Тинчлик ва осойишталик – инсоннинг эркин яшаши, давлат ва жамият учун фойдали меҳнат қилиши, фарзанд тарбиялаши ҳамда келажакка ишонч билан қараши учун зарур бўлган энг катта неъматлардан биридир. Шу боисдан, жамоат хавфсизлигини таъминлаш масаласи фақатгина ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар фаолияти билан чекланиб қолмайди. У ҳар бир оила, ҳар бир кўча ва маҳаллада инсон қадрини улуғлашга хизмат қиладиган яхлит сиёсатга айланганида кутилган самарани бериши айни муддаодир.
Сўнгги йилларда ички ишлар органлари тизимида амалга оширилган туб ислоҳотларнинг асосий мазмуни ҳам шунда: тизимни одамлар дардига яқин, муаммони оқибати билан эмас, сабаби билан ҳал этадиган, ҳар бир бўғиннинг вазифаси ва жавобгарлиги аниқ белгиланган халқчил тузилмага айлантириш.
Давлатимиз раҳбари таъкидлаганларидек, ички ишлар тизимидаги ислоҳотларнинг амалий натижасини, энг аввало, халқимиз ўз кундалик ҳаётида сезиши шарт. Шу сабабли, ислоҳотларнинг ҳақиқий мезони қабул қилинган ҳужжатлар сонида эмас, балки фуқароларнинг ўз уйида, кўчасида ва маҳалласида қанчалик хотиржам яшаётганидадир. Бугун шаклланаётган янги бошқарув модели ана шу оддий, аммо ғоят муҳим мезонга таянмоқда.
Жумладан, 2016 йилда қабул қилинган “Ички ишлар органлари тўғрисида”ги қонун соҳадаги янгиланишларнинг мустаҳкам ҳуқуқий пойдеворини яратди десак, муболаға бўлмайди. Унда инсон ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш, шунингдек, очиқлик, жамоатчилик билан ҳамкорлик ўрнатиш ички ишлар органлари фаолиятининг асосий принциплари сифатида белгиланди.
Орадан кўп ўтмай, 2017 йилнинг 10 апрель куни юртбошимиз раҳнамолигида қабул қилинган фармонга кўра, ислоҳотлар янги босқичга кўтарилди. Мазкур ҳужжатда ички ишлар органларини аҳолига ўз вақтида сифатли ёрдам кўрсатадиган, “Халқ манфаатларига хизмат қилиш”ни ўзининг хизмат бурчи деб биладиган ижтимоий йўналтирилган профессионал тузилмага айлантириш вазифаси қўйилди.
Ушбу ёндашув тизим фаолиятининг фалсафасини ўзгартиришга чинакам маънода хизмат қилди. Авваллари асосий эътибор содир этилган ҳуқуқбузарликларни аниқлаш ва унинг оқибатларини бартараф этишга қаратилган бўлса, янги босқичда барвақт профилактика, аҳоли билан очиқ мулоқот, муаммоларни манзилли ўрганиш ва уларнинг илдизига етиб бориш устувор вазифага айланди.
Ички ишлар органлари ходимининг фаолиятига баҳо беришда ҳам янги мезон қарор топди. Энди унинг натижаси фақат ҳисобот рақамлари билан эмас, ҳудуддаги тинчлик, одамларнинг розилиги, мурожаатларга муносабат ва ҳуқуқбузарликка олиб келувчи омилларнинг қанчалик бартараф этилгани билан ўлчанади. Шу тариқа қонун устуворлиги билан инсонпарварлик, қатъий талабчанлик билан халқчиллик ўзаро уйғунлашган бошқарув тамойили шаклланди.
Ҳар қандай тизимнинг самараси вазифалар тўғри тақсимлангани ва қарор ижроси учун ким жавоб бериши аниқлигига боғлиқ. Шу маънода, ички ишлар органларида республика, вилоят, туман ва маҳалла даражаларини ягона мақсад атрофида бирлаштирадиган вертикал бошқарув механизми босқичма-босқич қарор топди.
Марказий бўғин соҳани ривожлантиришнинг устувор йўналишларини белгилайди, ягона амалиёт ва замонавий стандартларни жорий этади. Ҳудудий бошқармалар республика миқёсидаги вазифаларни жойлардаги криминоген вазият ва аҳоли эҳтиёжидан келиб чиқиб, аниқ чора-тадбирларга айлантиради. Туман ва шаҳар бўлинмалари эса уларни манзилли ижро этади, маҳалла даражасидаги вазият учун бевосита жавоб беради.
2021 йилда белгиланган “республика – вилоят –туман – маҳалла” тамойили мазкур занжирни янада мустаҳкамлади. Ҳудудларни криминоген вазиятдан келиб чиқиб тоифаларга ажратиш, куч ва воситаларни муаммо кўпроқ жойга йўналтириш, раҳбарларнинг шахсий масъулиятини белгилаш имкони пайдо бўлди. Энг муҳими, юқоридан берилган топшириқ билан қуйидаги реал эҳтиёж ўртасида узилиш бўлмаслиги учун ахборот алмашинуви ҳамда назоратнинг доимий механизми шаклланди.
