Ушбу мураккаб ижтимоий-сиёсий ҳодисаларни илмий асосда таҳлил қилиш, уларнинг келиб чиқиш сабаблари ва намоён бўлиш шаклларини чуқур ўрганиш бугунги куннинг муҳим вазифаларидан бири бўлиши билан бирга, замон талаби ҳамдир. Шу жиҳатдан, “Радикализм: моҳияти, мафкураси ва кўринишлари” номли монография замонавий илмий-оммабоп адабиётлар орасида алоҳида аҳамият касб этади.

Муаллифлар Қаҳрамон Қуронбоев ва Сарваржон Ғафуров аввалбошда: “Радикализм, биринчи навбатда, шахс онги ва дунёқарашини ўзгартиришга қаратилган мафкуравий таъсирлар мажмуи. Кўп ҳолларда радикал таъсирларга берилган шахслар ўзи ишонган ғояларга садоқатли, руҳан тетик, қатъиятли кўринади. Аслида эса, уларнинг дунёқарашида, ташқи ва ички ҳиссиёт ўртасида кучли рақобат кураши кечади. Уларнинг онгида таранглик, руҳий беқарорлик кузатилади”, дея радикал кайфиятнинг қиёфасини очиб беришади. Дарҳақиқат, киши онги, тафаккури мислсиз куч эканлиги барчага бирдек равшан. Инсонни шахсий ривожланиш ёхуд миллат манфаати учун жон койитишга чорлайдиган нарса ҳам шу онг ва онг остида етиладиган фикр, билъакс, уни бузғунчиликка, турли ғайриинсоний хатти-ҳаракатларга жалб этадиган нарса ҳам шу фикр. Шундай экан, тан билан биргаликда руҳият ҳимоясининг аҳамияти бугун ҳар доимгидан ҳам долзарброқ.

Китобда радикализм тушунчасининг мазмун-моҳияти батафсил очилиб, унинг тарихий илдизлари, ижтимоий-сиёсий табиатига оид илмий қарашлар, шунингдек, экстремизм билан ўзаро боғлиқлиги атрофлича ёритилган. Муаллифлар радикализмни фақатгина сиёсий ҳодиса сифатида эмас, балки кенгроқ ижтимоий-психологик ва мафкуравий жараён сифатида талқин этади. Шунингдек, радикализм ва экстремизм ўртасидаги фарқ ва ўхшашликлар аниқ мисоллар орқали изоҳланади. Бу эса ўқувчига мазкур тушунчаларни чалкаштириб юбормаслик, уларнинг моҳиятини тўғри англаш имконини беради.

Айниқса, радикализмнинг келиб чиқиш омилларига бағишланган таҳлиллар эътиборга лойиқ. Иқтисодий тенгсизлик, ижтимоий адолатсизлик, сиёсий беқарорлик, маънавий бўшлиқ каби омиллар радикал кайфиятларнинг шаклланишига замин яратиши илмий далиллар асосида кўрсатиб берилган. Бу ёндашув китобнинг ҳозирги пайтдаги амалий аҳамиятини янада оширади.

Муаллифлар радикал мафкураларнинг шаклланишида таълим тизими, оммавий ахборот воситалари, диний ташкилотлар ва ижтимоий тармоқларнинг ролини алоҳида кўрсатиб ўтади. Айниқса, замонавий ахборот технологиялари орқали радикал ғоялар тарқалишининг тезлашуви бугунги куннинг энг долзарб муаммоларидан бири сифатида баҳоланади.

Монографияда радикал ҳаракатларнинг ташкилий тузилмалари ҳамда фаолият йўналишлари ҳам кенг ёритилган. Муаллифларнинг фикрича, радикализмга қарши курашишда фақат куч ишлатиш усуллари билан чекланиб қолмасдан, мафкуравий иммунитетни кучайтириш, ёшларни тўғри тарбиялаш ва ижтимоий адолатни таъминлаш муҳим аҳамиятга эга. Бу фикрлар замонавий сиёсий стратегиялар билан ҳамоҳангдир.

Бугун замонавий ёшларда турли-туман қадриятлар ва йўналишларни танлаш имкони бор. Турган гап, бундай шароитда уларда ҳар хил ҳаётий позиция шаклланади. Айрим ёшлар ижтимоий ҳаётга осонлик билан мослашсалар, бошқалари бу жиҳатдан қийналишлари мумкин, ҳатто бузғунчи ғоялар қурбонига айланиши ҳеч гап эмас. Шу боис, китобда: “Етишиб келаётган ёш авлодни халқнинг урф-одатлари асосида тарбиялашнинг аҳамияти чексиз. Бу борада эътиборсизлик, аниқ мақсад ва вазифалардан четга оғиш қимматга тушиши мумкин. Ёшларда ватанпарварлик фазилатини шакллантириш жамиятнинг барқарор келажаги пойдевори бўлиб хизмат қилади”, дея таълим-тарбия ҳозирги кунда ҳам улуғ маърифатпарвар Абдулла Авлоний айтганидек ҳамон, “ё ҳаёт – ё мамот, ё нажот – ё ҳалокат, ё саодат – ё фалокат масаласи” бўлиб қолаётгани уқдирилади. Инчунин, мамлакат ривожи, халқнинг бахт-саодати ва баркамоллиги ҳам келажак авлод қўлидадир. Келажак авлод қанча яхши тарбия кўрган бўлса, давр, замон ҳам шунча яхшилик томон ўзгаради, табиийки, фаровонлик ортиб боради.

