Barchasi ostonadan boshlanadi
2026-yilning Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili deb e’lon qilinishidagi eng katta ma’no ham shunda. Bu nom mahalla haqida yana bir bor gapirish uchun emas, islohotlarning natijasini inson hayotida ko‘rish uchun berilgan. Chunki davlat qarorlari markazda qabul qilinsa-da, quvvati quyi bo‘g‘inda — mahallada sinaladi. Qonunning adolati, xizmatning qulayligi, ijtimoiy yordamning manzilliligi, tadbirkorlikka yaratilgan imkoniyat — barchasi xonadon ostonasida o‘z bahosini oladi.
Ilgari keksa nafaqaxo‘rlar imkoniyati cheklanganini tasdiqlash uchun idorama-idora yurar, bir hujjatni yig‘ishga oylar ketardi. Endi mahallaga ijtimoiy xodim biriktirilgani tufayli kerakli ko‘mak uning oldiga kelmoqda. Bu yerda gap bir kishiga berilgan nafaqa yoki bir martalik yordam haqida emas. Gap davlatning insonga munosabati o‘zgargani, fuqaro idora eshigida sarson bo‘lmay, xizmat uning yashash joyiga yaqinlashgani haqida.
Shu nuqtadan qaraganda, mahalla islohoti obodonchilik dasturidan ancha keng. U davlat boshqaruvini insonga yaqinlashtirish, iqtisodiy imkoniyatni hududga olib kirish, oila va jamoa barqarorligini mustahkamlash, jamoatchilikni qaror qabul qilishga jalb etish jarayonidir. Shu jarayonning ko‘lami, mazmuni va hali yechim kutayotgan masalalari haqida fikr yuritishni maqsad qildik.
Qadimiy jamoadan zamonaviy institutgacha
Mahalla — xalqimiz hayotiga kecha kirib kelgan tushuncha emas. Narshaxiy Buxoro guzarlari va jamoalari haqida yozar ekan, odamlarning kasb-kori, yashash joyi va o‘zaro aloqalari muayyan hududiy birliklar atrofida shakllanganini qayd etadi. Alisher Navoiy mahallani “shahar ichra shaharcha” deb atagani bejiz emas: mahalla shaharning bir qismi bo‘lsa-da, unda o‘zining ma’naviy muhiti, qo‘shnichilik tartibi va jamoaviy xotirasi bor.
Ariq tozalash, hashar, to‘y-ma’rakani muvofiqlashtirish, yetim-yesirdan xabar olish, nizoni murosa bilan hal etish kabi ishlar mahallada davlat idorasidan oldin paydo bo‘lgan ijtimoiy mas’uliyat shakllaridir. Mahalla ana shu tajriba tufayli xalqning kundalik hayotiga chuqur singdi. Shu bilan birga, uning tarixini bir tekis va faqat ijobiy jarayon sifatida tasvirlash to‘g‘ri emas. Turli davrlarda mahalla ham hamjihatlik makoni, ham ijtimoiy nazorat vositasi bo‘lib kelgan. Demak, bugungi islohotlar an’anani ko‘r-ko‘rona qaytarish emas, uni huquq, inson qadri va zamonaviy xizmatlar bilan boyitishdir.
Mustaqillikdan keyin mahalla fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish instituti sifatida huquqiy maqom oldi. Konstitutsiya uni davlat hokimiyati tizimiga kirmaydigan, mahalliy ahamiyatga molik masalalarni mustaqil hal qiladigan tuzilma sifatida belgilaydi. Shu qisqa tarixiy ma’lumot bugungi asosiy xulosaga olib keladi: mahalla o‘tmishdan meros qolgan ramz emas, yangi vazifalarni bajarayotgan tirik institutdir.
Farovonlikning haqiqiy makoni
Yangi O‘zbekistondagi islohotlarning o‘ziga xos jihati shundaki, ular yuqoridan berilgan vazifalar majmuasi bo‘lib qolmay, hududdagi aniq muammolar bilan bog‘lanmoqda. Ilgari aholi uchun eng og‘ir masalalar — ishsizlik, ichimlik suv, yo‘l, gaz, elektr, uy-joy, ijtimoiy nafaqa bir-biridan uzilgan idoralar ishi sifatida ko‘rilardi. Endi ularni bir xonadon, bir ko‘cha va bir mahalla doirasida ko‘rish talabi kuchaydi.