Янги моделда ҳар бир бўғиннинг вазифаси ва жавобгарлиги аниқ кўрсатилган. Барча саъй-ҳаракатлар ягона мақсад – инсон хавфсизлигини таъминлашга қаратилган. Муаммо маҳаллада аниқланиб, туман миқёсида ҳал этилади. Зарур ҳолларда эса вилоят ва республика даражасида қўшимча ресурс ҳамда ҳуқуқий ечимлар билан қўллаб-қувватланади. Шу тариқа марказий бошқарув билан жойлардаги ташаббусни бирлаштирган самарали тизим вужудга келмоқда.
Жиноятчиликка қарши курашиш кабинетдан эмас, одамлар орасида бошланади. Чунки, ҳуқуқбузарликка олиб келувчи ижтимоий, оилавий ёки маиший муаммолар, аввало, маҳаллада юзага келади. Шу сабабли, профилактика инспекторининг мақоми ва масъулияти кучайтирилиб, уни аҳолига энг яқин давлат вакилига айлантиришга алоҳида эътибор қаратилди.
Маҳалла ҳуқуқ-тартибот масканлари ҳудудда тинчлик ва осойишталикни таъминлашга масъул тузилмаларнинг ҳамкорликда ишлайдиган таянч нуқтасига айланди. Бугун мамлакатимизда 350 дан ортиқ ана шундай маскан фаолият юритмоқда, қарийб, 9,5 минг маҳаллада эса профилактика инспекторларининг иши йўлга қўйилган. Бу ислоҳотлар аҳолига энг яқин бўғин – маҳаллагача етиб борганини тасдиқлайди.
Профилактика инспектори бугун “маҳалла еттилиги”нинг фаол аъзоси сифатида вазиятни хонадонлар кесимида ўрганади. Ҳуқуқбузарлик содир этиш ёки ундан жабр кўриш эҳтимоли юқори бўлган шахсларни эрта аниқлаш, уларнинг ижтимоий-маиший муаммоларини ҳамкорликда ҳал этиш, ёшлар ва хотин-қизлар билан манзилли ишлаш – унинг кундалик фаолиятининг мазмунига айланмоқда.
Бу ерда муҳим ҳақиқат мавжуд: яъни, ҳар бир муаммо маъмурий чора билан ҳал қилинавермайди. Ишсизлик, оилавий келишмовчилик, таълимдан узилиш, миграция ёки ижтимоий ёрдамга эҳтиёж каби омиллар турли идораларнинг биргаликдаги ҳаракатини талаб қилади. “Маҳалла еттилиги”, ҳуқуқ-тартибот маскани, туман ва вилоят даражасидаги масъуллар ўртасидаги ҳамкорлик ана шундай паллада “ягона фаолият занжири”ни вужудга келтиради.
2025 йилдан бошлаб хавфи юқори ҳудудларга ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ва соҳага ихтисослашган олий таълим муассасаларини бириктириш, хавфсиз кўча ва хавфсиз хонадон тамойилларини жорий этиш, жамоат жойларининг муҳофаза имкониятларини кучайтириш чоралари маҳаллабай ишлашни янги босқичга олиб чиқди. Бунда асосий мақсад ҳуқуқбузарлик содир бўлганидан кейин муносабат билдириш эмас, уни келтириб чиқариши мумкин бўлган хавфни олдиндан кўриш ва бартараф этишдир.
Замонавий хавфсизлик тизими тезкорлик билан бирга, аниқ таҳлилни ҳам талаб этади. Қаерда, қачон ва қандай хавф кучайиши мумкинлигини далиллар асосида баҳоламасдан туриб, куч ва воситаларни тўғри тақсимлаб бўлмайди. Шунинг учун кейинги йилларда ички ишлар органларида бошқарув қарорларини илмий хулоса, криминологик прогноз ва рақамли маълумотлар асосида қабул қилишга ўтиш изчил давом этмоқда.
Криминология тадқиқот институтининг ташкил этилиши ҳуқуқбузарлик сабабларини чуқур ўрганиш, илмий таклифларни тажриба-синовдан ўтказиш ва самарали ечимларни амалиётга татбиқ этиш учун янги имконият яратди. “E-kriminologiya” каби ахборот тизимлари эса маълумотларни жамлаш, ҳудудлар кесимидаги тенденцияларни кўриш ва хавф омилларини олдиндан баҳолашга хизмат қилади.
Рақамлаштириш фуқаро билан муносабатни ҳам ўзгартирмоқда. Жамоат жойларидаги вазиятни онлайн кузатиш, мурожаатларни масофадан қабул қилиш, айрим ҳуқуқбузарликларни инсон омилисиз қайд этиш, маълумотлар базаларини ўзаро интеграция қилиш тизимнинг тезкорлиги ва холислигини оширади. Президентимизнинг 2025 йилда ички ишлар органлари ходимлари ва фахрийларига йўллаган табригида “Хавфсиз шаҳар” тизими қарийб, 40 та ахборот базаси билан интеграция қилингани, соҳага 20 дан ортиқ янги ахборот тизими жорий этилгани таъкидланди.