Радикал ҳаракатларнинг амалий кўринишлари ва уларнинг жамият ҳаётига таъсирини таҳлил қилиш, глобал ва минтақавий даражадаги радикал ҳаракатлар мисолида уларнинг фаолияти, стратегиялари ва мақсадларини очиб бериш каби муҳим омиллар монографиянинг илмий-амалий қимматини ниҳоят даражада оширади. Айниқса, радикал гуруҳларнинг ёшлар онгига таъсир кўрсатиш усуллари, тарғибот механизмлари ва психологик ёндашувлари чуқур таҳлил қилинганлиги монографиядан профилактика чораларини ишлаб чиқишда муҳим манба сифатида фойдаланиш имконини беради.

Муаллифлар радикализмнинг жамият барқарорлигига салбий таъсирини аниқ фактлар ва мисоллар билан келтириб ўтиш билан бирга, мафкуравий бўшлиқ, маданий вакуумнинг юзага келиши, давлат ва жамиятда маънавият ва маърифатнинг етарли шаклланмагани, миллий бирдамлик, бағрикенглик тамойилининг амал қилмаслиги, қашшоқлик, иқтисодий ночор умр кечираётган тоифа вакилларида ҳаёт тарзидан норози бўлиш, тушкунлик, жаҳолат, саводсизлик, илмсизлик оқибатида аҳоли, айниқса, ёшларнинг турли сиёсий, диний тарғибот ва ташвиқотларга осонликча ишониши, ташқи ва ички сиёсий, ижтимоий таъсирлар, маҳаллий қадриятларга ёт бўлган мафкура ва ғояларнинг сингдирилиши натижасида мавжуд вазиятга нисбатан норозилик кайфиятининг ортиши, радикализм тарғиботи билан шуғулланадиган ҳаракатларга қарши тура оладиган инфратузилманинг мавжуд эмаслиги жамиятда ушбу оқимнинг пайдо бўлишига асосий сабаблар сифатида санаб ўтади.

Мазкур асарнинг энг катта ютуқларидан бири сифатида унинг ҳар томонлама асосланганлигини кўрсатиб ўтиш мумкин. Муаллиф радикализм муаммосини фақат бир ёқлама эмас, балки сиёсий, ижтимоий, мафкуравий ва психологик жиҳатлар уйғунлигида кўриб чиқади. Дарҳақиқат, радикализмга бир ёқлама тушунча сифатида ёндашмаслик лозим. Чунки давлат тузилмаси бўладими ёинки ижтимоий муносабатларми, қадриятлар тизими бўладими, радикализм мавжуд тартибни тубдан, кескин ўзгартиришга олиб келиши ҳеч гап эмас. Шундай. Китобда радикализм фақат таҳдид эмас, балки жамиятдаги чуқур муаммоларнинг акс садоси эканлиги, бу кўп қатламли феноменни англаш кўпқиррали ёндашувни талаб этилиши айтиб ўтилади. Бунинг учун эса нафақат радикализмнинг оқибатларига қарши курашиш, балки уни юзага келтираётган сабабларни ҳам бартараф этиш зарур.

Китоб муаллифлари радикализмга қарши курашишнинг самарали йўллари сифатида таълим, маънавият ва ҳуқуқий тизимни такомиллаштириш зарурлигини таъкидлаб:

– миллий, этник, диний, ижтимоий муаммоларни ўзига асос қилиб олиб, сиёсий манфаатларни кўзлаган радикал гуруҳлар фаолиятини назоратга олиш ва бартараф этиш;

– минтақавий ва глобал миқёсдаги муаммоларни ҳал этишда фаол иштирок этиш, глобаллашув шароитида муаммоларнинг чегара билмас характерга эга эканига эътибор қаратиш;

– аҳоли норозилигини уйғотиши мумкин бўлган ижтимоий муаммоларни тезкор ҳал этиш орқали радикал фаолият йўлини тўсиш;

– минтақавий ва глобал муаммоларни ўрганиш, таҳлил қилиш, уларнинг ечимига доир таклиф-мулоҳазаларни бериб бориш;

– Ўзбекистоннинг минтақавий ва жаҳон давлатлари билан барқарор тараққиёт, глобал хавфсизликни таъминлаш борасидаги ҳамкорлигини янада ривожлантириш каби вазифаларни амалга ошириш муҳим эканини таъкидлайди.