Bu yondashuvning siyosiy mazmuni bor. Davlat “men xizmat ko‘rsatyapman” degan umumiy bayonot bilan cheklanmay, qaysi hududda qaysi muammo borligini bilishi va natija uchun mas’ul bo‘lishi kerak. Mahalla esa muammoni yuqoriga uzatib qo‘yuvchi manzil emas, yechimni shakllantirishda ishtirok etuvchi subyektga aylanmoqda. Shuning uchun mahallabay ishlashni navbatdagi tashkiliy kampaniya emas, boshqaruv madaniyatidagi o‘zgarish deb baholash kerak.
2021-yildan boshlab mahallabay ishlash tartibida idoralarning hududiy hamkorligi yo‘lga qo‘yildi. Yo‘lni ta’mirlash bilan bandlikni, ijtimoiy yordam bilan kasbga o‘qitishni, obodonchilik bilan ekologik tarbiyani bir dasturda ko‘rish imkoni paydo bo‘ldi. Bir qarashda bu oddiy muvofiqlashtirishdek tuyuladi. Aslida u davlat organlarining ish usulini o‘zgartiradi: har bir idora hisobotini emas, mahallaning umumiy natijasini o‘ylashi lozim.
Bu jarayonda jamoatchilikning roli ham ortib bormoqda. Qaysi ko‘cha ta’mirlanadi, qaysi obyekt birinchi navbatda quriladi, yoshlar uchun qanday kurs ochiladi, xotin-qizlarning qaysi tashabbusi qo‘llab-quvvatlanadi — bunday qarorlar aholi ishtirokisiz barqaror bo‘lmaydi. Mahalla islohotining birinchi talabi budir: odamlar o‘z hududi taqdiriga daxldorligini his qilsin.
Raqamlar maqsadga aylanmasligi kerak
“Mahallabay” so‘zi so‘nggi yillarda rasmiy hujjatlardan kundalik boshqaruv tiliga kirdi. Ammo uning mazmuni faqat xonadonma-xonadon ma’lumot to‘plashdan iborat emas. U hududdagi inson, oila, tadbirkor va jamoat instituti bilan bir vaqtning o‘zida ishlashni anglatadi. Bu usulning samarasi xodimlar soni yoki o‘tkazilgan uchrashuvlar bilan emas, muammoning qay darajada bartaraf etilgani bilan baholanadi.
Masalan, ishsiz yoshga “ish topish kerak” deb maslahat berish oson. Lekin uning qaysi kasbga moyilligi, oilaviy sharoiti, yo‘l haqi, o‘qish muddati va bozordagi talab o‘rganilmasa, bu maslahat qog‘ozda qoladi. Mahallabay yondashuv shu savollarni bir tizimga yig‘adi: kasbga o‘qitish, asbob-uskuna, mikrokredit, ish beruvchi bilan bog‘lash va natijani kuzatish. Hokim yordamchisining vazifasi ham shu nuqtada o‘zgaradi — u ma’lumot beruvchi emas, mahalladagi iqtisodiy imkoniyatni harakatga keltiruvchi mutaxassis bo‘lishi kerak.
Biroq mahallabay ishlashni qo‘shimcha hisobotlar bilan og‘irlashtirib qo‘yish xavfi bor. Agar har bir uchrashuv, har bir xonadon va har bir telefon qo‘ng‘irog‘i alohida jadvalga aylansa, mas’ul xodim insonning muammosiga emas, ko‘rsatkichga xizmat qila boshlaydi. Shu bois raqamlar qaror qabul qilish vositasi bo‘lishi, maqsadning o‘ziga aylanmasligi kerak.
Mahallabay ishlashda uchta talab muhim. Birinchisi — ma’lumotning haqqoniyligi. Ikkinchisi — idoralar o‘rtasida vazifaning aniq taqsimlanishi. Uchinchisi — fuqaroning muammosi yopilganidan keyin uning holidan yana xabar olish. Yo‘l qurildi, kredit berildi, nafaqa tayinlandi degan ma’lumotning o‘zi yetarli emas. Yo‘l qachongacha xizmat qiladi? Kredit olgan oila daromadini oshirdimi? Nafaqa oluvchi o‘zini himoyalangan his qilyaptimi? Islohotning haqiqiy savoli mana shu.
