Етмиш йил — бир инсон умрининг катта қисми, бир неча авлод хотираси, бутун бир давр солномасидир. Ўзбекистон телевидениеси ҳам ана шундай узоқ ва сермазмун йўлни босиб ўтди. У мамлакатимиз тарихи, маданияти, маънавияти ва ижтимоий ҳаётини экран орқали акс эттириб келаётган улкан ижодий мактабдир.
Инсоният азалдан сир-синоатлар ва жумбоқларга қизиқиб келган. Бу қизиқиш инсон тасаввури ва хаёлот оламининг янада кенгайишига туртки берган. Одамзод ўзи яшаётган, кўз ўнгида турган жойдан узоқдаги нарсалар ва воқеаларни ҳам кўриш, билиш истагида бўлган. Бу орзу-истаклар афсона ва эртакларда, шунингдек, буюк сўз санъаткорлари асарларида ҳам ўз ифодасини топган.
Масалан, ҳазрат Алишер Навоий «Фарҳод ва Ширин» достонида бу истакни бадиий шаклда акс эттирган. Асарда хитойлик Фарҳод арман қизи Шириннинг жамолини кўзгуда кўриб, унга ошиқ бўлади. Халқларнинг олисдаги воқеаларни кўриш ва билишга бўлган азалий орзуси кейинчалик ойнаи жаҳон — телевизорнинг яратилишига ҳам туртки бўлган бўлса, ажаб эмас.
Тошкент — телевидение тарихидаги муҳим манзил
Фахр билан айтиш керакки, телевидение тарихида Тошкентнинг алоҳида ўрни бор. Бу шунчаки афсона эмас. Тошкентнинг Шайхонтоҳур мавзесидаги Бола масжид кўчаси, 74-уйда (ҳозирги Навоий кўчасидаги 199-уй, Тошкент телевидениеси маркази яқинида) яшаган Юсуфхон ака ва Ҳамза опа Мирзамуҳамедовлар хонадонида Ўрта Осиё давлат университети (ҳозирги Ўзбекистон Миллий университети) олимлари Борис Грабовский ва Иван Белянский 1928 йил 26 июлда ҳаракатланаётган тасвирни электр нурлари ёрдамида бир жойдан иккинчи жойга узатиш ва қабул қилиш имконини берувчи «Телефот» электр тизимини яратган.
Дастлаб «Телефот» ёрдамида Грабовскийнинг ҳамкасби Иван Белянскийнинг бошини буриши ва лабларини қимирлатиши каби ҳаракатлари акс этган тасвир 20 метрдан ортиқ масофага узатилган. Бироз вақт ўтгач, ихтирочилар Хива кинотеатри айвонига қабул қилувчи қурилма ўрнатиб, Алексеевский ва Ленинград кўчалари бўйлаб ҳаракатланаётган Тошкент трамвайининг тасвирини узатганлар. Муваффақиятли синовдан ўтказилган ушбу ихтиро учун улар 5592 рақамли патент ҳам олган.
Манбаларда ёзилишича, ихтирочилар «Телефот»ни Москвага жўнатишга қарор қилишади. Қурилмани эҳтиёткорлик билан қутига жойлаб, вагонга ортишади. Бироқ негадир поезд Москва ўрнига Владивостокка йўл олади. Бутун Иттифоқ бўйлаб саёҳат қилиб, ниҳоят манзилига етиб борганида «Телефот» синиб, шиша ва темир уюмига айланган эди.
Бунга ким сабаб бўлгани ва нима мақсадда шундай қилингани ҳозиргача номаълум. Борис Грабовскийнинг сўзларига кўра, «буни кимдир ўзининг ноёб лойиҳаси ривожланишига йўл қўймаслик учун атайлаб қилган». Шу тариқа жаҳон телевидениеси тарихидаги Тошкент ихтиросининг кейинги ривожи тўхтаб қолади. Ихтирочилар аппаратни тиклаш учун Москвага боришади, аммо буни уддалай олмайдилар.
Орадан йиллар ўтиб, телевидениенинг илк кўрсатувлари 1936 йилда Буюк Британия ва Германияда, 1938 йилда тажриба тариқасида Москва ва Санкт-Петербургда, 1941 йилда эса АҚШда эфирга узатила бошлаган. Афсуски, она диёримиз бутун инсониятга ойнаи жаҳоннинг илк тажрибаларидан бирини тақдим этган бўлса-да, унинг имкониятларидан кенг фойдаланиш анча кейин бошланди.
