Уларнинг барчасини кузатиб, хабардор бўлиб, натижасини таҳлил этиш анча меҳнат талаб қилади. Президентимизнинг баъзи соҳалар бўйича чиқарган қатор фармон ва қарорлари ҳамда ташаббуси билан туб ислоҳотлар, янгиланишлар амалга оширилди, самарадор механизмлар ҳаётга татбиқ этилди. Бу тармоқлар, соҳалар билан бирга юртдошларимизнинг муносабати, дунёқарашини ҳам ўзгартириб юборди.

Дунёқараш ўзгармаса, дунё ўзгармайди, дейишади. Ислоҳотлар ҳам Ўзбекис­тондаги ижтимоий ҳаёт ўзанини буткул янги йўналишга буриб юборди. Атоқли ёзувчи Жорж Бернард Шоу “Ўзгаришсиз тараққиёт мумкин эмас ва ўз фик­рини ўзгартира олмаганлар ҳеч нарсани ўзгартира олмайди”, деб айтган эди. Давлатимиз раҳбари ҳам ислоҳотларни, аввало, юртдошларимизнинг фикрини ўзгартириш, дунёқарашини кенгайтиришдан бошлади.

Биргина мисол, халқимизнинг таълим соҳаси, илм-маърифатга бугунги ­муносабати бундан ўн-йигирма йил олдингидан буткул фарқ қилади. Жорий йил 24 февраль куни Президентимизнинг ёшлар билан мулоқотида Ўзбекистон Ёшлар тараққиёти глобал индексида энг юқори суръатда ривожланаётган давлат деб эътироф этилгани маълум қилинди. Ёшларнинг бундай эътирофга сазовор бўлиши кейинги йилларда таълим соҳаси, хусусан, Ўзбекистоннинг салкам 6,5 миллион ўғил-қизи ўқийдиган мактаб таълимидаги янгиланишлар ҳосиласидир.

Йиллар давомида яратилган имкониятлар натижасида ёшларимиз жаҳон фан олимпиа­даларида 66 олтин, 147 кумуш, 221 бронза медални қўлга киритди. Гарвард, Йель, Принстон, Колумбия, Корнелл каби нуфузли университетларда таҳсил олаётган ёшларимиз 500 дан, нуфузли ОТМлар 100 талигидаги олийгоҳларда ўқиётган йигит-қизларимиз 3500 дан ортди. Ушбу рақамлар Ўзбекистон бежиз эътироф этилмаганининг исботидир. Келинг, ушбу натижаларга замин ҳозирлаган таълим соҳасидаги ортга қайтмас, юртдошларимиз дунёқарашида эврилиш юз беришига сабаб бўлган ислоҳотларни бирма-бир ёдга оламиз.

Илм-маърифат — келажак кафолати

Таълим соҳасига қараш бундан ўн-ўн беш йил олдин буткул бошқача эди. Илгари юртдошларимиз фарзандларига “Ўқиб олим бўласанми, шу тўртта қўйни боққанинг маъқул” ёки “савдонгни қилавер”, дея танбеҳ берарди. Бугун эса билим олишга фаровон ҳаётнинг кафолати, келажак пойдевори сифатида қаралмоқда. Ўзбекистон илм-фан мамлакатига айланиб бормоқда.

Эсингиздами, илгари ҳудудларда тўйхона қуриш энг мақбул тадбиркорлик йўналишига айланганди. Фақат марказий шаҳарларда эмас, балки олис қишлоқ ва овулларда ҳам бир-иккита тўйхона бўларди. Таълимдаги янгиланишлар, университет ва институтларга ўқишга кириш бўйича давлат имтиҳонлари шаффофлашгач, ёшлар учун олий таълим муассасалари эшигини очадиган “олтин калит” фақат илм экани ойдинлашиб қолди. Натижада шаҳару қишлоқларда ўқув марказлари ташкил этила бошлади. Илм бериш, имтиҳонга ўқувчиларни тайёрлаш тадбиркорликнинг энг самарали йўналиши бўлиб қолди. Ҳатто тўйхоналарнинг айримлари қайта жиҳозланиб, ўқув марказларига айлантирилди.

Албатта, ўқув марказларининг кенг оммалашувида яратилган қулай шарт-шароит, имтиёз ва рағбатларнинг йил сайин ортиб бориши ҳам пухта замин ҳозирлади. Хусусан, ўқув маркази очган ёш тадбиркорларга 7 йил муддатга 5 миллиард сўмгача имтиёзли кредит, чекка ҳудудларда эса 120 миллион сўмгача фоизсиз ссуда берилади. Шунингдек, хусусий ўқув марказларида хорижий тилларни ўрганадиган ёшлар тўловининг “2+6” ой шаклида қоплаб берилиши тармоқнинг янада гуркираб яшнашига хизмат қилди.