Boshqaruv madaniyati
Bugungi mahalla tizimida rais, hokim yordamchisi, yoshlar yetakchisi, xotin-qizlar faoli, profilaktika inspektori, ijtimoiy xodim va soliq vakilidan iborat hamkorlik mexanizmi shakllandi. Bu tarkibni oddiy ma’muriy jamoa deb tushunish kamlik qiladi. Uning oldiga turli soha muammolarini bir mahalla manfaati atrofida birlashtirish vazifasi qo‘yilgan.
Mahalla raisi aholi ishonchini, hokim yordamchisi iqtisodiy imkoniyatni, yoshlar yetakchisi avlodning intilishini, xotin-qizlar faoli oila va mehnat masalalarini, profilaktika inspektori xavfsizlikni, ijtimoiy xodim ehtiyojmand insonning holatini, soliq vakili esa iqtisodiy intizomni ko‘radi. Agar ular bir-biridan uzilgan holda ishlasa, “mahalla yettiligi” faqat nomiga qoladi. Agar ma’lumot almashsa, qarorni birgalikda muhokama qilsa va har kim o‘z vazifasi uchun javob bersa, u mahalliy boshqaruvning amaliy markaziga aylanadi.
Bu tizimda kollegiallik muhim. Bir kishining fikri butun oila taqdirini hal qilmasligi kerak. Yordam berish, kredit tavsiya qilish, profilaktik chora ko‘rish yoki nizoli vaziyatga aralashishda aniq mezonlar bo‘lishi shart. Aks holda jamoaviy qaror degan niqob ostida subyektiv yondashuv paydo bo‘lishi mumkin.
“Mahalla yettiligi”ning kuchini faqat vakolatlar ko‘payishi bilan emas, uning muloqot madaniyati bilan o‘lchaymiz. Ularning yig‘ilishi rasmiy bayonnoma uchun emas, muammoning sababini tushunish uchun o‘tishi kerak. Qaysi oila nega kambag‘al? Qaysi yosh nega ishsiz? Nega bir mahallada oilaviy nizolar ko‘paygan? Nima uchun ba’zi ko‘chalarda obodlik ishlari uzoq saqlanmaydi? Ana shu savollarga birgalikda javob izlangandagina yangi boshqaruv madaniyati shakllanadi.
Prezidentimiz rahbarligida 2026-yil 16-iyulda o‘tkazilgan videoselektor mahallaning subyektlik maqomini amaliy tartib bilan mustahkamladi. Joriy yilda tumanlarga o‘rtacha 250 milliard, mahallalarga 5,5 milliard so‘mdan resurs berilgani, mahalla budjetlariga o‘rtacha 150-200 million so‘m tushgani qayd etildi. Davlatimiz rahbarining “yetishmayotgan jihat — mas’uliyat va tashabbuskorlik”, degan xulosasi yangi mezonni belgiladi: rais “yettilik” a’zolarining rejalarini tasdiqlaydi, aniq vazifa qo‘yadi va natijani so‘raydi.
Kambag‘allikni qisqartirish: ro‘yxatdan chiqarish emas, imkoniyatga olib chiqish
Kambag‘allik bilan kurashda eng katta xato — kam ta’minlangan oilani faqat ro‘yxatdagi raqam sifatida ko‘rish. Oilaning daromadi past bo‘lishi ortida ishsizlik, kasbning yo‘qligi, nogironlik, uy-joy muammosi, kreditdan qo‘rqish, bozorga chiqish imkoni cheklangani yoki oilaviy nizo turishi mumkin. Shuning uchun mahalladagi ijtimoiy siyosat bir martalik yordamni emas, sababni bartaraf etishni ko‘zlashi kerak.
2026-yilning birinchi yarmida banklar 18,5 trillion so‘m yo‘naltirib, 110 mingta mikroloyiha orqali 259 ming kishining bandligini ta’minladi. Ammo 960 ta kambag‘al oila yashaydigan 32 mahallada birorta ehtiyojmand inson doimiy ishga joylashtirilmagan. Demak, milliy resurs mahallada oila daromadiga aylanishi uchun kasb, kredit, bozor va ijtimoiy xizmatni bog‘laydigan individual reja zarur.
