Унинг аҳамияти фақат қабул қилинган мурожаатлар ёки билдирилган таклифлар сони билан белгиланмайди. Асосий натижа солиққа тортиш, кредитлаш, ер ва инфратузилмадан фойдаланиш, экспортни қўллаб-қувватлаш, хизматларни рақамлаштириш ва тадбиркорлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш соҳаларида алоҳида тўсиқларни бартараф этишдан бизнес юритиш қоидаларини тизимли равишда ўзгартиришга ўтилганида намоён бўлди.

Ўтказилган бешта очиқ мулоқотнинг мантиқий изчиллиги уларнинг динамикасида яққол кўринади. 2021 йилдаги биринчи мулоқот коронавирус пандемиясидан кейинги энг долзарб чекловларни бартараф этиш ва давлат билан хусусий сектор ўртасидаги ишончни тиклашга қаратилди.

Иккинчи мулоқотда бизнес ва ҳудудларни тоифаларга ажратган ҳолда қўллаб-қувватлаш ёндашуви жорий этилди.

Учинчи мулоқотда компанияларнинг ўсиши, яъни микробизнесдан кичик бизнесга, кичик бизнесдан ўрта ва йирик бизнесга ўтиши учун шароит яратиш вазифаси қўйилди.

Тўртинчи мулоқот капитал, ер, энергия ресурслари ва бозорларга кириш имкониятларини кенгайтиришга қаратилди.

Бешинчи мулоқотда тадбиркорлик фаолиятини легаллаштириш, рақамли молиявий хизматлар, солиқ маъмурчилигини соддалаштириш, стартапларни ривожлантириш ва инвестицияларни ҳимоя қилиш масалаларига алоҳида эътибор қаратилди.

Тадбиркорлик соҳасидаги кўрсаткичлар фақат ҳар йилги очиқ мулоқотлар эмас, балки иқтисодий ислоҳотларнинг умумий натижаси эканини ҳисобга олиш муҳим. Шу билан бирга, айнан очиқ мулоқотлар бизнесга оид муаммолар аниқ қарорларга айлантириладиган, кейинги учрашувда эса уларнинг амалдаги ижроси баҳоланадиган майдонга айланди.

2026 йил августда ўтказилиши кутилаётган олтинчи очиқ мулоқот арафасида мамлакатимиздаги бизнес муҳити ушбу жараён бошланган даврга нисбатан тубдан ўзгарган.

2021 йил: биринчи очиқ мулоқот

Биринчи очиқ мулоқот 2021 йил 20 август куни бўлиб ўтганди. Бу вақтга келиб, тадбиркорлик пандемиянинг мураккаб давридан чиқаётган эди. Бизнес учун молиявий ресурс­лардан фойдаланиш имкониятини кенгайтириш, солиқ тизимини барқарорлаштириш, экспорт жараёнларини соддалаштириш, мулк ҳуқуқини ҳимоя қилиш ва маъмурий босимни камайтириш долзарб вазифалардан эди.

Учрашувга қадар 15 мингдан ортиқ мурожаат келиб тушди, уларнинг қарийб ярми жойида ҳал этилди. Муҳокамалар якунида Президентимиз еттита асосий йўналишни белгилаб берди ва очиқ мулоқотни ҳар йили ўтказишни таклиф қилди. 20 август Тадбиркорлар куни этиб белгиланди.

Асосий масалалардан бири кредит ресурсларидан фойдаланиш имконияти бўлди. Банкларнинг ресурс базасини мустаҳкамлаш учун Тикланиш ва тараққиёт жамғармаси орқали 600 миллион доллар ажратиш ва миллий валютада 5 триллион сўмлик евробондлар жойлаштириш назарда тутилди. Қарийб 6000 тадбиркорнинг умумий ҳажми 1 миллиард долларга яқин валюта кредити миллий валютага ўтказилди. Бу қарз олувчилар учун валюта таваккалчилигини камайтирди ва сўмда узоқ муддатли кредитлаш имконият­ларини кенгайтирди.