Натижада хорижий тилни билиш даражаси бўйича сертификатга эга ёшларни қўллаб-қувватлаш механизми самара бериб, сертификатли йигит-қизлар 600 мингдан ошгани, хорижий тилларни мукаммал биладиган 72 минг инструктор шаклланди. Хусусий ўқув марказлари сони 3 карра кўпайиб, 38 мингдан ошди.

Давлатимиз раҳбарининг ёшлар билан очиқ мулоқотида қайд этилишича, энди Хусусий ўқув марказлари уюшмаси тузилиб, уюшма аъзоси бўлган марказларга биносини ижарага берган тадбиркорлар ижарадан олинадиган даромад ва фойда солиғини тўлашдан озод этилади. Бундай марказлар ўқитувчиларини илғор таълим марказларига стажировкага юбориш амалиёти йўлга қўйилади. Яъни тармоқ ягона катта кучга айланиб, иш самарадорлиги каррасига ортиши кўзланмоқда. Шунингдек, “Кўмак” дастури доирасида олис ва чекка ҳудудларда хорижий тил ўқув марказлари фаолиятини кенгайтириш учун 300 миллион сўмгача фоизсиз ссуда берилади. Олис ҳудудлардаги ўқув марказлари ижти­моий солиқни 1 фоиз, ўқитувчилар учун даромад солиғини 7,5 фоиз миқдорида тўлайди.

Ўғил-қизларнинг асосий вақти мактабда ўтади. Демак, ёшларга илм беришда мактаб асосий маскандир. Ўқув марказлари эса уларнинг энг яқин кўмакчиси бўлади. Шу боис, кейинги йилларда бу тизим буткул янгича қиёфа касб этди. Маърифат майдонига Президент мактаблари кириб келди. Давлатимиз раҳбарининг 2019 йил 20 февралдаги “Президент мактабларини ташкил этиш чора-­тадбирлари тўғрисида”ги қарори қабул қилинди. Ушбу мактаблар ҳудудлар бўйлаб кенг миқёсда ташкил этилди. Турли синовлар билан иқтидорли ёшлар саралаб олинган ушбу мактаб битирувчилари нафақат маҳаллий, балки хорижий таълим муассасаларида ҳам ўқиш имкониятига эга бўлди.

Кейинчалик Ихтисослаштирилган таълим муассасалари агентлиги ташкил этилиб, умумий ўрта таълим мактаблари орасида ихтисослашган янги муассасалар — Президент ҳамда ижод ва турли фанларга ихтисос­лашган мактаблар фаолияти йўлга қўйилди. Улардаги ўқитиш сифатини юзлаб битирувчиларининг маҳаллий ва хорижий олий таълим муассасаларига муддатидан олдин ўқишга қабул қилинаётганида ҳам кўриш мумкин. Биргина мисол: 2024 йили Тошкент шаҳридаги Президент мактаби ўқувчиси Абдулазиз Собиров дунё рейтингида етакчи 5 таликка кирувчи Гарвард университетига грант асосида ўқишга қабул қилинган. Шунингдек, ўтган йилларда Асилбек Ашуров, Гўзал Ҳайдарова, Сайфулло Саидов нуфузли 10 та ОТМ қаторидаги университетларга грант асосида ўқишга кирди.

Президент мактаблари муваффақиятли тузилма сифатида ҳам Ўзбекистон илм машъалини жаҳон саҳнига олиб чиқмоқда. Жумладан, 2025 йил январда Тошкент шаҳридаги Президент мактаби Шайх Зоид Ол Наҳаён номи билан аталувчи барқарор ривожланиш соҳасидаги ютуқлар учун мукофотнинг “Глобал ўрта мактаблар” номинациясида ғолиб деб топилди. Дунёда экологик масалалар тобора долзарб аҳамият касб этиб бормоқда. Тошкентдаги Президент мактаби ўқувчилари ўқитувчиси билан бирга айнан ана ўша глобал муаммога ечим бўладиган лойиҳаси билан танловда тенгсиз деб топилди.