Bunday yondashuvda ijtimoiy xodim, hokim yordamchisi va xotin-qizlar faolining hamkorligi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bir oilaga chorva berilsa, uni parvarish qilish sharoiti bor-yo‘qligi, mahsulotni sotish kanali, veterinariya xizmati o‘ylanishi lozim. Tikuv mashinasi berilsa, buyurtma va bozor topilmasa, u uy burchagida qolib ketadi. Kredit ajratilsa, biznes reja, hisob-kitob va tavakkalchilik baholanishi kerak.
Kambag‘allikni qisqartirish siyosatida yana bir muhim mezon bor: insonning qadri. Yordam oluvchini doimiy nazorat obyektiga aylantirib qo‘yish mumkin emas. Uning roziligi, shaxsiy ma’lumoti va tanlovi hurmat qilinishi kerak. Ijtimoiy himoya odamni passiv qabul qiluvchi emas, o‘z hayotini o‘zgartirishga qodir subyekt sifatida ko‘rgandagina uzoq muddatli natija beradi.
Obodlik manzarasi
Obodlik haqida gap ketganda, ko‘z oldimizga yangi fasadlar, asfaltlangan ko‘chalar, zamonaviy mahalla binolari keladi. Bular muhim. Ammo obodlikning haqiqiy ma’nosi odamning kundalik mashaqqati kamayganida namoyon bo‘ladi. Jo‘mrakdan suv oqsa, bola yaqin maktabga borsa, keksa inson dorixonaga yetib olsa, ayol ishlash uchun uzoq tuman markaziga qatnamasa — mana shu o‘zgarishlar obodlikning tirik mazmunidir.
Obodlikning ta’siri tashqi qiyofadan ko‘ra kundalik turmushda ko‘rinadi: elektr, suv, kutubxona va kasb markazi, xavfsizlik, salomatlik hamda daromadga xizmat qilishi kerak. 2026-yil 16-iyulda “Mahallada obodlik va mehr-saxovat oyligi” e’lon qilinib, uni yil davomida ishlaydigan umummilliy harakatga aylantirish belgilandi. “Eng orasta xonadon”, “Eng obod ko‘cha” va “Eng namunali mahalla” mezonlari esa jamoaviy mas’uliyatni rag‘bat bilan bog‘laydi.
“Obod qishloq” va “Obod mahalla” dasturlari doirasida yo‘l, suv, elektr, gaz, ko‘cha yoritishi va ijtimoiy obyektlarga katta mablag‘lar yo‘naltirildi. Endi asosiy vazifa qurilgan obyektlarni saqlash, xizmat sifatini nazorat qilish va mahalliy jamoani bu jarayonga jalb etishdir. Qurilgan suv tarmog‘iga kim xizmat qiladi? Yangi sport maydonchasi xavfsizligi kimning zimmasida? Kutubxona fondi qanday to‘ldiriladi? Bu savollar dasturdan keyingi boshqaruv madaniyatini belgilaydi.
Obod mahalla dasturi har bir hududning o‘ziga xosligini inobatga olsa, samarasi ortadi. Chet hududda suv va yo‘l birinchi o‘rinda bo‘lishi mumkin, shaharda esa ko‘p qavatli uylarni boshqarish, avtoturargoh, chiqindi va jamoat xavfsizligi ustuvor. Bir xil qolip hamma joyda bir xil natija bermaydi.
Fuqaroning qarordagi o‘rni
Mahallada moliyaviy mustaqillik masalasi kun tartibiga kirgani tasodifiy emas. Fuqaro to‘lagan soliqning bir qismi o‘z ko‘chasiga, o‘z bolasining maktabiga, o‘z hududining obodligiga qaytib kelsa, davlat va jamoa o‘rtasidagi aloqa aniqroq ko‘rinadi. 2021-yildan boshlangan “Tashabbusli budjet” jarayoni odamlarni infratuzilma muammosini faqat shikoyat bilan emas, loyiha va ovoz bilan hal etishga o‘rgatdi.
2026-yilda “Tashabbusli budjet” uchun 7,5 trillion so‘m ajratilganiga qaramay, 2136 ta mahallada birorta loyiha g‘olib bo‘lmadi. Bu fuqarolik safarbarligi va loyiha tayyorlash salohiyatidagi tafovutni ko‘rsatadi. Ovoz berishdan oldin ochiq muhokama, texnik maslahat va ijtimoiy ta’sir bahosi bo‘lsa, ko‘pchilik tanlovi zaif guruhlar ehtiyojini ham qamrab oladi.
