Тизимли ислоҳотлар – Учинчи ренессанс пойдевори

Президентимиз раҳбарлигида мамлакатимизда бошланган туб бурилишлар ва ислоҳотлар жараёнида ҳам таълим тизимини модернизация қилиш давлат сиёсатининг энг устувор йўналиши этиб белгиланди. Мамлакатимиз раҳбари илгари сурган Учинчи Ренессанс пойдеворини яратиш ғояси марказида ҳам айнан таълим соҳасини тубдан ислоҳ қилиш, ўқитиш сифатини халқаро стандартлар даражасига кўтариш ва меҳнат бозори учун рақобатбардош кадрлар тайёрлаш мақсади турибди.

Мустақилликнинг дастлабки чорак асрида Ўзбекистондаги таълим жараёни мураккаб, кўп ҳолларда консерватив ва меҳнат бозори талабларидан узилиб қолган тизимга айланиб қолган эди. Мактабларда ёдлашга асосланган тизим устувор бўлиб, у ўқувчиларда танқидий фикрлаш, мустақил қарор қабул қилиш ва ижодий ёндашиш кўникмаларини ривож­лантирмасди. Олий таълимга қамров даражаси эса атиги 9-10 фоиз атрофида бўлиб, бу ёшларнинг салоҳиятини юзага чиқаришга тўсқинлик қиларди.

2017 йилдан бошланган янги ислоҳотлар тўлқини таълим тизимининг барча бўғинини — мактабгача таълимдан тортиб, олий таълимдан кейинги босқичгача бўлган силсилани қамраб олди. Ислоҳотларнинг стратегик фалсафаси бу жараёнда учта асосий устунга таянди.

Биринчиси, қамровни кенгайтириш. Ҳар бир ўғил-қизнинг сифатли таълим олишига доир конституциявий ҳуқуқларини таъминлаш. Масалан, мактабгача таълим қамрови 2017 йилдаги 27 фоиздан 78 фоизгача оширилди. Олий таълимга қамров эса 9 фоиздан 40 фоизга етказилди.

Иккинчиси, сифат трансформацияси. Миллий ўқув дастурларини Финляндия, Сингапур, Буюк Британия каби илғор давлатлар тажрибаси асосида қайта кўриб чиқиш, STEM (фан, технология, муҳандислик ва математика) йўналишларини устувор этиб белгилаш жараёни амалга оширилди.

Учинчиси, бозор билан интеграция. Таълим муассасалари ва иш берувчилар ўртасидаги узвий боғлиқлик таъминланди.

Мактабгача ва мактаб таълими вазирлигининг ташкил этилиши, Президент таълим ­муассасалари, ижодий ва ихтисослаштирилган мактаблар тармоғининг яратилиши таълимда янги сифат мезонларини шакллантирди. Бироқ бу тизимли ютуқларни умумий ўрта таълимга кўчириш ва адолат мезонларини ўрнатиш учун тизимли воситалар зарур эди. Айнан шу эҳтиёж асосида ягона имтиҳон тизими кун тартибига чиқди.

Узоқ йиллар давомида мактаб битирувчилари ва ота-оналар йилнинг энг иссиқ палласи — май, июнь ва июль ойларида руҳий ва жисмоний босим остида яшар эди. Чунки ўқувчи аввал мактабни битириш учун якуний давлат имтиҳонларини топшириши, сўнг олий таълим муассасасига кириш учун Давлат тест маркази (ҳозирги Билим ва малакаларни баҳолаш агентлиги) имтиҳонларига алоҳида тайёргарлик кўриши керак эди. Бу икки босқичли тизим давлат бюджети ва оилалар учун ортиқча харажат бўлиши баробарида баҳолаш мезонларининг турличалиги сабабли коррупциявий хавфларни ҳам оширарди.