Бошқа турдаги давлат мактаблари фаолия­ти ҳам танқидий-таҳлилий кўриб чиқилиб, ислоҳ этилмоқда. Жумладан, уларда аниқ фанлар, ахборот технологиялари, чет тили бўйича махсус (ихтисослаштирилган) синф­лар очилди. Ушбу ўзгаришлар кўламида хусусий секторнинг ҳам ўз ўрни аҳамияти бор. Тармоқдаги кенг кўламли ислоҳотлардан сўнг оммалашган фақат бир функцияли катта-кичик ўқув марказлари рақобатбардош­лиги сусайди. Энди улар ҳам моддий-техник базасини янгилаб, хусусий мактаблар кўринишига ўта бошлади. Асосий омил рақобатбардошликни ошириш, давлат томонидан тармоққа берилган имтиёз ва имкониятлардан кенг фойдаланиш ҳамда янада жозибадорликни ошириш бўлди. Ўтган беш йилда қурилган давлат мактабларидан хусусий мактаблар сони кўп. Бизнеснинг олтин қоидаси бу — талаб бор жойда таклиф пайдо бўлади. Ушбу факт ҳам таълим тизимидаги ислоҳотлар нафақат соҳани, балки юртдош­ларимизнинг илм-фан, маърифатга интилиши, қизиқишини юксалтиргани, дунёқарашини ўзгартирганини билдиради. Аммо бу билан ислоҳотлар бир зум бўлса ҳам тўхтаб қолгани йўқ. Аксинча янги лойиҳа ва ташаб­буслар янада шиддат билан давом этмоқда. Жумладан, ўтган йили тизимда катта ўзгариш ва янгиланишлар бўлди.

Давлатимиз раҳбарининг пировард мақсади фақат ихтисослашган мактаблар ёки хусусий таълим муассасаларида ўқитиш сифатини оширишгина эмас, балки мамлакатдаги барча мактабларда таълимнинг юқори сифатини таъминлаш орқали халқнинг саводхонлик даражасини кўтариш ва Ўзбекистонда Учинчи Ренессанс пойдеворини шакллантиришдан иборат. Президентимиз бошчилигида 2025 йил 9 сентябрда бўлиб ўтган мактабгача таълим ва мактаб таълими соҳасидаги ислоҳотлар ижроси ҳамда келгусидаги устувор вазифалар муҳокамаси юзасидан ўтказилган видеоселектор йиғилишида соҳадаги ўзгариш ва янгиланишлар белгилаб берилди. Хусусан, халқаро стандартларга мослаштирилган таълим тизимига ўтилиши қайд этилди. Бу ўзбек ёшларининг нуфузли халқаро университетларга ҳужжат топширишидаги айрим тўсиқларни бартараф этади.

Шунингдек, янги ислоҳотларга кўра, 2026/2027 ўқув йилидан бошлаб ягона давлат имтиҳонлари жорий этилади. Яъни мактаб ­даврида ўқувчиларнинг қобилиятига қараб, касб ёки олий таълимга йўналтириш учун 9- ва 11-синф ўқувчилари учун ягона давлат имтиҳонлари ўтказилади. Бунда битирувчилар тўплаган балларига кўра, ўқишни олий таълим муассасаси ёки техникумда давом эттиради.

Энди Ўзбекистонда мактаблар фақат билим берувчи маскан эмас, уларга ўқувчиларни касбга ўргатиб, техникумларга йўналтирувчи тузилма сифатида ҳам қаралмоқда. Бу эса ёшларнинг бандлигини таъминлаш, эртанги ҳаётини йўлга қўйиши учун яна бир имконият дегани. Мактаблар балиқ тутиб бермайди. Ўқувчиларнинг қўлига қармоқ тутқазадиган, уларнинг келажагига пойдевори қўйиладиган масканга айланиб бормоқда.

Бу ҳам мактабдаги ўқитиш сифатини оширишга хизмат қилади. Айниқса, ота-оналар аввал фарзандининг мактабда ололмаган билимидаги бўшлиқни қўшимча манбалар билан тўлдирган бўлса, энди улар мактабнинг ўзидан таълим сифатини талаб қила бошлайди. Чунки мактабдаги билими ва баҳолари ўқувчиларнинг келажагини белгилаб беради.

Инсон қадрини улуғлаш ўқитувчилар мақомини юксалтиришдан бошланди

Давлатимиз раҳбари бошқарувининг илк йиллариданоқ мактабдаги таълим тизимини туб ислоҳ қилиш, бунинг учун, биринчи навбатда, мақомини ошириш орқали ўқитувчиларни мактабга қайтариш, айниқса, улар орасида эркак ўқитувчилар сонини кўпайтиришга алоҳида эътибор қаратилди. Чунки Президентимиз кучли давлат, юксак жамият қуришни, аввало, мактаб остонасидан, таълим-тарбия тизимини тубдан ислоҳ қилишдан бошлаш керак эканини теран англарди. Ўқитувчилар эса бу тизимнинг асл эгалари эди.