Микромолия ташкилотлари фаолияти учун шартлар соддалаштирилди, солиқ соҳасида эса юкламани камайтириш ва маъмурчиликни енгиллаштириш давом эттирилди. Экспортчилар учун қўшимча текширувларсиз ҚҚСнинг 80 фоизини 60 кун ўрнига 7 кунда қайтариш механизми жорий этилди.

Экспорт ва логистика соҳасида ҳам сезиларли ўзгаришлар амалга оширилди. Юқори қўшилган қийматли товарларни экспорт қилувчи корхоналарга яқин хориж мамлакатларига етказиб беришда транспорт харажатларининг 50 фоизигача, Европа Иттифоқи мамлакатларига эса 70 фоизигача қисмини қоплаш имконияти берилди. Сифат назорати тизими ривожланган мамлакатларда сертификатланган айрим ускуналар, бутловчи қисмлар ва хомашё учун такрорий миллий сертификатлаш талаби бекор қилинди.

Тартибга солиш соҳасида 40 дан ортиқ такрорланувчи назорат функциялари бекор қилинди. Рухсат бериш тартиб-таомилларини рақамлаштириш кенгайтирилди, субсидия олиш жараёни эса “Ягона дарча” тизимига ўтказилди.

Натижада 2022 йил августга келиб, экспорт қилувчи корхоналар сони 7500 тага етди, умумий экспорт ҳажми эса 30 фоиз ошди. 2022 йилнинг етти ойида экспортчиларга 170 миллиард сўмлик транспорт субсидияси ажратилди. Экспорт географияси яна 32 та бозорга кенгайди. Онлайн аукционга 15,8 мингта ер участкаси чиқарилди, “YERELEKTRON” тизимига эса умумий майдони 22 минг гектардан ортиқ бўлган 54 мингдан зиёд бўш ер участкаси киритилди.

2022 йил: иккинчи очиқ мулоқот

Иккинчи очиқ мулоқот 2022 йил 22 август куни бўлиб ўтди. Учрашув олдидан 12 мингдан ортиқ мурожаат келиб тушди. Тадбиркорларни янги лойиҳаларни молия­лаштириш, айланма маблағлар, инфратузилмага уланиш, ер ажратиш, солиқ маъмурчилиги ва текширувлар билан боғлиқ масалалар қизиқтирди.

Мулоқотнинг энг муҳим қарорларидан бири бизнесни тоифаларга ажратиш бўлди. Корхоналар йиллик айланмасига қараб қуйи­дагича ажратилди: 1 миллиард сўмгача — микробизнес, 10 миллиард сўмгача — кичик бизнес, 100 миллиард сўмгача — ўрта бизнес.

Бу корхоналарга уларнинг кўлами, молия­вий имкониятлари ва ривожланиш босқичидан келиб чиққан ҳолда табақалаштирилган тартибга солиш ва қўллаб-қувватлаш чораларини қўллаш имконини берди. Натижада кичик компанияларга йирик корхоналар билан бир хил регулятор юклама қўлланишига чек қўйилди.

2023 йилдан микробизнес учун айланмадан олинадиган солиқнинг 4 фоизли ягона ставкаси жорий этилди. Илгари бу кўрсаткич 4 фоиздан 25 фоизгача эди. Айланмаси ўсиб, умумий солиқ тартибига ўтаётган корхоналар учун эса фойда солиғини бир йилда икки баравар камайтириш назарда тутилди. Ушбу чора 370 минг тадбиркорнинг кейинги босқичга ўтишини енгиллаштирди.

2023 йил 1 январдан ҚҚС ставкаси 12 фоиз­гача пасайтирилгани яна бир йирик қарор бўлди. Шу билан бирга, фойдаланилмаётган бино ва ер участкаларига оширилган солиқ ставкалари қўлланиши натижасида юзага келган 2 триллион сўмлик қарздорлик ҳисобдан чиқарилди.