Аммо, технологиянинг ўзи мақсад эмас. У профилактика инспекторига вазиятни тез англаш, раҳбарга асосланган қарор қабул қилиш, фуқарога эса ортиқча оворагарчиликсиз хизмат олиш имконини бергандагина қадрли саналади. Шу нуқтаи назардан, жорий йил учун белгиланган вазифалар доирасида мурожаатларни планшет орқали жойида қабул қилиш, “Менинг инспекторим” ва низоли оилалар билан ишлашга доир электрон хизматларни тадбиқ этиш назарда тутилган. Бу вазифалар тўлиқ амалга оширилганда рақамли бошқарув маҳалладаги реал эҳтиёж билан янада яқин боғланади.
Кибержиноятчилик, гиёҳвандлик воситаларининг интернет орқали тарқалиши, трансмиллий ва яширин тусдаги бошқа таҳдидлар эса ходимдан мутлақо янги билим ва кўникмаларни талаб қилмоқда. Шу боисдан, профессионал кадрлар тайёрлаш, раҳбарларни бошқарув магистратурасида ўқитиш, рақамли технологиялар соҳасидаги жиноятларга қарши курашиш бўйича мутахассислар етиштириш янги моделнинг ажралмас қисмига айланди. Чунки, энг замонавий тизим ҳам билимли, ҳалол ва халқ билан мулоқот қила оладиган кадрсиз кутилган натижани бермайди.
Ислоҳотнинг ҳақиқий баҳоси унинг одамлар ҳаётидаги натижаси билан ўлчанади. 2025 йилда маҳаллаларнинг ярмидан кўпида бирорта ҳам жиноят содир этилмади, ёшлар, хотин-қизлар ва ишсизлар ўртасидаги жиноятчилик сезиларли даражада камайди. Жиноятлар сони эса қарийб, бир ярим баробарга қисқарди. Бу маҳаллагача етиб борган манзилли профилактика ва мутасаддиларнинг ҳамжиҳатликдаги фаолияти ўз самарасини бераётганини кўрсатади.
Айни пайтда, бу кўрсаткичлар хотиржамликка берилиш учун эмас, ишни янада аниқ ташкил этиш учун асос бўлиши лозим. Жиноят турлари ўзгармоқда, рақамли маконда янги хавфлар пайдо бўлмоқда, оила ва ёшлар муҳитидаги муаммолар тезкор ҳамда нозик ёндашувни талаб қилмоқда. Демак, ҳар бир ижобий натижа янги масъулиятни ҳам юклайди.
2026-2027 йилларга мўлжалланган чораларда хавф турлари бўйича аниқ масъулларни белгилаш, чораклик мақсадли кўрсаткичлар асосида ишлаш, маҳалла ҳуқуқ-тартибот масканлари имкониятларини кенгайтириш ва рақамли назоратни кучайтириш вазифалари белгиланган. Шунингдек, давлат бошқарувида “мақсад – ҳаракат – натижа” тамойилини мустаҳкамлаш ва самарадорликни рақамли кўрсаткичлар орқали баҳолаш бошқарув интизомини янги даражага олиб чиқади.
Янги бошқарув моделининг кучли жиҳати шундаки, у марказдаги қарорни маҳалладаги амалий ҳаракат билан, замонавий технологияни инсон омили билан, қатъий жавобгарликни жамоатчилик ҳамкорлиги билан боғлайди. Бундай тизимда профилактика инспектори ёлғиз қолмайди, маҳалла муаммоси бир идоранинг вазифасига айланиб қолмайди, фуқаро эса ёрдам излаб эшикма-эшик юрмайди.
Олдимиздаги асосий вазифа – яратилган механизмларни ҳар бир ҳудудда бир хил самара билан ишлатиш, ходимларнинг касбий маданияти ва хизмат интизомини юксалтириш, жамоатчилик фикрини бошқарув қарорларининг муҳим мезонига айлантириш. Зеро, халқчил ички ишлар органи деганда, аввало, одамнинг дардини эшитадиган, ҳуқуқини ҳимоя қиладиган ва хавфни унга етиб келмасидан бартараф этадиган тизим тушунилади.
Давлатимиз раҳбари илгари сурган “Барча ислоҳот ва ўзгаришлар – инсон қадрини юксалтириш учун” деган эзгу тамойил ички ишлар органларидаги янгиланишларнинг ҳам бош ғоясидир. Марказдан маҳаллагача шаклланган самарали бошқарув занжири ана шу ғояга содиқ қолиб ишласа, унинг энг муҳим натижаси рақамлардагина эмас, балки, халқимизнинг осойишта ҳаёти, оилалар хотиржамлиги ва эртанги кунга бўлган ишончида ҳам яққол намоён бўлади.
Руфтулло НИГМАТОВ,
Ўзбекистон Республикаси Криминология тадқиқот институти бошлиғи ўринбосари, профессор, полковник.