Бир пайтлар Япония бош вазиридан давлатнинг урушдан кейинги муваффақияти сири нима экани ҳақида сўралади. Шунда бош вазир “Биз ўқитувчиларга ­императорнинг ҳурматини, элчининг дахлсизлигини ва вазирнинг маошини бердик”, дея жавоб беради. Тўғри, ўхшатиш бир оз ноўрин бўлиши мумкин. Лекин Ўзбекистон кўп йиллик ижтимоий-­иқтисодий ўсишда турғунлик даврини бошдан кечираётган эди. Бундан эса, биринчи навбатда, умумий ўрта таълим тизими жабр чекаётганди. Боиси, ўша йилларда ўқитувчилар болаларга таълим-тарбия берувчи муҳтарам устоз эмас эди. Ҳокимият вакиллари учун мажлисларни тўлдирадиган кишилар, ё бўлмаса, турли ҳашарларга жалб қилинадиган бюджет вакиллари эди. Солиқчилар учун солиқ йиғувчи, маҳалла фаоллари учун уйма-уй юриб, оилаларни яраштирувчи, оилавий низоларни бартараф этувчи кишилар эди. Бир сўз билан айтганда, уларнинг мактабдан бошқа ҳамма жойда ишлаётганини кўриш мумкин эди. Давлат идоралари вакилларининг бундай муносабати юртдошларимиз, айниқса, ёшлар онгида улуғ касб эгаларига нисбатан нотўғри дунёқарашни шакллантириб қўйганди. Кўп бор ота-оналарнинг мактаб ўқитувчиси билан жанжал қилиши, ҳатто ўқувчиларнинг ўз устозига қўл кўтариши ҳолатлари гувоҳи бўлдик ўша кезларда.

Президентимиз ўқитувчи ва мураббийларнинг меҳнати янги Ўзбекистон пойдевори эканини таъкидлаб, биринчи навбатда, ­уларни мактабларга қайтарди. Бу соҳадаги мажбурий меҳнатга кескин ва муросасиз ёндашди. Ўқитувчи ва мураббийларнинг хизматидан моддий манфаатдорлигини орттириб, “ўқитувчилар минг доллар ойлик олади”, дея сўз берди. Минбардан сўзланган бу гапларга кўпчилик ишонқирамади. Сабаби ўша даврларда педагоглар бундай ойликни ҳатто орзу ҳам қилмас эди. Аммо бугунга келиб, соҳадаги янги ташаббус ва лойиҳалар натижасида ўқитувчилар бундан ҳам кўп ойлик маош олишига пухта имконият ҳозирланди.

Албатта, бундай имконият фақатгина илм йўлида фидойилик кўрсатаётган касб эгаларига насиб этмоқда. Сабаби гуруч курмаксиз бўлмаганидек ўз устида ишламайдиган, хизмат вазифасига масъулият билан ёндашмайдиганлар билан муаллимлик номига шараф келтираётганлар бир хил рағбатлантирилиши нотўғри бўларди, албатта. Шу боис, турли сертификат, малакани белгиловчи имтиҳонлар жорий этилди. Ўқитувчиларнинг доимий ўз устида ишлаши катта даромад топишига асос бўлмоқда.

Охирги йиллардаги ислоҳотлар натижасида илмга, илм эгаларига қаратилган эъти­бор устозлар қадрини мисли кўрилмаган чўққига олиб чиқди. Уларни масъулларнинг зуғумидан қутқариб, моддий таъминотини яхшилади, жамиятнинг энг ҳурматли инсонларига айлантирди. Ислоҳотлар ўзбек ўғил-қизларининг мазкур соҳага қизиқишини оширди. Бугун ўқувчилар ўқитувчи бўлишни орзу қиляпти. Ота-оналар фарзандларининг педагог бўлиш истагини рағбатлантиряпти. Халқимизнинг дунёқараши буткул ўзгариб, касб фидойиларининг қад­рига етадиган бўлди. Давлатимиз раҳбари ва ҳукуматимиз бу борада жамиятга, халққа энг катта ўрнак кўрсатди.

Ортга қайтмас ислоҳотлар натижасида янги Ўзбекистон илм-маърифат давлатига айланиб бормоқда. Шу боис, Учинчи Ренессанс пойдевори айнан мактабларда қўйилиши шубҳасиз.

Санжар ЭШМУРОДОВ,

“Янги Ўзбекистон” мухбири