Шунингдек, туман ва шаҳарларни бизнес юритиш шароитларига қараб тоифаларга ажратиш тартиби йўлга қўйилди. Ҳудудлар бешта гуруҳга бўлинди ва улар учун солиққа тортиш, субсидиялаш, фоиз харажатларини қоплаш, кафиллик бериш ҳамда инфратузилмага уланиш бўйича турли режимлар шакллантирила бошлади. Республикадаги 60 та туманда махсус солиқ, кредит ва молиявий шартлар жорий этилди.

Шу билан бирга, тадбиркорга ер ёки мол-мулк ажратиш тўғрисидаги қарор фақат суд орқали бекор қилиниши мумкинлиги ҳақидаги тамойил мустаҳкамланди. Савдо қоидаларини бузганлик учун жиноий жавобгарлик бекор қилинди.

2023 йил августга келиб, иккинчи очиқ мулоқот натижалари фақат норматив ҳужжатларда эмас, балки аниқ кўрсаткичларда ҳам намоён бўлди. Давлатнинг қўллаб-қувватлов чоралари компания кўлами ва ҳудуд шароитларига боғлиқ равишда қўллана бошлади. Бизнеснинг ўсиши эса автоматик равишда регулятор юкламасининг кескин ортишига олиб келмайдиган тизимга ўтди.

2023 йил: учинчи очиқ мулоқот

2023 йил 18 август куни бўлиб ўтган учинчи очиқ мулоқотда тадбиркорларни ўқитиш, лойиҳаларни тайёрлаш, молиялаштириш, янги бозорлар ва ҳамкорларни излашни қамраб олувчи яхлит тизим яратилиши эълон қилинди.

Ҳар бир ҳудудда 14 тадан кичик бизнес маркази ташкил этилди. Улар орқали 150 мингта кичик бизнес субъек­тини оёққа турғазиш, 25 мингта компанияни ўрта бизнес тоифасига ўтказиш ва 250 мингта доимий иш ўрни яратиш вазифаси белгиланди.

Кичик бизнесдан ўрта бизнесга ўтишни қўллаб-қувватлаш учун саноат ипотекаси, яъни тадбиркорларга тайёр ишлаб чиқариш майдонларини тақдим этиш тизими йўлга қўйилди. Илгари 100 та етакчи экспортчини қамраб олган “Янги Ўзбекистон — рақобатбардош маҳсулотлар юрти” дастури 500 та корхонагача кенгайтирилди. Экспортни умумий қўллаб-қувватлашдан янги бозорларни ўзлаштириш ва халқаро стандартларни жорий этиш имкониятига эга корхоналар билан манзилли ишлашга ўтилди.

2024 йил августга келиб, тадбиркорларнинг 700 дан ортиқ масаласи, ташаббуси ва янги лойиҳалари қўллаб-қувватланди. Қўшимча 8 триллион сўм ажратилди, яна 18 триллион сўм саноат, қишлоқ хўжалиги, хизматлар ва тадбиркорлик инфратузилмасини ривожлантиришга йўналтирилди.

Бир йилда тадбиркорлар айланмаси 25 фоиз ўсиб, 986 триллион сўмга етди. Айланмаси
10 миллиард сўмдан 100 миллиард сўмгача бўлган ўрта корхоналар сони икки баравар кўпайди. Айланмаси 100 миллиард сўмдан юқори бўлган йирик компаниялар сони 2,2 мингтадан ошди. Бу ҳам аввалги йилдагига нисбатан қарийб икки баравар кўп.

Солиқ, банк ва молия тизимларининг маҳалла ва мижозлар кесимидаги ҳамкорлиги натижасида илгари зарар билан ишлаган 16 мингта корхона ярим йилда 6,5 триллион сўм фойда олишга эришди. Тадбиркорлик рейтингида “A” ва “B” тоифаларидаги корхоналар сони 91 мингтага кўпайди, яна 170 мингта компания энг қуйи — “D” тоифасидан чиқди.

Бизнес барқарорлиги кўрсаткичлари ҳам сезиларли ошди. Уч йилдан ортиқ фаолият юритаётган корхоналар улуши 76 фоизга етди. Бундай фаол субъектлар сони эса биринчи марта 300 мингтага яқинлашди.