Давлатимиз раҳбари топшириғига асосан ишлаб чиқилган ва ҳаётга татбиқ этилиши кўзда тутилган Ягона миллий имтиҳон тизими мактаб битирув имтиҳонлари ва ОТМга кириш синовларини бирлаштиришни назарда тутади. Ушбу тизимга кўра, мактаб битирувчиси умумий ўрта таълим мактабини тамомлаш вақтида топширадиган имтиҳон натижалари бир вақтнинг ўзида олий таълим муассасаларига кириш учун ҳам асос сифатида қабул қилинади. Имтиҳонлар мактаб синфхоналарида маҳаллий ўқитувчилар назоратида эмас, балки махсус жиҳозланган, видеокузатув ва хавфсизлик тизимлари билан таъминланган марказларда, мустақил баҳоловчи ташкилот — Билим ва малакаларни баҳолаш агентлиги томонидан ўтказилади. Тест ва ижодий саволлар базаси халқаро PISA ва PIRLS баҳолаш дастурлари талабларига мослаштирилиб, ўқувчининг шунчаки қуруқ фактларни ёдлаб қолганини эмас, балки маълумотни таҳлил қила олиш ва мантиқий фикрлаш қобилиятини синовдан ўтказади. Яна ҳам эътиборлиси, битирувчи икки марта эмас, бир марта марказлашган имтиҳон топширади. Бу боланинг соғлиғи, руҳияти ва вақтини асрайди.

Одам омилининг баҳолаш жараёнига таъсири минималлаштирилади. Компьютерлаштирилган баҳолаш тизими ва онлайн назорат имтиҳонларнинг 100 фоиз шаффофлигини кафолатлайди. Чекка қишлоқдаги оддий мактаб битирувчиси ҳам, пойтахт марказидаги лицей ўқувчиси ҳам бир хил шароитда, бир хил саволлар асосида имтиҳон топширади. Бу чекка ҳудудлардаги иқтидорли ёшларнинг олий таълим олиш имкониятини кескин кенгайтиради. Қоғозбозлик ва транспорт ­харажатини қисқартиради. Давлат миллиардлаб сўм маблағни тизимни технологик модернизация қилишга йўналтиради.

Таълим тизимининг энг оғриқли нуқталаридан бири — битирувчиларнинг қўлида дип­ломи бўла туриб, иш тажрибаси ва амалий кўникмалари йўқлиги туфайли ишга жойлаша олмаслиги эди. Иш берувчилар эса доимий равишда кадрлар тақчиллигидан шикоят қиларди. Назария ва амалиёт ўртасидаги бу улкан жарликни бартараф этиш учун Германия, Австрия ва Швейцарияда ўзини тўлиқ оқлаган дуал таълим тизими Ўзбекистонда жорий этила бошлади. Давлатимиз раҳбарининг охирги ҳафталарда ҳудудларга ташрифи чоғида ҳам бу масалага алоҳида эътибор қаратилди. Хусусан, Бекободдаги Ўзбекистон металлургия комбинати негизида ташкил этилаётган тизим бунинг яққол исботидир. Навоий ва Олмалиқ кон-металлургия комбинатлари, “Ўзавтосаноат”, “Артел” каби йирик холдинг­лар ўзи учун зарур кадрларни тайёрлаш учун касб-ҳунар мактаблари ва техникумлар билан дуал шартномалар имзолади. Олайлик, Бекободдаги техникум ўқувчиси ҳафтанинг 2 куни аудиторияда назарияни ўрганса, қолган 4 кунини “Ўзметкомбинат”нинг янги ишга туширилган юқори технологик қуюв-прокатлаш мажмуасида, замонавий ускуналар бошқарув пультида тажрибали муҳандислар раҳбарлигида ўтказади. Дуал таълимдаги ўқувчи корхонада ишлаган соатлари учун расмий иш ҳақи олади. Бу унга талабалик давриданоқ ўз меҳнати билан оиласига ёрдамлашиш, мус­тақил даромад топиш имконини беради ва ўқишга қизиқишини кескин оширади.

Дуал таълим модели давлат, иш берувчи (тадбиркор) ва ёшлар учун бирдек фойдали стратегия. Корхона тайёр кадрни ишга қабул қилишдан аввал уни ўз ускуналари ва корпоратив маданиятига мослаштириб олади. Янги ходимни қайта ўқитишга кетадиган мил­лиардлаб маблағ тежалади. Боз устига, ёшлар ўртасида ишсизлик даражаси қисқаради. Норасмий меҳнат бозоридан қонуний, солиқ тўловчи малакали ишчи кучи шаклланади. “Олий маълумотли ишсиз” деган мақомдан қутулиб, биринчи курсдан кафолатланган иш жойи ва даромадга эга бўлади.

