълим воситаларидан фойдаланиш имконияти кенгайган. Айниқса, таълим ислоҳотлари натижасида ахборот технологиялари ва хорижий тилларни ўқитишга алоҳида эътибор қаратиляпти. Умумтаълим мактабларида информатика фанининг мазмуни янгиланиб, дастурлаш, робототехника ва сунъий интеллект асосларини ўргатишга қаратилган замонавий ўқув дастурлари босқичма-босқич жорий этилмоқда.

Жорий йилга келиб мамлакатимизда олий таълимга қамров даражаси 50 фоиздан ошди, ахборот технологиялари йўналишлари бўйича таълим олаётган талабалар сони эса бир неча баробар кўпайди. Олий таълим муассасаларида сунъий интеллект, маълумотлар таҳлили, киберхавфсизлик ва дастурий инжиниринг каби йўналишлар бўйича янги таълим дастурлари йўлга қўйилди. Бу эса рақамли иқтисодиёт учун малакали кадр­лар тайёрлашга хизмат қилмоқда. Шу билан бирга, замонавий технологияларни таълим жараёнига олиб киришнинг ўзи етарли эмас. Муҳими, ўқувчиларда ахборот билан ишлаш маданияти, мустақил изланиш кўникмалари, медиасаводхонлик ва танқидий фикрлаш компетенцияларини шакллантиришдир. Чунки келажакда муваффақиятга эришадиган ёшлар нафақат технологиялардан фойдалана оладиган, балки ахборотни таҳлил қиладиган, муаммоларга инновацион ечим топадиган ва янгилик яратишга қодир мутахассислар бўлади. Халқаро экспертлар ҳам инсон капитали ва рақамли кўникмаларни замонавий тараққиётнинг асосий омили сифатида эътироф этмоқда. Шу маънода, Ўзбекистонда таълим соҳасидаги кенг қамровли ислоҳотлар мамлакатнинг узоқ муддатли рақобатбардош­лигини таъминлашга хизмат қиляпти. Демак, бугуннинг энг муҳим вазифаси нафақат интернет тармоқлари ва замонавий технологияларни кенгайтириш, балки улардан самарали фойдалана оладиган, рақамли маданиятга эга, билимли ва ташаббускор авлодни тарбиялашдир. Зеро, янги Ўзбекис­тоннинг эртанги тараққиёти айнан бугун таълим олаётган ёшларнинг билими ва салоҳиятига бевосита боғлиқ.

Тараққиёт пойдевори

Рақамлаштириш аҳолига қулайлик яратиш, давлат хизматлари шаффофлигини таъминлаш ва инсон омили билан боғлиқ ортиқча бюрократик жараёнларни қисқартираётгани рост. Бу эса давлат ва жамият ўртасидаги муносабатларнинг янги босқичга кўтарилаётганидан далолат беради. Бироқ ҳар қандай технологик ютуқ марказида инсон омили туради. Энг замонавий серверлар, юқори тезликдаги интернет тармоқлари ёки сунъий интеллект тизимлари қанчалик ривож­ланган бўлмасин, улардан оқилона ва самарали фойдалана оладиган фуқаролар бўлмаса, кутилган натижага эришиш мушкул. Шу боис, энди рақамли саводхонлик билан бирга рақамли маданиятни шакллантириш масаласи ҳам долзарб аҳамият касб этмоқда. Рақамли маданият, аввало, интернет ва ахборот ресурс­ларидан масъулият билан фойдаланиш, ахборот хавфсизлиги қоидаларига амал қилиш, шахсий маълумотларни ҳимоя­лаш, муаллифлик ҳуқуқини ҳурмат қилиш ҳамда виртуал маконда мулоқот этикасига риоя этишни англатади. Айниқса, сунъий интеллект ва ижтимоий тармоқлар даврида ахборотни танқидий баҳолаш, ёлғон хабарларни ажрата олиш ва ишончли манбаларга таяниш ҳар бир фуқаро учун муҳим кўникмага айланмоқда. Рақамли иқтисодиётнинг муваффақияти нафақат технологик инфратузилма, балки жамиятнинг рақамли маданияти даражаси билан ҳам белгиланади. Шунинг учун ҳам бугун мактабдан тортиб, олий таълимгача, давлат ташкилотларидан хусусий секторгача бўлган барча бўғинда рақамли маданиятни ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Дунё янги тараққиёт босқичига қадам қўймоқда. Бу шароитда рақамли саводхонлик қўшимча афзаллик эмас, балки замонавий ҳаётнинг ажралмас талаби ва муваффақият гаровига айланаётир. Шу боис, рақамли кўникмаларга инвестиция киритиш келажакка инвестиция киритиш демак. Бугунги давр қаҳрамонлари замонавий билимларга эга, технологияларни пухта эгаллаган, танқидий фикрлайдиган ва инновацион ғояларни ҳаётга татбиқ эта оладиган ёшлардир. Янги Ўзбекистоннинг эртанги куни ҳам айнан ана шундай интеллектуал салоҳиятли, рақамли маданиятга эга авлод қўлида бунёд этилади. Зеро, рақамли саводхонлик нафақат бугуннинг талаби, балки эртанги тараққиётнинг ишончли пойдевори.

Акбар САФАРОВ,

Олий таълимни ривожлантириш ва

глобал ҳамкорлик маркази бошқарма бошлиғи