2024 йил: тўртинчи очиқ мулоқот

Тўртинчи очиқ мулоқот 2024 йил 20 август куни Нукусда бўлиб ўтди. Йил давомида ҳукумат, Савдо-саноат палатаси, Бизнес-­омбудсман ва ҳокимлар ­тадбиркорларнинг ташаббуслари билан доимий асосда ишлади. Натижада қатор самарали иқтисодий чоралар қабул қилинди.

Жумладан, микрокредит миқдори уч баравар оширилиб, 300 миллион сўмга етказилди. Кредитнинг 100 миллион сўмгача бўлган қисми учун эса гаров талаби бекор қилинди.

Қўшимча 5 миллиард долларлик молия­вий ресурслар манбаи сифатида баҳоланган исломий молиялаштириш тўғрисидаги қонунни тайёрлаш ишлари бошланди. Аук­цион орқали ер сотиб олишда ҚҚС ҳисоблаш тартиби бекор қилинди. Ер учун бадални бўлиб-бўлиб тўлаш муддати Тошкент шаҳри ва вилоят марказларида 3 йилгача, бошқа ҳудудларда 5 йилгача, тўртинчи ва бешинчи тоифадаги туманларда эса 10 йилгача этиб белгиланди.

Саноат корхоналари учун белгиланган лимитдан ортиқ электр энергияси ва газ истеъмоли бўйича тўлов тартиби енгиллаштирилди. Узоқ муддатли буюртмалар асосида маҳаллий маҳсулотларнинг янги турларини ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш учун 100 миллион доллар ажратилди.

Натижада 2025 йил августга келиб, 1600 та микрокорхона айланмасини 10 миллиард сўмдан ошириб, ўрта бизнес тоифасига ўтди. 143 та микрокорхона айланмасини 100 миллиард сўмдан ошириб, йирик бизнесга айланди. Яна 122 та кичик корхона ҳам йирик бизнес тоифасига ўтди.

2024 йилнинг ўзида 16 турдаги лицензия ва рухсатнома бекор қилинди. Ҳисоб-китоб­ларга кўра, бу тадбиркорларга 350 миллиард сўмни тежаш имконини берди.

Бешинчи очиқ мулоқот арафасида мамлакатимизда 600 дан ортиқ стартап фаолият юритаётган эди. Улар 2025 йилнинг дастлабки етти ойида 264 миллион доллар хорижий инвестиция жалб қилди. Бу 2024 йилда жалб қилинган маблағга нисбатан тўрт баравар кўп.

2025 йил: бешинчи очиқ мулоқот

2025 йил 20 август куни Янги Тошкентда бўлиб ўтган бешинчи очиқ мулоқотга тайёргарлик доирасида 26 та тармоқ вакиллари бўлган қарийб 7000 тадбиркор билан учрашув ва маслаҳатлашувлар ўтказилди. Шунингдек, колл-марказлар орқали 13 мингдан ортиқ мурожаат ва ташаббус келиб тушди.

Беш йиллик даврнинг асосий натижаси шу бўлдики, тадбиркорларнинг юзлаб ташаб­буслари қонунчиликда ўз аксини топди.

Бешинчи учрашувда бизнес юритиш харажатларини янада камайтириш ва норасмий сектордаги тадбиркорлик фаолиятини қонуний майдонга олиб чиқиш масалаларига асосий эътибор қаратилди.

Энг йирик ўзгаришлар якка тартибдаги 300 минг тадбиркор ва ўзини ўзи банд қилган 5,5 миллион шахсни қамраб олди. Улар учун 2030 йилга қадар амал қиладиган махсус ҳуқуқий режим жорий этилди. У рўйхатдан ўтишдан ҳисобот топширишгача бўлган рақамли хизматлар, масофавий биометрия, иш ҳақини тўлаш учун электрон ҳамёнлар ва тўловларни қабул қилиш учун универсал QR-коддан фойдаланиш имкониятларини назарда тутади.