2026-yilda mahalla budjetining daromad bazasi kengaydi: soliq ulushlari oshirilib, ayrim jarima va bo‘sh obyektlardan tushumlar mahallada qoldirildi. Natijada tushum joriy yilda 1,6 trillion, kelasi yildan 2 trillion so‘mga yetishi, eng yuqori natija ko‘rsatgan 200 mahallaga 2 milliard so‘mdan rag‘bat berilishi kutilmoqda. Moliyaviy mustaqillik tenglashtiruvchi transfert, ochiq budjet va jamoatchilik auditi bilan muvozanatlanishi shart.
Moliyaviy mustaqillikni raisning ixtiyoridagi mablag‘ deb tushunish mumkin emas. Mahalla jamg‘armasi aholining umumiy resursi. Uning daromadi, xarajati, loyihasi va natijasi fuqaroga tushunarli shaklda e’lon qilinishi kerak. Qaysi loyiha nega tanlangani, qancha mablag‘ sarflangani va obyektdan kim foydalanayotgani ochiq bo‘lsa, mahalla budjeti jamoatchilik ishonchining maktabiga aylanadi.
Qulaylik, tezkorlik va ehtiyotkorlik
Raqamli texnologiyalar mahalla tizimiga kirib kelayotgani tabiiy jarayon. Yangi platforma murojaatlarni qabul qilish, toifalarga ajratish, mas’ul idoraga yo‘naltirish va ijroni kuzatish imkonini beradi. Sun’iy intellekt yordamida qizil, sariq va yashil darajalarga ajratish rahbarga qaysi muammo kechiktirib bo‘lmasligini ko‘rsatishi mumkin.
Raqamlashtirishning qiymati tezlikda emas, adolatda. 184 ta mahallada bir oydagi 2 ming arizaning barchasi ijtimoiy reyestrga kiritish bo‘yicha asossiz rad etilgani, Prezidentga murojaatlar 30 mingdan 46 mingga ko‘paygani qaror ustidan shikoyat kafolati naqadar muhimligini ko‘rsatdi. Avtomatik qaror inson tomonidan qayta ko‘rib chiqilishi, oflayn xizmat saqlanishi va reyestr haqqoniyligi nazorat qilinishi lozim.
Mahalla raqamli platformasi shaxsiy hayot daxlsizligi masalasini ham kun tartibiga chiqaradi. Oilaning daromadi, sog‘lig‘i, nogironligi, nizosi yoki ijtimoiy holati haqidagi ma’lumotlar xizmat ko‘rsatish uchun zarur bo‘lishi mumkin, ammo ular ommaviy nazorat vositasiga aylanmasligi kerak. Fuqaro qaysi ma’lumoti saqlanayotganini, undan kim foydalanayotganini va qaror ustidan qayerga shikoyat qilish mumkinligini bilishi lozim.
Raqamli KPI tizimi ham insoniy muloqotni almashtirmasligi kerak. Tizimda murojaat yopildi degan belgi ishonch tiklandi, degani emas. Inson bilan yuzma-yuz gaplashish, holatni tushunish, ba’zan bir og‘iz tasalli berish ham ijtimoiy xizmatning bir qismi. Texnologiya boshqaruvni tezlashtiradi, ammo mehr va ishonchni faqat insonning o‘zi yaratadi.
Oila, xotin-qizlar va yoshlar
Mahalla islohotlarini faqat iqtisodiy va infratuzilmaviy raqamlar bilan o‘lchab bo‘lmaydi. Oiladagi muhit, xotin-qizning mehnatdagi o‘rni, yoshning bo‘sh vaqti va kelajakka ishonchi mahalla barqarorligining eng nozik ko‘rsatkichlaridir. Oilaviy nizo kuchaygan joyda faqat profilaktika bayonnomasi bilan cheklanish yetarli emas: psixologik yordam, huquqiy maslahat, ish va daromad imkoniyati ham kerak.
Xotin-qizlar uchun kasb markazlari va oilaviy nodavlat bog‘chalar bir vaqtda ayolning malakasi va daromadini oshiradi, bolani ta’limga qamrab oladi, oiladagi ijtimoiy bosimni kamaytiradi. Demak, mahalladagi ijtimoiy siyosat imtiyozlar yig‘indisi emas, bandlik, ta’lim, parvarish va huquqiy himoyani birlashtirgan tizim bo‘lishi kerak.