Ўзбекистон таълим тизимидаги ислоҳотларнинг яна бир муҳим жиҳати бошқарув ва ўқитиш жараёнини тўлиқ рақамлаштиришдир. Шу мақсадда қоғозбозлик ва ўқитувчиларнинг асосий вақтини оладиган ҳисоботларни камайтириш учун бутун мамлакат бўйлаб “E-maktab” тизими жорий этилди. Бу тизим ўқитувчини соатлаб журнал тўлдириш машаққатидан қутқарди. Ота-оналарга ўз фарзандининг баҳолари, давомати ва уйга вазифаларини реал вақт режимида назорат қилиш имконини берди. Вазирлик ва ҳудудий бошқармаларга мактаблардаги реал ҳолатни шаффоф кўриб туриш ҳамда тўғри стратегик қарорлар қабул қилиш имконини яратди.

Олий ва профессионал таълим тизимига сунъий интеллект технологиялари фаол киритилмоқда. Мактаблардаги “Бир миллион дастурчи” лойиҳаси юз минглаб ёшларга кодлаш ва дастурлашни бепул ўрганиш имконини тақдим этди. Олий таълим муассасаларида илмий лойиҳаларни бошқариш ва талабаларнинг ўзлаштириш даражасини сунъий интеллект ёрдамида аниқловчи тизимлар синовдан ўтказилмоқда.

Мамлакатимизда охирги йилларда кузатилаётган демографик ўсиш ва туғилиш суръати юқорилиги мактаблар ва боғчаларга талабни кескин оширди. Кўплаб мактабларда синфлардаги болалар сони 35-40 нафарни ташкил этмоқда, ўқиш икки ёки уч сменада ташкил қилинмоқда. Ҳукумат ҳар йили янги мактаблар қураётган бўлса-да, аҳоли сони ўсиши янги инфратузилма объектлари қуриш суръатидан юқори бўляпти. Чекка ва тоғли ҳудудлардаги мактабларнинг моддий-техник базаси, иситиш тизими ва ичимлик сув таъминоти ҳали-ҳамон тўлиқ ҳал қилинмаган.

Тизимни ислоҳ қилиш учун, аввало, унда ишлайдиган одамларни ўзгартириш керак. Ўқитувчилик касбининг нуфузини ошириш учун муаллимларнинг маоши бир неча баробар оширилган бўлса-да, кадрлар сифати ҳали ҳам талаб даражасида эмас. Кўпгина ўқитувчилар ҳамон янги баҳолаш тизимлари, рақамли дастурлар ва интерфаол методларни ўзлаштиришда қийинчиликларга дуч келмоқда. Педагогика йўналишидаги олий таълим сифати замонавий мактаб талабларидан бир оз ортда қолмоқда. Мактабларга илғор ва креатив фикрлайдиган ёш ўқитувчиларнинг кириб келиши суст кечяпти.

Президентимиз ҳузурида пенсия тизимини ислоҳ қилиш бўйича таклифлар тақдимотида қайд этилганидек, ривожланган давлатларда таълим ва ижтимоий соҳаларни молиялаштириш учун давлат бюджетидан ташқари хусусий жамғармалар ва венчур фондлар фаол иштирок этади. Ўзбекистонда хусусий секторнинг таълимга хайрия ва инвестиция сифатида маблағ йўналтириши ҳали тизимли тус олмаган. Мактаблар ва ОТМлар ҳамон 80-90 фоиз давлат бюджетига ва талабаларнинг шартнома пулига боғланиб қолган.

Давлатимиз ва жамиятимиз ушбу улкан ислоҳотлардан қандай натижалар кутмоқда? Ислоҳотларнинг эса якуний стратегик мақсадлари бор. Ислоҳотлар фақат биноларни чиройли қилиш ёки янги парталар қўйишдан иборат эмас. Бош мақсад эркин фикрлайдиган, дунёдаги тенгдошлари билан бемалол рақобатлаша оладиган, камида 2-3 та тилни ва замонавий ахборот технологияларини мукаммал биладиган, ватанпарвар янги авлодни тарбиялашдир.