Шунингдек, 2026 йил 1 январдан йиллик айланмаси 1 миллиард сўмгача бўлган якка тартибдаги тадбиркорлар ва ўзини ўзи банд қилган шахслар учун айланмадан олинадиган солиқ ставкаси 4 фоиздан 1 фоизга туширилди. Натижада айланмаси 1 миллиард сўмгача бўлган бизнес учун солиқ юки 3-4 баравар камайди.

Президентимизнинг 2025 йил 14 ноябрдаги “Бизнес юритишни ҳамда лицензиялаш ва рухсат бериш тартиб-таомилларини соддалаштиришга доир навбатдаги чора-тадбирлар тўғрисида”ги фармонига мувофиқ, 2026 йил 1 январдан “Бизнесни 15 дақиқада бошлаш” тамойили жорий этилди. Унга кўра, тадбиркор бизнесни рўйхатдан ўтказиш жараёнида электрон рақамли имзо олиш, банк ҳисобварағини очиш, ижара шартномасини расмийлаштириш, кассани рўйхатдан ўтказиш ва зарур хабарномаларни юбориш имкониятига эга бўлади. Бу тадбиркорлик фаолиятини бошлаш жараёнини янада соддалаштириб, ўз бизнесини очиш имкониятларини кенгайтиради.

2025 йил маълумотларига кўра, мамлакатда 493 мингта корхона фаолият юритган. Йил давомида 82,4 мингта янги корхона ташкил этилган. Кичик бизнеснинг улуши ЯИМда 52,2 фоиз, экспортда 36,6 фоиз, саноат ишлаб чиқаришида 28,5 фоизни ташкил этди. Қурилишда унинг улуши 75,6 фоиз, савдода 83 фоиз, хизматлар соҳасида эса 47,2 фоизга етди.

Ушбу кўрсаткичлар тадбиркорлик Ўзбекистон иқтисодиётининг асосий таянчларидан бирига айланганини кўрсатади. Хусусий сектор ишлаб чиқариш, савдо, қурилиш, хизмат кўрсатиш ва экспортнинг салмоқли қисмини таъминламоқда. Эришилган кўлам ишбилармонлик фаоллигини янада кенгайтириш, рақобатбардошликни ошириш ва Ўзбекистон иқтисодиётининг барқарор ўсиши учун мустаҳкам асос яратади.

Хулоса

Бешта очиқ мулоқот давлат ва ишбилармон доиралар ўртасидаги ҳамкорликнинг янги анъанасини шакллантирди. Унинг ўзига хос жиҳати изчилликда намоён бўлди. Ушбу даврда бизнесни ривожлантириш учун кўп­лаб самарали ва амалий қарорлар қабул қилинди. Лекин асосий натижа қабул қилинган чоралар сонидан кўра, иш ўринлари очиш, инвестиция киритиш, янги технологияларни жорий этиш ва ташқи бозорларда рақобат­лаша оладиган барқарор тадбиркорлар қатламининг шаклланганида кўринди.

Олтинчи очиқ мулоқот ушбу жараённинг навбатдаги босқичи сифатида муҳим ­аҳамият касб этади. Бизнесда сунъий интеллект ва рақамли технологияларни жорий этиш, бошқарув ва муҳандислик кадрларини тайёрлаш, энергия самарадорлигини ошириш, халқаро стандартларни татбиқ этиш ҳамда рақобатбардош миллий брендларни яратишга хизмат қиладиган қарорлар ­алоҳида аҳамиятга эга бўлиши кутилмоқда.

Агар ушбу кутилмалар аниқ ва ўлчанадиган қарорларга айлантирилиб, аввалги йиллардаги каби изчил амалга оширилса, очиқ мулоқот ўзининг асосий вазифасини бажаришда давом этади. Тадбиркорларнинг тўпланган тажрибасини бутун иқтисодиётни ривожлантиришга қаратилган амалий дас­турга айлантиради.

Хуршид АСАДОВ,

Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар

маркази директори ўринбосари