Ота-боболаримиз бу тушунчага нега бу қадар чуқур эътибор қаратиб, унга амал қилиб яшаб келган. Нега ҳалол луқма ейиш дунё яралгандан буён эллар, элатлар тилидан ва дилидан тушмайди. Бу тушунчанинг қандай сир-синоати, кучу қудрати бор?

Бир манбада ҳалол луқма — инсон ҳалол меҳнат билан топиб, пок йўл билан истеъмол қилган ризқи бўлиб, ибодатларнинг қабул бўлиши, қалб поклиги ва дуолар ижобатининг асосидир, дея таъриф берилган. “Ўхшамоқ истасанг Луқмонга, Эътибор бермоқ керак луқмангга”, дейди Жалолиддин Румий.

Яна бир машойих, пирларнинг пири, Баҳоуддин Нақшбанддек улуғ сиймоларнинг устози, ислом оламида ўз сулукига эга бўлган Саййид Амир Кулол “Билингки, қалбнинг, тилнинг ва баданнинг пок бўлиши ҳалол луқмага боғлиқ. Ҳалол луқма еган инсоннинг меъдаси пок сув тўпланган ҳовуз кабидир. Ундан атрофга тоза сув тарқалади, у билан чиройли гуллар очилади, дарахтлар мева беради...” дейди.

* * *

Машҳур ёзувчи Неъмат Аминовнинг “Бир аср ҳикмати” асари бош қаҳрамони, ёзувчининг падари бузруквори Теша бобо Аминов бир ривоятни айтиб берган эди. Қадим замонларда Бухорода етти иқлимга машҳур бир улуғ олим, аллома бўлган экан. Унинг икки ўғли бўлиб, тўнғичи жуда ақл-фаросатли, дину иймонли йигит, кичиги эса ақл-фаросати суст, иймонига путур етган, кўча безори, бировларга озор беришдан ҳайиқмайдиган экан.

Бир куни улуғ аллома шогирдларига Ҳандасадан дарс бериб, якунида толибларидан “Кимда қандай савол бор” деб сўраса, бир шогирди “Менда савол бор” дебди. “Сўйланг” дебди аллома. “Устоз, саволим беодоблигидан мен ақли ноқисни манзур тутгайсиз”. “Сўйлайверинг”. “Сизнинг икки фарзанду азизингиз бор. Тўнғичингиз жуда баодоб, бамаъни, илму ирфонга ихлосманд. Кичигингиз, негадир, акасига ўхшамайди. Ўтган якшанба ўзим кўрдим, гузарда безорилик қилиб, бир бечора бандани чунонам дўппосладики, асти қўяверинг. Сиз бир улуғ ҳазрат бўлсангиз, сиздан бундай фарзанд?.. Ақлим қосирлик қилади, устоз!”.

Улуғ олим ерга қараганча бир оз жим қолиб, бир хўрсиниб, кейин шогирдига юзланибди.

— Очиғини айтсам, кенжа ўғил туғилмасдан олдин бир уятли ишни қилганман. Бир якшанба куни уйга бозорлик қилай деб бозорга тушувдим. Пишиқчилик пайти эди. Кўзим растадаги жуда ажойиб бир узум бошига тушди. У тирсиллаган, тоза, тилларанг товланиб турарди. Буни қарангки, узум бошига хаёл-бехаёл қараб туриб, нафсимни тия олмай, эгасидан сўроқсиз икки донасини узиб олиб оғзимга солибман. Чайнаганимда суви томоғимга кетди. Ва хато қилганимни билиб, чайнашдан тўхтаб, узумнинг эгасига қараб, қотиб қолдим. У менинг беихтиёр шундай қилганимни тушунди.

— Йўқ-йўқ, уялманг ҳазрат, ҳечқиси йўқ, — деди у шоша-пиша қўлини кўксига қў­йиб. — Мен минг бора розиман! Сиздай улуғ инсон мен етиштирган мевани ейишни ўзига раво кўрганидан бениҳоя мамнунман!

Аммо бу розилик айтилишига кеч бўлган эди. Узумнинг шираси аллақачонлар томоғимдан ўтиб, жиғилдонимга жойлашганди. Унинг шундай худобехабар бўлишига мен айбдорман.

Аслида, узумнинг бир қултум суви бир фарзанд тақдирига бунчалар таъсир қилмайди. Аммо эгасининг розилигисиз икки дона узум донасини оғзимга солишга ундаган ичимдаги ҳаром нафс ўзининг мавжудлигини намоён қилган эди...

* * *

Инсон руҳи танадан ва ички муҳитдаги мавжуд маънавий олам нуридан озиқланади. Тана соғлом бўлса, руҳ ҳам соғлом, тиниқ ва тетикдир. Танаси касалманднинг руҳи синиқ ва пажмурда бўлади. Булар исбот талаб қилмайдиган ҳақиқат.

Донишмандлар “Соғлом танда — соғлом ақл” деб бежиз айтишмайди. Тананинг соғломлиги соғлом, ҳалол неъматлардан истеъмол қилиш, соғлом маънавий олам инжуларидан озиқланишдир.

Соғлом неъматлар дегани нима? Улар турли касалликларга чалинмаган, инсон танасига зарар келтирувчи минерал ўғитлардан белгиланган меъёрлардан ортиқ истеъмол қилмаган, аксинча, илм-фан хулосалари доирасида озиқлантирилган мева-сабзавотлар, полиз ва бошқа озуқа маҳсулотларидир.

Ҳалол неъматлар нима? Улар инсон истеъмол қилиши мумкин бўлган, танага ва руҳга соғлом, керакли озуқа моддаларини берувчи, генларни инсоний ўлчамлар ва чегаралардан чиқариб юбормайдиган, руҳга куч-қувват бағишловчи неъматлардир.

Ҳаром маҳсулотларчи? Улар инсон ейиши ман қилинган, тана аъзоларига зарар келтирувчи, кўпроқ маҳсулот олиш, фойда ортидан қувиш ҳирси билан минерал ўғитлардан меъёридан ортиқ истеъмол қилдирилган, турли касалликларга чалинган ёки айниган мева-сабзавот, полиз ва бошқа маҳсулотлар. Улар инсон танасининг ички аъзолари —  юрак, жигар, ошқозон, буйрак, ўпка, талоқ, ичаклар ва бошқалар фаолиятини издан чиқаради.

Яна ҳаром луқма бировнинг, халқнинг ҳақини емоқдир. Бировнинг ҳақини еган инсоннинг руҳи, маънавий дунёси бузилади, у эзгу ишларни қилишга лаёқатсиз бўлиб қолади, инсоний қиёфасини йўқотади, жамият танасидаги қуртга айланади.

Ота-боболаримиздан қолган меросни варақлайверсангиз, ҳалол ва ҳаром луқма ҳақида жуда кўп ҳикматлардан бохабар бўласиз. Уларни ўқиш, ўрганиш яхши, аммо ўқиш, ўрганиш билан чекланиб қолсак, бундан қандай наф бор, қачонки уларни амалда қўлламасак!

— Боболаримиздан қолган ҳалол, ҳаром луқма борасидаги ижтимоий-фалсафий қарашлар, тамойилларни бугунги ҳаётимизга қандай жорий қиламиз?

Бунинг икки йўли бор. Бири бугун биз айтмоқчи бўлган ва давлатимиз раҳбари ташаббуси билан бошланган илм-фан ютуқларини амалиётга тезкор жорий қилиш орқали халқимиз учун соғлом, ҳалол луқмани яратиш ва миллат генофондини янада яхшилаш борасидаги тарихий саъй-ҳаракатлар.

Бугунги кунда қишлоқ хўжалиги тармоғида инсонийлик, ахлоқ, ижодкорлик, тафаккур тамойили асосида меҳнатни ташкил қилиш борасида кенг кўламдаги тарғибот-ташвиқот ишлари амалга оширилмоқда. Бу тамойилни корхоналар ишчилари, олий ўқув юрти талабалари, олим ва мутахассисларга, озиқ-овқат маҳсулотлари етиштириш ва уни ички ҳамда ташқи бозорларга чиқариш билан шуғулланаётган ҳар бир фуқарога етказиш чора-тадбирлари кўриляпти. Чунки ҳалол луқма еганларгина келажакни яратадилар.

Бу тамойилнинг мазмуни ва мақсади нимадан иборат? Аввало инсон фарзандлари учун озиқ-овқат маҳсулотлари етиштираётган ҳар бир шахсда фойда, даромад олиш эмас, балки инсонийлик, инсон манфаатлари бирламчи мақсад бўлиши керак. Бунинг учун у тоза маҳсулот етиштириши шарт. Яъни носоғлом, меъёридан ортиқ минерал ўғитлар, инсон саломатлиги учун зарарли бўлган биоқўшимчалар билан озиқлантирилган маҳсулот ота-боболаримиз ибораси билан айтганда — ҳаром! Замонавий тилда айтганда, инсон саломатлигига тўғридан тўғри зарар етказувчи унсур!

Халқимиз дастурхони учун озиқ-овқат маҳсулоти етиштираётган инсонларда ахлоқ юқори даражада бўлиши керак. Ахлоқ бўлмаган жойда ҳар қандай ёмон унсурлар қўпчиб кетади. Ахлоқи бўлмаган шахс инсонийлик ҳақидаги тушунчаларни тан олмайди, унда ҳар қандай йўл билан манфаат кўриш ҳирси устун туради. Шунинг учун у экинга минерал ўғитлар, турли кимёвий дориларни бериш орқали имкон қадар кўпроқ маҳсулот етиштиришга интилади. Ўзи етиштираётган маҳсулот юзлаб одамларнинг саломатлигига зарар етказиши мумкинлигини ўйлаб ҳам кўрмайди.

Кечагидан кўпроқ ва сифатли, фойдали маҳсулот етиштириш учун ижодкорлик керак бўлади. Ҳозирги пайтда “креативлик” деган қандайдир ажнабий сўз модага айланди. Аслида, у ижодкорлик, яъни ҳар бир нарсага ижодий ёндашиш маъносини билдиради. Ижодкорлик бўлмаса, ҳар доимгидек, бир маромда ерга кетмонни урган билан замонавий деҳқончилик, чорвачилик, асаларичилик ва бошқа юмушларни ташкил қилиб бўлмайди.

Кейингиси — тасаввур. У бўлмаган жойда кўр-кўрона машаққатли меҳнату даромади харажатни қопламайдиган, сифатсиз маҳсулотлар етиштирилиб, бозорларга чиқарилаверади. Илмнинг кучини ишлатиб, мўл-кўл ҳосил олиш мумкинлиги ҳақидаги илмлар тасаввурсиз шахсларнинг тасаввурига сиғмайди. Чунки у шундай бўлиши мумкинлигини тасаввур қила олмайди.

Масалан, бундан 10-15 йил олдин пахтачиликда 40-45 центнерлик маррага эришиш катта ютуқ эди. Бугун илм-фан ютуқлари, замонавий янги агротехнологиялар қўлланилиши натижасида бу кўрсаткич ўртамиёна ва ҳатто паст кўрсаткичга айланиб қолмоқда. Замонавий агротехнологияларни қўллаган ҳолда бир гектар ердан 80-100 центнер ҳосил олиш мумкин экан. Худди шундай, олдинлари ғалладан 60-65 центнер ҳосил олиш кўз илғамас натижа эди. Бугун маълум бўляптики, ғаллачиликка ижодий ёндашилса, гектаридан 100-110 центнер ва ундан ортиқ дон олиш имкониятлари бор экан.

Аввалги агротехник талаблар бўйича пахтачиликда бир гектар ерда 80-90 минг кўчат бўлиши керак эди. Ғўза қалин бўлса, у шохламайди ва бўйи ўсиб кетиб, кам кўсак тугади, дейиларди. Бугун эса унинг акси — бир гектар ерда 240 минг тупгача ғўза қолдириш агротехнологияси жорий қилинмоқда. Чигит 76х10 схемасида плёнка остида қўшқатор экиляпти. Натижа эса ҳайратланарли — ҳосилдорлик гектарига 80-100 центнерга кўтарилиб кетяпти. Ўғитлар ва сувга, техника ва ёқилғи мойлаш материалларига қилинаётган сарф-харажатлар сезиларли қисқартирилмоқда. Янги, қаришга сигнал бериш технологияси орқали пахтанинг пишиб етилиш муддатларини қисқартиришга эришилмоқда. Ғўза ғовлаб, пишмай қоладиган кўсаклар кўпайишининг, яъни қилинган харажат бесамар кетишининг олди олиниб, берилган ўғит ва сув, ишловдан шакллантирилган озуқа ғўза танасида қолдирилмай, ҳосилга йўналтирилмоқда. Авваллари берилган озуқа ғўзанинг танасида ва совуқ тушиб, пишмай қоладиган кўсакчаларга сарфланарди. Демак, ўтинга ва асосан чириндига айланадиган “маҳсулот”га катта миқдорда минерал ўғитлар сарфланарди. Бугун эса замонавий агротехнологияларни қўллаш орқали ғўзага берилган озуқанинг аксарият қисмидан самара олинмоқда.

Шунингдек, ғўза, ғалла ва бошқа мева-сабзавотлар етиштиришда янги типдаги минерал ўғитлар ва бир қатор кимёвий ­препаратлар қўлланилиб, олинадиган ҳосилнинг сифати ва салмоғи каррага ортмоқда.

Ғаллачиликда бир гектар ерга 200-250 килограммдан ортиқ уруғлик сепмаслик кераклиги тўғрисида агротехник талаб қўйилар эди. Ғалла сийракроқ экилса, ниҳол шоналайди, бир уруғдан бир нечта қўшимча туп чиқади дейиларди. Ўз-ўзидан маълумки, шоналарда тугулган бошоқ асосий танадагидан кўра кеч пишади ва бир оз майдароқ бўлади. Шонадаги бошоқнинг пишиши кутилган тақдирда асосий танадаги бошоқ ғарқ пишиб, шамолда ёки қушлар ҳужумида тўкилиб кетади. Агар асосий танадаги бошоқни нобуд қилмаслик учун буғдой эртароқ ўриб олинса, шоналардаги бошоқлар охиригача пишмай, хом ўриб олинади. Кейин битта илдиз бир нечта бошоқни етарлича озуқа билан таъминлаши мумкин эмас. Шунинг учун олдинлари буғдой доналари озуқага тўйинмаган, майда-майда бўлар эди.

Тасаввурнинг торлиги эса, фақат инсонга зарар келтирувчи йўллар билангина мўл ҳосил етиштириш мумкин деб ўйлашга олиб келади. Аслида, тасаввур бир оз кенгайтирилса, замонавий агротехнологияларни изчил қўллаш йўли билан инсонга зарар етказмайдиган, фойдали моддаларга бой маҳсулот, яъни ҳалол неъматларни етиштириш мумкинлигига амин бўлади киши.

* * *

Бугунги кунда қўлланилган агротехнологиялар туфайли эришилган катта натижалар аввалги агротехник талаблар ҳозирги замон талабларига мутлақо жавоб бермаслигини яққол исботлади. Яқин ўтмишда 20-25 миллион аҳолини аранг озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминлаб келган агротехникалар, ер ва сув ресурсларига бўлган муносабат билан бугунги 40 миллионга яқинлашган аҳолининг озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган эҳтиёжини қондириш мумкин эмас. Шу боис, бугунги дунёда аграр соҳада эришилган ютуқларни чуқур ўзлаштириш билан бирга ота-боболаримиздан қолган тарихий тажрибаларни, озиқ-овқат етиштириш маданиятини қайта ўрганиб, уларни ишлаб чиқариш жараёнларига изчиллик билан жорий қилиш керак бўлади.

Манбаларга назар ташлайдиган бўлсак, асли маданият сўзи қишлоқ хўжалиги билан инсон ҳаётига кириб келган. Яъни қадимда маданият инсоннинг юриш-туриши, озодалиги, жамиятда ўзини тутиши, ички ва ташқи дунёси билан эмас, айнан инсоннинг қўлига тошдан ясалган иш қуроллари билан ерга ишлов бериш жараёнида шаклланган. У лотинча “cultura” сўзидан келиб чиққан бўлиб, ерни қайта ишлаш ва яхшилашни ­англатади.

Демак, инсон озиқ-овқат яратиш учун ерга ишлов бериш, уни экишга тайёрлаш, уруғлик қадаш ва уни ҳосил бергунига қадар парваришлашда маданиятли бўлиши лозим.

Ўтмишда бугунги Ўзбекистон ҳудудида яшаган ота-боболаримизнинг деҳқончилик, боғдорчилик, сабзавот-полизчилик, чорвачилик, паррандачилик, асаларичилик ва бош­қа йўналишларда маданиятга йўғрилган бой тажрибалари бўлган. Амир Темур тузган йирик империяда тўкин-сочинлик, маъмурчилик ўз-ўзидан бўлмаган. Унинг пойдеворини, албатта, юксак даражада маданийлашган қишлоқ хўжалиги ташкил қилган. Фикримизнинг далили сифатида Амир Темурнинг Самарқанд атрофидаги дунёга машҳур боғларини, далаларда тажрибали деҳқонлар томонидан етиштирилган ва жаҳон ҳамжамиятини ҳайратга солган сархил мевалар, қовун-тарвузлар донғини эслашнинг ўзи кифоя.

Жорий йилда давлатимиз раҳбарининг топшириғига асосан бундай тоза ва мазали, сифатли мўл-кўл маҳсулотлар етиштиришнинг сир-синоатини билиш учун қишлоқ хўжалиги вазирлиги мутахассислари томонидан изланишлар олиб борилди. Натижада Ўз ФА Шарқшунослик институти билан ҳамкорликда ана шундай ноёб адабиётлардан бири — “Фанни кишту зироат” китоби олимларнинг изоҳлари ила “Амир Темур ва темурийлар даврида қишлоқ хўжалиги” номи билан нашр қилинди. Ушбу китобда баён этилган мўл ва сифатли деҳқончилик маҳсулотлари етиштириш борасидаги агротехник тадбирлар мажмуаси ота-боболаримизнинг бу борада жуда бой тажрибалари мавжуд бўлганлигини кўрсатди. Албатта, бу тажрибалар минг йиллар давомида мисқоллаб шаклланган.

Тарихдан маълумки, ота-боболаримиз деҳқончилигида тозалик, озодалик асосий ўринни эгаллаган. Озиқ-овқат маҳсулотлари етиштириладиган жойлар тоза, озода бўлган. Далаларда тоза тупроқ, тоза сув, тоза ҳаво... Нафақат далаларда, балки овқат тайёрланадиган ҳар бир жой тоза, ҳозирги иборалар билан айтганда, санитария талабларига жавоб берадиган ҳолатда бўлиши талаб этилган.

Шу боис, бугунги кунда қишлоқ хўжалиги вазирлиги далада, фермада юртдошларимиз учун маҳсулот етиштирилаётган ҳар бир деҳқон, фермер оддий бир даромад келтирувчи меҳнат билан эмас, балки жамиятимиз мустаҳкамлиги, халқимиз генофондини янгилаш, келажак авлодларнинг тоза, ҳалол неъматлар билан озиқланишини ташкил қилишга қаратилган жиддий фаолият тури билан шуғулланаётганлигини ҳис қилиши йўлида чора-тадбирларни кўряпти.

Биргина мисол. Кейинги йилларда респуб­ликамизнинг барча ҳудудларида катта-­кичик йўллардан машиналарда қатнаётган айрим маданиятсиз йўловчилар дала четларига сон-саноқсиз пластик идишларни ташлаб кетмоқда. Бир қараганда, пластик идишлар сув, турли ичимликлар учун ишлатилади, улар зарарсиздек туюлади. Аммо улар қуёш остида қолиб кетгач, микроплас­тик ва нанопластик заррачаларга айланиб, тупроққа сингади, ён-атрофга ҳаво орқали тарқала бошлайди. Инсон шу ҳаводан нафас олади, тупроққа сингган микроплас­тиклар далада етиштирилаётган сабзавот, полиз ва бошқа турдаги маҳсулотлар, қорамоллар, қўй-қўзилар танасига киради. Олимларнинг аниқлашича, микропластик ва нанопластик заррачалар шамол таъсирида 100 километргача учиб боради. Ўз-ўзидан равшанки, улар оқибатда мева-сабзавот, гўшт, сут, балиқ сингари маҳсулотлар орқали инсон танасига ўтади.

Шуни эътиборга олган ҳолда, вазирлик томонидан республика ҳудудидаги барча далаларни пластиклардан тозалашга қаратилган “Тоза дала” умумсоҳа ҳаракати амалга оширилмоқда. Бу ҳаракатга фермерлар, соҳа бошқарувида фаолият кўрсатаётган волонтёр ходимлар тўлиқ жалб қилинган.

Ота-боболаримиз халқни тоза таом, соғлом озуқа билан овқатланишга даъват қилган. Шунинг учун бизлар ҳам улуғ боболарнинг авлодлари сифатида экологик тоза маҳсулотлар етиштиришни ўз олдимизга бош мақсад қилиб қўйишимиз керак. Шунда ота-боболаримиздан қолган ҳалол луқма ейиш кераклиги борасидаги улуғ таълимотга амал қилган бўламиз.

Мизроб БЎРОНОВ,

қишлоқ хўжалиги

вазирининг маслаҳатчиси