Ўзбекистон яқин йилларда жаҳон бозорига пахта, олтин ва газ сотадиган мамлакат сифатида эмас, балки юқори технологияли маҳсулотлар, дастурий таъминотлар ва интеллектуал хизматлар экспорт қилувчи давлат сифатида чиқиши керак. Бу мақсадга эса фақат ва фақат мукаммал таълим тизими орқали эришиш мумкин. Ҳар бир инсоннинг муносиб таълим олиши, меҳнатига яраша даромад ва жамиятда ўз ўрнини топиши давлат томонидан яратилган тизим орқали кафолатланади. Ягона миллий имтиҳон тизимидаги адолат ва дуал таълимдаги иш кафолати инсон қадрини юксалтиришнинг энг олий амалий ифодасидир.

Биз дунё илм-фанига бебаҳо ҳисса қўшган аждодларимиз ҳақида ғурур ва ифтихор билан кўп гапирамиз. Улар бундай юксак чўққиларга қандай эришган? Улар, энг аввало, маърифат байроғини баланд кўтариб, ўз ақл-заковати ва салоҳиятини башарият яратган илм-фан ютуқларини чуқур ўрганиш ва бойитишга бағишлаган. Бироқ биз яқин-яқингача ана шундай бебаҳо меросга кўпинча фақат тарихий ёдгорликка қарагандай муносабатда бўлиб келдик. Бундай тенгсиз бойликни ҳаётимизга татбиқ этишда эътиборсизликка йўл қўйдик. Ваҳоланки, бундай ноёб мерос ­камдан кам халқларга насиб этган. Биргина Фанлар академиясининг Шарқшунослик институти фондларида сақланаётган 100 мингдан ортиқ нодир қўлёзмага дунё аҳли ҳавас қилади. Биз бу ҳақиқатни ҳар томонлама теран англашимиз зарур. Буюк аждодларимизнинг бетакрор ва ноёб илмий-маънавий мероси биз учун доимий ҳаракатдаги ҳаётий дастурга айланиши керак. Бу ўлмас мерос бизга доим куч-қувват ва илҳом бағишлаши лозим. Аввало, миллий таълим тизимини ана шундай руҳ билан суғориш кераклиги ҳақида давлатимиз раҳбари кўп куйиниб гапиради.

Ўн олтинчи асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб Марказий Осиё заминида ички уруш ва низолар, ҳокимият учун кураш авж олди. Айирмачилик ва маҳаллийчилик кучайди, маърифат ўрнига жаҳолат илдиз отди. Натижада бир пайтлар гуллаб-яшнаган ўлкамизда ижтимоий-сиёсий ва иқтисодий инқироз юзага келди. Илм-фан ва тафаккур машъали сўна бошлади. Юртимизнинг ўн тўққизинчи асрга келиб қарамликка тушиб қолишида айни шундай салбий ҳолатлар асосий сабаб бўлгани ҳаммамизга яхши аён. Демак, илмдан бошқа нажот йўқ ва бўлиши ҳам мумкин эмас. Миллий истиқлол, тараққиёт ва фаровонликка, аввало, маърифат орқали, дунёвий ва диний билим, замонавий илм-ҳунарларни чуқур эгаллаш орқали эришиш мумкин.

Бугун сайёрамизда саводсизликнинг йиллик иқтисодий зарари 1,4 триллион долларга тенг деб баҳоланмоқда. Бу эса ёш авлоднинг ижтимоий ҳаёт ва меҳнат бозорида ўз ўрнини топишини қийинлаштирмоқда ҳамда тенгсизликнинг кескин ўсишига сабаб бўлмоқда. Ўзбекистонимизда кейинги 10 йилда таълим ва илм-фан учун харажатлар 6 карра оширилиб, 378 триллион сўмни ташкил этгани, юзлаб янги боғчалар, мактаб, техникум ва олийгоҳлар қурилгани, таълим ва илм даргоҳларини замон талаблари асосида жиҳозлаш, устоз ва мураббийларнинг меҳнатини муносиб қадрлашга қаратилган дастурлар халқаро миқёсда алоҳида эътироф этиляпти.