1954 йилда Тошкентда телемарказ қурилиши бошланиб, икки йилда якунланди. Кўрсатувларни тарқатиш учун 180 метр баландликдаги Тошкент телевизион минораси ҳам барпо этилди. 1956 йил 11 апрелда «Тошкент шаҳрида телевидение студиясини ташкил этиш тўғрисида» қарор қабул қилинди. Шу йилнинг 5 ноябрида эса илк телевизион кўрсатув намойиш этилди.
Бу халқ ҳаётидаги унутилмас воқеа, чинакам аср мўъжизаси бўлгани шубҳасиз. Бу ҳақда 1961–1994 йилларда Ўзбекистон телевидениесида фаолият кўрсатган журналист Анбара Отамуродова «Радио ва телевидение — тафаккур гултожи» (2018) китобида шундай ёзади:
«Ҳаётимиздаги ўша бахтли кун — 1956 йилнинг бешинчи ноябрь куни эди. Курсимиз сардори Анвар Каримов (тарих фанлари номзоди ва журналист Анвар Каримов назарда тутилмоқда) аудиторияга табассум билан кириб келиб, “Диққат! Хушхабарлик эълон бор. Бугун ўқув машғулотларидан кейин ҳаммамиз бир тану бир жон бўлиб, Шайхонтоҳурга борамиз. Кеч соат олтида Тошкент телемаркази очилар экан. Биз улкан тарихий воқеанинг гувоҳи бўламиз”, деди. Ҳаммамиз қувониб кетдик ва Шайхонтоҳурга барчадан илгари етиб келдик. У замонларда телемарказнинг чор атрофи қинғир-қийшиқ қурилган кўримсиз, ғарибона уйлар билан ўраб олинган, халойиқ бу ерда тиқилишиб яшар эди. Эндигина қуриб битказилган ҳашаматли телемарказ биноси одамлар билан гавжум... Уларнинг барчаси хушнуд, хурсанд эдилар...
...1956 йил 6 ноябрь оқшоми! Ўзбек халқининг шодлиги дарёдай тошган оқшом! Бу кун хотирамизда энг нурли сана бўлиб қолди».
Ўша пайтда Тошкент телевидениесининг ижодий ишлар бўйича илк директори этиб Мирсолиҳ Мираъзамов, телемарказ раҳбари этиб эса муҳандис-электрик дипломига эга бўлган биринчи ўзбек қизи Марзия Абдуллаева тайинланган. Телестудиянинг илк режиссёри Бобо Хўжаев, тасвирчиси Пўлат Расулов, биринчи диктори эса Иқбол Олимжонова бўлган.
Дарҳақиқат, телевидение шу тариқа халқимиз маданий ҳаётида муҳим ўрин эгаллади. У қисқа вақт ичида мамлакатда юз бераётган воқеалар, ислоҳотлар ва янгиланишлар, инсонларнинг кундалик ҳаёти ҳамда тарихини ёритувчи муҳим ахборот ва маърифат воситасига айланди.
1958 йилда Тошкент телемарказига кўчма телестанция олиб келинди. У орқали илк бор Алишер Навоий номидаги Академик катта театрда ўтказилаётган тадбир намойиш этилди. 1962 йилдан Ўзбекистон телевидениеси кўрсатувларини бир нечта дастур орқали эфирга узатиш йўлга қўйилди. 1961 йилда Урганч шаҳрида, 1964 йилда эса Нукус шаҳрида телемарказлар ишга туширилди.
1971 йилда Тошкент телемаркази учун янги бино қурилиши бошланиб, 1980 йилда якунланди. Дастлабки телекўрсатувлар оқ-қора тасвирда намойиш этилган бўлса, 1980 йилдан бошлаб рангли тасвирда узатила бошлади. Шу йили Марказий Осиёда биринчи марта Тошкентда кўчма телевизион станция орқали байрам намойиши рангли тасвирда олиб кўрсатилди.
1980 йилда янги телемарказнинг ишга туширилиши, 1984 йилда эса кўп дастурли телерадиоэшиттиришларни тарқатишга мўлжалланган телеминоранинг фаолият бошлаши Ўзбекистон телевидениесининг имкониятларини янада кенгайтирди. Баландлиги 375 метр бўлган телеминора Тошкент телемаркази кўрсатувларини тарқатиш сифати ва қамровини икки баробар оширишга хизмат қилди. Бугунги кунга қадар пойтахтимиз телеминораси нафақат Марказий Осиёдаги энг баланд мустақил иншоотлардан бири, балки тахминан 100 километр радиусда теледастурларни бевосита узатиш имкониятига эга мажмуа сифатида ҳам аҳамиятга эга. У минтақанинг сейсмик хусусиятлари ҳисобга олинган ҳолда қурилган бўлиб, тўққиз балли зилзилага бардош бера олади. Иншоотнинг барқарорлиги ҳар бирининг баландлиги 93 метр бўлган конус шаклидаги учта таянч билан таъминланган.
Шу маънода, ўтган асрнинг 70–80-йилларини ўзбек телевидениесининг олтин даври, дейиш мумкин. Айнан шу йилларда телевидение соҳасининг истиқболлари белгилаб олинди, устоз-шогирд анъаналари шаклланди. Бугунги телевидениенинг тараққиётига, унинг шон-шуҳрат қозонишига муносиб ҳисса қўшган Убайдулла Бурҳонов, Бобо Хўжаев, Элбек Мусаев, Жонрид Абдуллахонов, Армуғон Муҳаммедов, Мақсуд Юнусов, Ҳайбат Алиев, Мели Маҳкамов, Эргаш Каримов, Маҳкам Муҳамедов, Аҳмад Аъзам, Ўроль Ўтаев, Анвар Исроилов, Қўзижон Ҳакимов, Анвар Тожиев, Эргаш Раимов каби ўнлаб ижодкор-журналист ва режиссёрларнинг хизматларини алоҳида эътироф этиш керак.
Шунингдек, Ўзбекистон телевидениесининг дикторлар гуруҳи шаклланишига замин яратган Иқбол Олимжонова, Раъно Жўраева, Ўктам Жобиров, Даврон Зуннунов, Насиба Қамбарова, Мирзоҳид Раҳимов, Раъно Мадраҳимова, Насиба Иброҳимова, Фарҳод Бобожонов, Насиба Мақсудова ва Галина Мельникованинг ҳам хизматлари беқиёс.
Янги давр, янги масъулият
Ўзининг қадимий ва бой тарихи, шонли тараққиёт йўли билан ҳақли равишда фахрланадиган Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясини Янги Ўзбекистоннинг ёруғ юзи, маънавий қиёфасининг муҳим таркибий қисми, дейиш мумкин.
Бугун телевидение сифат жиҳатидан янги босқичга кўтарилиб, замон билан ҳамқадам равишда ривожланмоқда. Кейинги йилларда компания тизимида моддий-техника базаси янгиланди, ходимлар учун қулай меҳнат шароитлари яратилди, иш ҳақи миқдори оширилди ва касбий фаолиятга қўйилаётган талаблар кучайтирилди. Бунинг сабаби ҳам бор: медиа маконида рақобат кундан-кунга кучайиб бормоқда.
Ахборот технологиялари, интернет, ижтимоий тармоқлар, видеоплатформалар ва сунъий интеллект медиа оламини тубдан ўзгартирмоқда. Энди одамлар исталган вақтда ва исталган жойда ўзига керакли маълумотни топиши, кўрсатув танлаши, ҳатто мустақил равишда контент яратиши мумкин. Бу жараён анъанавий телевидение олдига янги вазифаларни қўймоқда.
Энди гап фақат эфир вақтини тўлдириш ёки кўрсатувлар сонини кўпайтириш ҳақида эмас. Асосий масала — мазмун, сифат, ишонч ва томошабин эътиборини қозонишдир.
Ҳозирги кунда Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси тизимида жами 26 та телеканал ва 16 та радиоканал фаолият кўрсатмоқда. Замон шиддати ҳамкасбларимиз олдига янги-янги талаб ва вазифаларни қўймоқда.
Бугунги мураккаб медиа муҳитида жамият ҳаётида телевидениенинг ўрни ва таъсирини янада ошириш, хусусан, унинг холис ва ҳаққоний ахборот тарқатиш, очиқлик ва ошкораликни таъминлаш, сўз ва фикр эркинлигини ривожлантиришдаги аҳамиятини юксалтириш муҳимдир. Телеканаллар дастурларида эркин фикр-мулоҳаза юритиш, холис, ҳаққоний ва халқчил мавзуларни ёритиш асосий мезонга айланиши лозим.
Зеро, халқимизнинг реал ҳаёти ва турмуш тарзини ёритиш, мамлакатимизда амалга оширилаётган ислоҳотлар ва уларнинг моҳиятини кенг жамоатчиликка етказиш, «Инсон қадри учун» тамойилига амал қилиш ҳамда халқ розилигига эришиш — бош мақсадимиздир.
Ушбу қутлуғ сана муносабати билан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси жамоасига, кўп йиллар давомида соҳа ривожига ҳисса қўшган фахрийлар ва барча ҳамкасбларимизга мустаҳкам соғлиқ, ижодий куч-ғайрат ва янги зафарлар тилаймиз!
