Германия халқаро рейтингга кўра, таълим индекси энг юқори бўлган 5 та давлат қаторига киради. Мамлакатнинг бу борадаги тажрибаси ҳозирги вақтда таълим сифатини оширишга қаратилган ислоҳотлар фаол олиб борилаётган Ўзбекистон учун айниқса аҳамиятлидир. Бу қизиқиш Президентимизнинг 2025 йил 26 ноябрдаги “Ўзбекистон Республикасида юридик таълим ва фанни янада ислоҳ қилиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони нуқтаи назаридан алоҳида долзарблик касб этади.
“Таълим сифатини ошириш – Янги Ўзбекистон тараққиётининг яккаю ягона тўғри йўлидир" деган устувор ғоя асосида ҳамда замонавий халқаро стандартларга жавоб берадиган юқори малакали юридик кадрлар тайёрлаш сифатини янада ошириш мақсадида бугунги кунда икки давлат ўртасида қўшма таълим дастурлари амалга оширилмоқда ва олий таълим муассасалари ўртасида ҳамкорлик меморандумлари имзоланмоқда.
Немис олимлари ва жамоатчилик вакиллари узоқ йиллар давомида ўзбек халқининг тарихи, миллий анъаналари ва урф-одатларига катта қизиқиш билан қараб келдилар. Эътиборлиси, “Марказий Осиё” атамаси илк бор таниқли немис олими Александр фон Гумболдтнинг 1843 йилда Парижда чоп этилган уч жилдлик асарида илмий муомалага киритилган. Шундан буён бу тушунча географик терминологияда мустаҳкам ўрин олди.
Ўз навбатида, мамлакатимиз жамоатчилиги ҳам Германия тарихи ва замонавий тараққиёт йўллари, унинг ижтимоий-иқтисодий ва ҳуқуқий асосларига доимо катта қизиқиш билдириб келган. Ўтган асрнинг 20-йилларидаёқ Туркистон республикасининг маърифатпарвар арбоблари - жадидлар истеъдодли ёшларни Германияга ўқишга юборган эдилар. Улар орасида отамнинг туғишган амакилари – Аҳмаджон ва Абдумажид ҳам бор эди, бу ҳақида ўтган йилнинг март ойида газетада мақола босилган эди (“Янги Ўзбекистон” газетаси. 2025 йил 4 март).
Айни пайтда Германия таълим, касбга йўналтириш ва илмий тадқиқотларга алоҳида эътибор қаратувчи давлат сифатида бутун дунёга танилган. Бунинг тасдиғини Нобел мукофоти совриндорларининг таъсирчан эътирофи - ушбу мамлакатдан чиққан 100 дан ортиқ киши мисолида кўриш мумкин.
Эътиборлиси, бугунги кунда мингдан зиёд мамлакатимиз ёшлари Германия олий ўқув юртларида таълим олмоқда. Ўзбекистон ҳукумати ва Германия академик алмашинув хизмати (DAAD), Тошкентдаги Гёте институти, Конрад Аденауер ва Фридрих Эберт номидаги жамғармалар ваколатхоналари, шунингдек, Германия халқ университетлари ассоциациясининг Халқаро ҳамкорлик институти (DVV International) ўртасидаги ҳамкорлик туфайли Ўзбекистон ёшларига илғор хорижий тажрибани ўрганиш ва Ўзбекистонда замонавий технологияларни жорий этиш учун кенг имкониятлар яратилмоқда.
Давлатимиз раҳбарининг Германия - Ўзбекистон расмий мулоқатларида таълим масалалари доимий эътиборда эканлгини ҳам қайд этмоқ лозим. Икки томон олий таълим муассасалари вакиллари ўртасида ҳамкорликнинг келгуси истиқболлари бўйича мунтазам алоқалар мустаҳкамланиб бормоқда. Олий ўқув юртлари ўртасидаги тузилган ҳамкорлик битим ва меморандумлар асосида ривожлантириш, академик алмашинувларни фаоллаштириш, турли таълим йўналишлари бўйича қўшма илмий лойиҳалар ва таълим дастурларини амалга ошириш жадал ривожланиб бормоқда.
Немис тили мутахассисларини тайёрлаш тизимини такомиллаштиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бу соҳада етакчилардан бири Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети бўлиб, унда ўқитиш энг янги методикалар асосида олиб борилади.
Пойтахтимиздаги 60-умумтаълим мактабига Гёте, Бухоро шаҳридаги 4-умумтаълим мактабига Иоганн Кристоф Фридрих фон Шиллер, Самарқанд шаҳридаги 51-умумтаълим мактабига Вилгелм фон Гумболдт номи берилгани рамзий маънога эга.
Талабаларни ўқитишнинг энг илғор усуллари ва илғор тажрибаларини излаш олий ўқув юртларини ишбилармонлик алоқаларини ўрнатишга ва улар тақдим этаётган имкониятлардан самарали фойдаланишга ундайди. Бу борада Германиянинг юқори малакали юристларни тайёрлаш тажрибаси диққатга сазовор.
Яқинда Ўзбекистон Адлия вазирлиги кўмагида Тошкент давлат юридик университети ва Висмар амалий фанлар университети ўртасида имзоланган ҳамкорлик тўғрисидаги ҳадли битим доирасида академик алоқаларни мустаҳкамлаш мақсадида Ўзбекистон делегациясининг Германияга ташрифи бўлиб ўтди. Сафар давомида Европанинг етакчи давлатидаги ҳуқуқий ва таълим тизими билан танишиш, юридик кадрлар тайёрлаш соҳасидаги олий ўқув юртлари фаолияти тажрибасини ўрганиш имконияти яратилди.
Сўнгги йилларда ТДЮ Германиянинг етакчи олий таълим муассасалари билан фаол алоқалар ўрнатиб, ўзаро манфаатли ҳамкорлик бўйича қатор лойиҳаларни амалга оширмоқда. 1908 йилда ташкил этилган Висмар университети ҳозирда 8000 дан ортиқ талабаларни ўқитади, улардан 1000 дан ортиғи хорижликлардир. Улар учун 30 дан ортиқ турли йўналишдаги мутахассисликлар мавжуд.
Ташриф давомида таниқли немис олимлари ва Висмар амалий фанлар университети ректори, профессор Бодо Виганд-Хоффмейстер билан учрашувлар бўлиб ўтди, уларда халқаро ҳамкорликни ривожлантириш, жумладан, инновацион таълим дастурлари ва илмий тадқиқотларни ривожлантириш масалалари муҳокама қилинди. Хусусан, Ўзбекистонда юридик кадрлар тайёрлаш жараёнини немис ўқитиш методикаси асосида ташкил этишни такомиллаштиришга қаратилган чора-тадбирлар белгиланган бўлиб, улар амалий казусларни ҳал қилишнинг махсус техникасини ўз ичига олади.
Германиядаги юридик таълим ҳақида гапирганда, шуни таъкидлашни истардимки, у амалиётга йўналтирилганлиги билан сезиларли даражада ажралиб туради. Таълимнинг бошиданоқ талабалар муайян казусларни ҳал қилишни ўрганадилар: аввал баҳссиз ҳақиқий ҳолатлар билан, сўнгра томонлар баҳслашаётган ҳақиқий ҳолатлар асосида. Ҳамма нарса маълум бир методика бўйича амалга оширилади, унинг мақсади судянинг қонунга боғлиқлиги тамойилини амалга ошириш, шунингдек, тўғри суд қарорини топишнинг оқилона жараёни сифатида юридик далилларни такомиллаштиришдир.
Германиядаги юридик таълим - касуистиканинг интенсив мактаби бўлиб, бутунлай ҳуқуқшуносларнинг амалий тайёргарлигига қаратилган. Таълим босқичидаёқ талабалар аниқ юридик вазиятларни ҳар томонлама ҳуқуқий баҳолаш санъатига чуқур кириб борадилар, бу эса уларнинг таҳлилий кўникмалари ва касбий сезгирлигини шакллантиради.
Мазкур сафар доирасида Германияда юридик таълимга бағишланган қўшма ўқув-услубий қўлланма яратиш имкониятлари ҳам кўриб чиқилди. Юристларни тайёрлашнинг мақсад ва вазифалари, таълим дастурларининг тузилиши, касбий компетенсияларга қўйиладиган талаблар, ўқув жараёнини ташкил этиш ва имтиҳон жараёнларига алоҳида эътибор қаратиш кўзда тутилган. Алоҳида бўлим Германияда юридик фан ва амалиёт ривожланишининг замонавий тенденсияларига, шу жумладан сунъий интеллект ва LegalTech воситаларини фаол жорий этишга бағишланади.
Ушбу олий ўқув юртида ишлайдиган ҳамкасбларим ўртасида ҳукм сурган муҳит ҳам менда ўчмас таассурот қолдирди. Миллий байрамлар арафасида жамоанинг жипслиги: ходимлар ўртасидаги бирлик ва ўзаро ҳурмат туйғуси айниқса яққол намоён бўлади. Бу кунларда алоҳида илиқ муҳит ҳукм сурмоқда: стол атрофида кўп йиллар давомида бирга ишлаган ҳамкасблар йиғилади, катта ходимларнинг тажрибаси ва хизматларига чуқур ҳурмат сезилади.
Ёш ўқитувчилар тажрибали ҳамкасбларининг маслаҳатлари ва йўл-йўриқларини қадрлайдилар, улар эса ўз навбатида билимларини сахийлик билан баҳам кўрадилар, қўллаб-қувватлайдилар ва илҳомлантирадилар. Байрам арафасида кичик қўшма учрашувлар ўтказиш одат тусига кирган бўлиб, уларда нафақат иш, балки шахсий воқеалар, бир-бирининг ютуқ ва муваффақиятлари ҳам муҳокама қилинади.
Дастурхон ноз-неъматлар ва ширинликлар билан безатилган байрам дастурхонида кўп йиллик тажрибага эга ходимларнинг хизматлари алоҳида эътироф этилади: улардан маслаҳат сўралади, тадбирларни ташкил этишда иштирок этишга таклиф қилинади, қарор қабул қилишда уларнинг фикри инобатга олинади.
Ушбу мулоқотни кузатиб, шундай хулосага келдим: Германия университетларида нафақат юқори профессионаллик, балки ўзаро ҳурмат, эътибор ва жамоанинг ҳар бир аъзосига ғамхўрлик қилишга асосланган мулоқот маданияти ҳам тарбияланади. Айнан шу уйғунлик, яъни катталарга ҳурмат ва ҳамкасбларнинг қўллаб-қувватлаши олий таълим муассасаси деворларида касбий ва шахсий ўсишга ҳисса қўшадиган илҳомлантирувчи муҳитни яратади.
Германиянинг бой тарихи, буюк илмий кашфиётлари, санъати, илғор таълим услублари, ўқув фанларининг хилма-хиллигини инобатга оладиган бўлсак, ушбу мамлакат билан ҳамкорлик ўзаро манфаатли самара бериши мумкин. Шу боис Ўзбекистон олий ўқув юртлари илғор таълим дастурларини жорий этишга кўмаклашувчи бир қатор хорижий университетлар, илмий-тадқиқот институтлари ва ташкилотлар билан ҳамкорликни фаоллаштириш устида иш олиб бормоқда.
Амалга оширилаётган ўзгаришлардан кўзланган асосий мақсад – мамлакатимиз таълим тизимини юксак жаҳон стандартларига мос келадиган янги босқичга кўтаришдан иборат.
Омонулла МУҲАММАДЖОНОВ,
Тошкент давлат юридик университети профессори,
юридик фанлар доктори