Бу ҳақда гапирганда, мамлакатимизда қисқа муддатда боғчалар сони ҳам, қамров даражаси ҳам ошгани, тарбиячилар маоши мактаб ўқитувчилари ойлигига тенглаштирилгани, ушбу муассасалардаги раҳбар ва педагоглар маоши қарийб 2 баробар кўтарилганини таъкидлаш лозим. Қорақалпоғистон ва барча вилоятларда Президент мактаблари каби “Янги авлод” боғчалари ташкил этилиб, уларда тарбиячилар илғор педагогик ­технологияларни ўрганиши йўлга қўйиляпти. Фарзандларимизга билим ва тарбия беришнинг энг муҳим босқичи — мактаб таълимини ривожлантириш доимий эътибор марказида бўлиб келмоқда. Сўнгги йилларда 500 га яқин янги мактаб барпо этилиб, мавжудлари кенгайтирилгани ҳисобидан 1 миллион ўқувчи ўрни яратилди. Хусусий мактабларга йўл очилиши туфайли ота-оналар ва ўқувчилар учун танлов имконияти пайдо бўлди. Бугун 200 мингдан зиёд ўғил-қиз ана шундай мактаб­ларда ўқимоқда.

Келажак — замонавий билим билан қуролланган касб-ҳунар эгалариники. Биз бу ҳақиқатни ҳеч қачон унутмаслигимиз лозим. Шу боис, ёшларимизни давр билан ҳамнафас бўлиб, ҳар қандай рақобатга бардош бера оладиган етук мутахассислар этиб тарбиялашимиз керак. Ушбу мақсадда ташкил этилган Касбий таълим агентлигидан умид катта. Ушбу агентлик касб таълими соҳасига, мавжуд техникумларга халқаро стандартлар асосида янги ҳаёт нафасини олиб киришга бел боғлаган. Германия, Буюк Британия, Швейцария, Хитой, Корея Республикаси каби ривожланган мамлакатларнинг таълим ташкилотлари билан ҳамкорлик йўлга қўйилиб, бир йилда 100 та техникумда уларнинг илғор ўқув дастурлари жорий этилади. Жумладан, Англиянинг “Пирсон” компанияси билан ҳудудлардаги 14 та техникумда “БИТЕК” хал­қаро дастури орқали ёшлар туризм, ахборот технологиялари, тиббиёт, қурилиш, логистика, электротехника, энергетика, машинасозлик, биотехнология, креатив иқтисодиёт каби йўналишларда талаб юқори бўлган касбларни эгаллайди.

Мамлакатимизда дуал таълимга қамров 5 баробар оширилади. Айни пайтда янги технологияларни ўзлаштириш, чет эллик инвес­тор ва ҳамкорлар билан эркин мулоқот қилиш учун техникумлардаги хорижий тил ўқитиш соатлари тўрт карра кўпайтирилади. Умуман, бу йилдан янги, рақамли очиқ платформа ишга туширилиб, унда техникум битирувчиларининг касбий кўникмалари ҳақидаги маълумотлар маҳаллий ва хорижий иш берувчилар учун ­эълон қилинади. Шу билан бирга, умумий ўрта таълим муассасаларида мактаб маслаҳатчиси лавозими жорий этилади. Маслаҳатчи 7-синф­дан бошлаб ўқувчиларни касб-ҳунарга йўналтириш билан шуғулланади.

Халқимиз устозларни ҳамиша эъзозлаб, ҳурматини жойига қўйиб келган. “Устоз отанг­дек улуғ” деган ҳикмат ҳам бежиз айтилмаган. Энди ана шу сўзлар қоғозда эмас, амалда қарор топтирилган, муаллимнинг қадр-қиммати жойига қўйилаётган даврда яшаяпмиз. Зотан, кўп йиллар ўқитувчига эътибор борасида сўз бошқа, иш бошқа бўлган кезларни бошдан ўтказдик. Оқибатда соҳа ходимлари гўё кераксиз ва ҳимоясиз қатламга айланиб қолди. Ўқитувчиларнинг асосий вазифаси бир четда қолиб, уларни фаолиятига мутлақо алоқаси бўлмаган ишларга жалб этиш одати чуқур илдиз олди. Аниқроғи, муаллимларнинг ­“хўжайини” кўпайиб кетди. Бундай ножўя ишлар нафақат таълим сифатига, балки соҳа ходимларининг ўз касбига муносабатига ҳам салбий таъсир кўрсатди. Қанчадан қанча тажрибали ўқитувчилар севган касбини ноилож ташлаб кетганини ҳам биламиз. Мана, яқин-яқингача муаллимлар, айрим жойларда ўқувчилар ҳам тўрт ойлаб пахта йиғим-терими, чопиқ ва яганага чиқариларди. Натижада ўқитувчи бир ойда ўртача 80 соат дарс ўтиши керак бўлса, тўрт ойда 320 соат йўқотадиган вазият вужудга келди. Ўз навбатида, ўқувчи бир ойда 136 соат сабоқ оладиган бўлса, тўрт ойда 544 соат дарсни бой беришга мажбур бўлди. Агар бу рақамларни ўн бир йилга кўпайтирсак, биласизми, қанча бўлади? Бу ахир юқори синф ўқувчилари учун белгиланган 8500 соатлик ўқув дастурининг қарийб 3000 соати — 30 фоизи далада мажбурий меҳнатда ўтди деганидир. Бошқача айт­ганда, бола 11 йил ўрнига атиги 7 йил ўқишга мажбур бўлди. Яратганга шукрки, Президентимизнинг сиёсий иродаси туфайли бундай салбий ҳолатлар, айниқса, “пахта қуллиги” энди тарихда қолди. Ҳамма соҳа ўз эгасига, жумладан, қишлоқ хўжалигини ҳам фермер ва кластерларга топширилгани туфайли эзгу мақсадларга эришилди.

Кейинги йилларда мактаб ўқитувчиларининг ойлик маоши бир неча баробар кўпайтирилди. Давлат мукофотлари билан тақдирланаётган устозлар сони ошиб бор­япти. Ўқитувчи тайёрлайдиган ҳисоботлар, қоғозбозликлар кескин камайтирилди. Жамиятда устоз ва мураббийларга қаратилаётган эътибор туфайли минглаб эркак ўқитувчи мактабларга қайтди. Бугун жамиятимизда педагогларнинг қадди, шаъни ва ғурури тикланаётгани барчамизни қувонтиради. Айни вақтда бу ўта муҳим масала. Фарзандларимиз мактабдан қанчалик билимли бўлиб чиқса, юқори технологияларга асосланган иқтисодиёт тармоқлари шунча тез ривожланади, кўплаб ижтимоий муаммоларни ечиш имкони туғилади. Шундай экан, янги Ўзбекистон остонаси мактабдан бошланади деган фикрларга қўшилмасликнинг иложи йўқ. Ёшларга таълим-тарбия бериш жараёнида ўқитувчилар ўз салоҳиятини тўлиқ намоён этиши учун зарур шарт-шароит яратиш, уларни ижтимоий, ҳуқуқий, моддий қўллаб-қувватлаш чоралари кафолатланмоқда. Жумладан, мактаб директори, ўринбосари, синф раҳбари, ўқитувчининг мақоми аниқ белгиланди. Муаллимларга устама тўлаш, уларни рағбатлантириш мезонлари ҳам тўлиқ қайта кўриб чиқиляпти. Ўқитувчиларнинг ҳуқуқлари давлат ҳимоясида бўлиши, касбий фаолиятига ноқонуний аралашув, бошқа ишларга жалб қилиш жавобгарликка сабаб бўлиши қатъий белгиланди. Бу янги таҳрирдаги Конституция­мизда ҳам муҳрланди.

Инсоннинг онги ва дунёқараши, фикри ўзгармаса, жамият ўзгармайди. Жамият ўзгармаган жойда ҳеч қандай ижобий натижа ҳам, тараққиёт ҳам бўлмайди. Одамларнинг онгу тафаккурини ўзгартирувчи куч эса, ҳеч шубҳасиз, аввало, ўқитувчи-мураббийлар, олийгоҳ профессорлари, илм-фан арбоблари, маданият ва санъат, адабиёт намояндаларидир. Бугун биз яшаётган жамиятга янги фикр, янги ғоя, энг муҳими, ислоҳотларни амалга оширишга қодир бўлган янги авлод кадрлари керак. Албатта, халқимизнинг мардона меҳнати, ўқитувчи ва мураббийларнинг жонбозлиги туфайли таълим соҳасини тубдан модернизациялаш бўйича кўп иш қилинди. Аммо булар катта мақсад йўлида ташланган дастлабки қадамлар, холос.

Исмоил САИФНАЗАРОВ,

фалсафа фанлари доктори, профессор