Мазкур асар радикализмга қарши курашиш, ёшлар онгида соғлом дунёқарашни шакллантириш ҳамда жамият барқарорлигини таъминлаш йўлида муҳим илмий-амалий манба бўлиб хизмат қилади. Президентимиз шу йилнинг 13 январь куни Хавфсизлик кенгашининг мамлакатимиз ҳарбий хавфсизлиги ва мудофаасини мустаҳкамлаш масалалари бўйича кенгайтирилган йиғилишида: “Бир нарсани тушуниб олиш зарур. Замонавий уруш табиати тубдан ўзгарди. Энди қайси давлат фақат танк, самолёт ёки аскарлар сонига таяниб ғалаба қозонаман деса, қаттиқ адашади. Ҳозирги жанглар сунъий интеллект, рақамли бошқарув, узоқ масофага юқори аниқликда зарба берувчи воситалар, кибер ва робот технологиялар, сиёсий-иқтисодий босим асосида олиб борилмоқда”, дея барчани огоҳликка чорлаб, тинчлик ва хотиржамлик энг қиммат бойликка айланаётганини бир дақиқа ҳам унутмаслик лозимлигини бежиз таъкидламадилар.

Мамлакатимизда сўнгги йилларда радикализм, экстремизм ва терроризмга қарши курашишда маҳалла институтига таянган ҳолда кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. Бу чоралар, асосан, профилактика, таълим ва ижтимоий реабилитацияга йўналтирилгандир. Мисол учун, “Маҳаллабай” ишлаш тизими орқали ҳар бир маҳаллада “еттилик” (маҳалла раиси, ҳоким ёрдамчиси, ёшлар етакчиси, хотин-қизлар фаоли, профилактика инспектори, ижтимоий ходим ва солиқ инспектори) ташкил этилиб, улар ҳудуддаги диний ва ижтимоий вазиятни мониторинг қилиб боради. Бу борадаги яна бир чора-тадбир ижтимоий-маънавий муҳитни соғломлаштиришдир. Радикал ғояларга берилган ёки шундай хавфи бўлган шахслар билан маҳалла фаоллари, диний уламолар ва нуронийлар суҳбатлар ўтказади, уларнинг ижтимоий муаммоларини ҳал этишга кўмаклашади. “Обод ва хавфсиз маҳалла” тамойили асосида эса маҳаллаларда жиноятчиликнинг олдини олиш, ҳудудларни кузатув камералари билан жиҳозлаш ва куну тун патрул хизмати тизими кучайтирилган.

Айниқса, ёшлар етакчилари орқали ёшларни вақтинчалик иш билан таъминлаш, ҳунар ўргатиш ва бўш вақтларини мазмунли ташкил этиш орқали уларни ёт ғоялар таъсиридан асраш чоралари кўрилмоқда, ҳар бир ёшнинг қизиқиши, иқтидори ва муаммоси алоҳида ўрганилиб, ишсиз ёшларни касб-ҳунарга ўқитиш, лозим бўлса, уларга ер ажратиш ва талаб юқори бўлган касбларга ихтисослаштирмоқда. Бу чора-тадбирлар радикализмнинг олдини олишда ижтимоий муҳитни мустаҳкамлаш ва инсон қадрини улуғлашга қаратилган бўлиб, ёшларни ватанпарварлик руҳида тарбиялаш ва уларнинг жамиятдаги ўрнини мустаҳкамлашда катта самара беради.

Китобда назарий қарашлар амалий мисоллар билан бойитилган бўлиб, бу ўқувчи учун мавзуни янада тушунарли қилади. “Радикализм: моҳияти, мафкураси ва кўринишлари” китоби тилининг содда ва равонлиги, фикрларнинг изчил баён этилганлиги билан нафақат талабалар, илмий тадқиқотчилар, сиёсатшунослар, ҳуқуқшунослар, шунингдек, кенг китобхонлар аудиторияси учун ҳам фойдали манбадир.

Сирасини айтганда, “Радикализм: моҳияти, мафкураси ва кўринишлари” монографияси замонавий даврнинг энг долзарб муаммоларидан бирини чуқур ва ҳар томонлама ёритган муҳим илмий-оммабоп асар бўлиб, Янги Ўзбекистоннинг тинчлик ва барқарорликка асосланган тараққиёт йўлида мафкуравий хавфсизликни мустаҳкамлаш, ёшлар онгида соғлом дунёқарашни шакллантириш ҳамда жамиятда огоҳлик ва масъулият туйғусини кучайтиришга хизмат қилишда айрича аҳамият касб этади.

Нурилла Чориев,

Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси