Миллий истиқлолимизнинг 35 йиллик тарихини ўзининг моҳияти, суръати ва эришилган натижаларига кўра икки йирик даврга бўлиш мумкин.
Биринчи давр: 1991-2016 йиллар — миллий давлат пойдеворини қуриш, суверенитет асосларини шакллантириш ва дастлабки тараққиёт йўлини белгилаб олиш босқичи бўлди.
Ўзбекистонда амалга оширилган барча ўзгаришларнинг дебочаси ва ислоҳотларнинг бош манбаи — 1992 йил 8 декабрда қабул қилинган мустақил Ўзбекистон Конституцияси ҳисобланади. Асосий қонун давлат қурилишининг учта муҳим устунини, яъни ҳокимиятлар бўлиниши, инсон ҳуқуқлари устуворлиги ҳамда хусусий мулк дахлсизлигини белгилаб берди. Мамлакатдаги кейинги барча ислоҳотлар айнан мана шу учта тамойилни амалиётга татбиқ этишга йўналтирилди.
Умуман, 1991-2016 йиллар Ўзбекистоннинг суверен ҳуқуқий пойдевори яратилган давр бўлди. Бу жараён Конституция қабул қилиниши билан бошланиб, ундаги тамойиллар асосида аввал иқтисодий муносабатлар, сўнгра суд-ҳуқуқ соҳаси такомиллаштирилди. Бу давр собиқ тузум сарқитларидан воз кечиб, демократик давлат ва бозор иқтисодиётининг дастлабки ҳуқуқий асосларини шакллантириб берди.
Иккинчи давр: 2016 йилдан то ҳозиргача бўлган босқич эса ўтмиш хатоларидан тўғри хулоса чиқарган ҳолда, шаффофлик, чуқур ижтимоий-иқтисодий ислоҳотлар, ташқи сиёсатда “янги ишонч муҳити” ҳамда халқ ва давлатнинг ҳақиқий ҳамжиҳатлиги йўлга қўйилган янги юксалиш даври сифатида тарихга кирди.
2016 йилдан кейин давлатимизни 2017-2021 йилларда ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси, 2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг Тараққиёт стратегияси ҳамда 2023 йилда “Ўзбекистон — 2030” стратегияси, қолаверса, 2026 йилда “мақсад — ҳаракат — натижа” занжирига асосланган янги таҳрирдаги “Ўзбекистон — 2030” стратегияси шакллантирилди.
Ўзбекистон ўз мустақиллигининг 35 йили давомида жуда мураккаб, аммо муваффақиятли тарихий йўлни босиб ўтди. Давлатимиз мустақиллигининг чорак асрдан зиёд даврини таҳлил қилар эканмиз, мамлакатнинг ҳар бир соҳада ўзига хос ривожланиш йўлини кўришимиз мумкин. Бу ривожланишнинг бош пойдевори — 1992 йил 8 декабрда қабул қилиниб, 2023 йилда янги таҳрирда тасдиқланиб, Ўзбекистонни “ижтимоий, ҳуқуқий ва дунёвий давлат” сифатида кафолатлаган ва “инсон қадри” тамойилини олий даражага кўтарган асосий қонунимиз бўлди.
2023 йилда бўлиб ўтган умумхалқ референдуми шунчаки асосий қонуннинг қабул қилиниши эмас, балки ушбу жараён Ўзбекистон халқининг сиёсий етуклиги ва фуқаровий ҳамжиҳатлигини намоён этди. Бевосита халқимизнинг хоҳиш-иродаси билан қабул қилинган янги таҳрирдаги Конституциямизни ҳақли равишда мустақил давлатчилигимизнинг таянч устуни ва миллий тараққиётимизнинг ҳуқуқий кафолати деб аташимиз мумкин.
Конституцияни янгилаш ғояси илк бор Президентимиз томонидан 2021 йилнинг 6 ноябрида — лавозимга киришиш маросимидаги нутқида расман илгари сурилди. Давлатимиз раҳбари Тараққиёт стратегияси марказида бевосита инсон, унинг қадр-қиммати, ҳуқуқ ва эркинликлари ҳамда қонуний манфаатларини таъминлаб туришини, шунингдек, бундан буён “давлат — жамият — инсон” деган эски қоидани тубдан ўзгартириб, “инсон — жамият — давлат” деган янги тамойилни Конституция ва қонунларда, кундалик ҳаётда мустаҳкам белгилаб қўйиш зарурлигини таъкидлади.
2022 йил 20 июнь куни Президентимиз Конституциявий комиссия аъзолари билан бўлиб ўтган учрашувда ҳам ислоҳотларнинг тўртта асосий йўналишини белгилаб берди. Инсон қадр-қиммати ва ҳуқуқларини олий қадрият даражасига кўтариш, “ижтимоий давлат” тамойилини мустаҳкамлаш, эркин фуқаролик жамиятини ривожлантириш ва халқпарвар давлат бошқарувини шакллантириш шулар жумласидандир. Шу муносабат билан инсон салоҳиятини рўёбга чиқариш ва муносиб ҳаёт шароитини яратиш мақсадида “Ўзбекистон — ижтимоий давлат” ғоясини Конституцияда қатъий белгилашни таклиф этди.
Президентимизнинг лойиҳани кабинетларда эмас, бевосита халқ билан бамаслаҳат ёзиш ҳақидаги талаби натижасида аҳолидан 220 мингдан ортиқ таклифлар тушди ва “Янгиланаётган Конституциямизнинг чинакам муаллифи бу — халқимиздир” деган ғоя амалда ўз исботини топди. Шу тариқа кенг умумхалқ муҳокамаларидан сўнг 2023 йилнинг 30 апрелида бўлиб ўтган референдумда янги таҳрирдаги Конституция қабул қилинди.
Бу билан, биринчидан, аввалги йилларда яратилган ҳуқуқий база эндиликда қоғоздан амалиётга кўчиб, иқтисодиёт ва ижтимоий соҳалар сезиларли даражада янги босқичга кўтарилди. Конституция ва қонунларда белгиланган хусусий мулк дахлсизлигини реал ҳаётда таъминлаш, тадбиркорлик фаолиятига давлатнинг асоссиз аралашувларини кескин чеклаш ҳамда инвесторларни ҳимоя қилувчи янги институтлар, хусусан, Бизнес-омбудсманнинг жорий этилиши эркин бозор муносабатларига кенг йўл очди.
Маълумки, 2016 йилгача бўлган даврда “камбағаллик” деган атама расмий доираларда деярли тилга олинмас ва умуман, бу муаммонинг борлиги яшириларди. Халқ ва давлат бирлигининг мисоли сифатида давлат ўз хатосини тан олишни ўрганди, бу муаммога тик қараб, унга қарши кураш йўлларини излади ва асосийси, бунга эришмоқда ҳам.
Жаҳон банкининг Ўзбекистон бўйича ҳисоботларида шундай қайд этиладики, “мамлакатда камбағалликни қисқартириш учун ташкил этилган ноёб ўзбек модели — “Маҳаллабай” ишлаш тизими кутилганидан кўра самаралироқ ва тезроқ натижа берди деб юқори баҳоласак бўлади. Бундан ташқари, Ўзбекистонда 2020 йилда камбағаллик даражаси 23 фоизни ташкил этган бўлса, бу кўрсаткич йиллар давомида юқорида таъкидланган тизимли ислоҳотлар орқали 11 фоизга ва ундан ҳам пастроқ фоизга туширилди.
Шу билан бирга, 2017 йилдаги валюта бозорининг либераллаштирилиши натижасида иқтисодиётдаги “қора бозор” деган тушунчага барҳам берилди. Иқтисодий жиноятлар бўйича жазоларнинг енгиллаштирилиши, тадбиркорларга етказилган зарарни қоплаш шарти билан қамоқ жазосини қўлламаслик амалиётининг кенгайиши натижасида эса давлат ва бизнес вакиллари ўртасидаги ўзаро ишонч янада мустаҳкамланди деб айта оламиз. Шунингдек, Миллий статистика агентлиги маълумотларига кўра, Ўзбекистон пандемия ва ташқи сиёсий инқирозларга қарамай, 5-6 фоизлик ўсишни сақлаб қолди. Сўнгги йилларда янада тез суръатларда ўсишни қайд этмоқда”.
Иккинчидан, инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини олий қадрият даражасига кўтарган ҳуқуқий тизим илм-фан, инновация ва таълимга таянган янги тараққиёт босқичига йўл очди. Давлатнинг инсон ҳуқуқларини кучайтириши жамиятда эркин фикрловчи ва келажакка ишонч билан қарайдиган янги авлодни шакллантиришга хизмат қилди. Бунинг ортидан давлатимизнинг таълим соҳасидаги ислоҳотлари ўз натижасини аста-секин кўрсатмоқда.
Хусусан, мактаб ва олий таълимда эришилган ютуқларнинг энг муҳим ҳуқуқий ва ижтимоий сабабларидан бири юртимизда болалар меҳнати ва тизимли мажбурий меҳнатга тўлиқ барҳам берилгани бўлди. Ўқитувчи ва ўқувчиларнинг далага пахта тергани эмас, балки аудиторияга бевосита таълим ва илм-фанга қайтиши таълим сифатининг ўсишига тўғридан тўғри таъсир кўрсатди.
Бу тарихий бурилишнинг яққол исботини қуйидаги статистик кўрсаткичлар мисолида ҳам кўришимиз мумкин.
Масалан, мактабгача таълим қамровини оладиган бўлсак, 2017 йилгача бўлган даврда қамров даражаси 27,7 фоизни ташкил этган бўлса, бугунга келиб давлат ва хусусий сектор шериклигида бу кўрсаткич 74 фоиздан ошган.
Мактаб таълимида инфратузилмани кенгайтириш ва таълим мазмунини халқаро стандартларга тенглаштириш каби асосий йўналишлардаги ислоҳотлар натижасида бугунги кунда умумий ўрта таълим ташкилотлари 11 минг 118 тани ташкил этмоқда. Бу кўрсаткич 2017 йилда 9671 та эди.
Шунингдек, олий таълим тизимидаги янгиланишлар, хусусан олий таълим ташкилотларига молиявий мустақиллик берилиши туфайли юқори ўсиш кўрсаткичлари қайд этилди. Олий таълим муассасаларида таълим олаётган талабалар сони 2021-2022 ўқув йилидаги 808,4 минг нафардан сўнгги ўқув йили (2025-2026 йиллар) бошида 1 миллион 535 мингга етиб, қисқа давр ичида деярли икки бараварга кўпайди.
Ўзбекистондаги бу ислоҳотлар натижасида фақат ички қамровда юксалиш бўлибгина қолмай, балки халқаро рейтингларда ҳам юқори ўринлар қайд этилди.
Жумладан, нуфузли “QS World University Rankings by Subject 2026” натижаларига кўра, Ўзбекистоннинг 7 та олий таълим муассасаси дунёнинг энг кучли TOP-1000 университетлари рўйхатидан жой олди. Хусусан, Тошкент давлат техника университети (ТошДТУ) “нефт ва газ муҳандислиги” йўналиши бўйича дунёда TOP-101-200 ўринлар гуруҳига кирди.
Шунингдек, “The Impact Rankings 2026”да, Буюк Британиянинг “Times Higher Eduсation” агентлиги томонидан эълон қилинган рейтингда Ўзбекистоннинг 24 та университети жаҳоннинг TOP-1000 талигидан жой олди. Бу кўрсаткич билан Ўзбекистон Марказий Осиё ва Кавказ минтақасида мутлақ етакчига айланди.
Таълим ислоҳотларининг амалий самараси ёшларимизнинг халқаро майдондаги ютуқларида ҳам яққол намоён бўлмоқда. Хусусан, 2025 йилда ўқувчиларимиз халқаро олимпиадаларда жами 210 та медаль, жумладан, 40 та олтин, 78 та кумуш ва 92 та бронза билан мамлакат тарихида мутлақ рекорд ўрнатган бўлса, 2026 йили Колумбиядаги нуфузли физика олимпиадасида яна 5 та мукофотни қўлга киритди.
Учинчидан, янги Ўзбекистоннинг жаҳон майдонидаги шон-шуҳрати ва қудрати бугун спортдаги тарихий зафарларимизда ҳам ўзининг ёрқин ифодасини топмоқда. Давлатимизни жаҳонга танитувчи қудратли восита бўлган спорт соҳасидаги изчил ислоҳотлар ҳамда кучли иқтисодий-маънавий қўллаб-қувватлашларга спортчиларимиз халқаро ареналардаги ўзининг қатор рекордлари ва тарихий зафарлари билан муносиб жавоб бермоқда.
Халқаро Олимпия қўмитасининг расмий якуний жадвалига кўра, 2024 йилги Париж ёзги Олимпия ўйинларида Ўзбекистон тарихий натижани қайд этиб, 8 та олтин, 2 та кумуш ва 3 та бронза медални қўлга киритди.
Натижада Ўзбекистон умумжаҳон рейтингида 13-ўрин, Осиёда кучли тўртталик, МДҲ давлатлари орасида 1-ўрин, Марказий Осиёда ҳам биринчи ўриндан жой олди.
Шунингдек, 2025 йил футбол бўйича Ўзбекистон миллий терма жамоаси “FIFA” Жаҳон чемпионатига йўлланма олгани ва жорий йил Шимолий Америка давлатларида ўтказилган мундиалда иштирок этгани бу Ўзбекистоннинг мустақиллик даврида футболдаги энг катта ютуғи бўлди. Ўзбекистон бу ютуғи билан Марказий Осиёдан Жаҳон чемпионатига чиққан биринчи мустақил давлатга айланди.
Бу тарихий онларни фақат спортчиларнинг кучи эмас, балки бутун жамиятимизнинг умуммиллий ғалабаси дейиш ўринлидир. Зеро, қайси ҳудуддан бўлишидан қатъи назар, барча ягона Ўзбекистон номи билан ҳамоҳанг бўлди ва Ватан байроғини юксалтириш мақсадида барча бир жамоага бирлашди.
Шу билан бирга, 2022 йил Ҳиндистоннинг Чиннай шаҳрида ўтказилган 44-Бутунжаҳон шахмат олимпиадасида Ўзбекистон эркаклар терма жамоаси чемпионликни қўлга киритди. Нодирбек Абдусатторов, Жавоҳир Синдоров каби ёш гроссмейстерларимиз ўзларининг улкан натижалари орқали интеллектуал салоҳияти тенгсиз эканини намоён этди.
Тўртинчидан, турли синовли даврларда халқимиз ўзининг бирдамлигини кўрсатганини алоҳида эътироф этиш жоиз. Жумладан, 2020 йилда бутун дунё сингари Ўзбекистон ҳам коронавирус пандемияси билан юзлашиб, катта инқирозли ҳолатларни бошидан кечирди. Бундай оғир вазиятда турли қийинчиликларга қарамай қисқа вақт ичида махсус шифохоналар қурилди, “Саховат ва кўмак”, 1197 қисқа рақамли қўнғироқ марказлари ва Волонтёрлик платформалари, “Миллий таомлар карвони”, “Руҳий бирдамлик”, “Маҳаллий саноатнинг тезкор сафарбарлиги” каби умуммиллий ҳаракатлар орқали эҳтиёжманд оилалар қўллаб-қувватланди, минглаб шифокорлар ва кўнгиллилар жамоалари тузилиб, ўз ҳаётини хавф остига қўйиб халқ учун бирлашди. Бундай ҳаракатларни мустақиллик йилларида шаклланган демократик ва ҳуқуқий жамиятнинг энг олий натижаси бўлмиш фуқаролик бирдамлиги дея эътироф этиш мумкин.
Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, айнан инсон қадрининг олий қадрият даражасига кўтарилиши, жамиятнинг мажбурий меҳнатдан озод қилиниши, одил судлов ҳамда Омбудсман институтлари орқали халқнинг ҳуқуқий ҳимояси кучайтирилиши очиқ ва эркин муҳитни шакллантирди. Юқорида тилга олинган илм-фан, таълим ва спортдаги тарихий зафарлар ана шу ҳуқуқий ва стратегик йўлнинг амалий натижасидир ҳамда бу ютуқлар бугунги кунда янгиланган “Ўзбекистон — 2030” стратегияси доирасида белгиланган янада улкан марралар учун мустаҳкам замин бўлади.
Бу улкан ва тарихий ютуқлар фақат давлат ёки халқнинг бир томонлама ҳаракати эмас, балки икки томоннинг ҳамжиҳатликдаги ҳаракатлари маҳсулидир. Чунки юқорида таъкидланган ҳар бир соҳа ва улардаги ютуқларда давлатнинг ҳам, халқнинг ҳам ўзига яраша катта ўрни ва меҳнати борлиги яққол кўриниб туради. Умуман, ҳозирда эришилаётган барча ютуқ ва натижалар ўзаро ишонч ва ҳамжиҳатлик самарасидир ва бу янада мустаҳкамланиб бормоқда.
Шу ўринда буюк бобомиз Амир Темурнинг қуйидаги ҳикмати ёдга тушади: “Бошсиз мамлакат жонсиз танага ўхшайди. Бежон таннинг аҳволи вайроналикка яқиндир”.
Тарих ва бугунги кун кўрсатиб турибдики, юртнинг фаровонлиги адолатли ва халқпарвар йўлбошчига бевосита боғлиқ. Чиндан ҳам бугун давлатимиз раҳбари олиб бораётган оқилона сиёсат, тинимсиз заҳмат ва Ватан равнақи йўлидаги тизимли ислоҳотлар туфайли жамиятимиз ҳур, маҳаллаларимиз осойишта, мамлакатимиз тинч ва обод. Бу эса мустақиллигимизнинг энг олий неъматидир.
Шерзод ЗОКИРОВ,
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги
Қонунчилик ва ҳуқуқий сиёсат институти бош илмий ходими,
Севара МИРАЛИЕВА,
институт таянч докторанти