Yoshlar bilan ishlashda ham xuddi shu yondashuv zarur. Sport maydonchasi qurish muhim, lekin uning atrofida kitobxona, kasb kursi, raqamli xizmat va tadbirkorlik imkoniyati bo‘lmasa, yoshlarning bo‘sh vaqti to‘liq mazmun kasb etmaydi. Yoshlar yetakchisi faqat tadbir tashkil qiluvchi emas, mahalladagi yosh avlodning qiziqishi va imkoniyatini iqtisodiy hamda ma’naviy resursga aylantiruvchi shaxs bo‘lishi lozim.
Xotin-qizlar faoli ham faqat ro‘yxat yurituvchi emas. U uyda o‘tirgan ayolning kasbga qiziqishini, oilaviy zo‘ravonlik xavfini, salomatlik va ta’lim ehtiyojini ko‘ra olishi kerak. Buning uchun uning huquqiy va psixologik tayyorgarligi, idoralar bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri ishlash imkoni kuchaytirilishi zarur. Mahallaning ijtimoiy qiyofasi uning ijtimoiy ko‘makka muhtoj insonga qanday munosabatda bo‘lishi bilan bilinadi.
Xavfsiz muhit va profilaktika
Mahallada xavfsizlik deganda faqat jinoyat statistikasining pasayishi tushunilmasligi kerak. Xavfsiz muhit yoshning ko‘chada o‘zini erkin his qilishi, ayolning zo‘ravonlikdan himoyalangani, nizo vaqtida murojaat qiladigan joy borligi, internetdagi aldovlardan ogohlik, yo‘l va ko‘cha yoritilishi ta’minlanganidir.
Profilaktikaga ilmiy metodika, videokuzatuv, yonkamera va raqamli bayonnoma kirib kelmoqda. Kriminogen vaziyati og‘ir 1162 ta mahallaning 571 tasida 2026 yilda jinoyat sodir etilmagani kompleks yondashuv samarasini ko‘rsatdi. Lekin ishsizlik, oilaviy nizo, ta’limdan uzilish va psixologik muammolar “yettilik” hamkorligida bartaraf etilmasa, raqamli nazorat barqaror xavfsizlikka aylanmaydi.
2026 yilda ilk bor jinoyat sodir etgan, ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan huquqbuzarlar bilan bog‘liq ayrim holatlarda mahalla kengashining tavsiyasi va jamoaga qayta moslashtirish masalasiga e’tibor kuchaytirilmoqda. Bu yondashuv jazoni inkor qilmaydi, lekin insonni bir marta xatosi bilan umrbod tamg‘alashdan saqlaydi. Mahalla uni nazorat qilish bilan birga, ta’lim, kasb va ishga yo‘naltirishi kerak.
Shu yerda huquqiy kafolat masalasi muhim. Jamoa fikri sud qarorining o‘rnini bosmasligi, mahalla kengashi shaxsni kamsitmasligi, profilaktika nomi bilan shaxsiy hayotga asossiz aralashilmasligi shart. Insonni jamiyatga qaytarish — katta mas’uliyat; bu vazifa faqat yaxshi niyat bilan emas, aniq qoida va professional yordam bilan bajariladi.
Har bir hududning drayveri bor
Yangi bosqichda mahalla iqtisodiy rivojlanishning eng kichik, ammo eng ta’sirchan hududiy birligi sifatida ko‘rilmoqda. Buning sababi oddiy: katta tuman yoki shahar statistikasi ortida qaysi ko‘cha, qaysi kasb, qaysi oila va qaysi imkoniyat borligi mahalladan yaxshiroq ko‘rinmaydi. Shuning uchun mahallalarni bir xil loyihaga majburlash emas, ularning tabiiy va inson resurslariga mos ixtisoslashtirish samaraliroq.
Mahalla iqtisodiyotida natija kredit miqdori bilan emas, tashabbusning ommalashishi bilan o‘lchanadi. 110 ming mikroloyiha 259 ming kishini ishli qilgan bir paytda 47 mahallada atigi ikkitadan loyiha ishga tushgan. Demak, rais va bankir mahallaning “o‘sish nuqtasi”ni aniqlab, xomashyodan bozorgacha bo‘lgan zanjirni tashkil etishi zarur.
Mahalladagi iqtisodiy drayverni topish uchun faqat yer yoki kreditning o‘zi yetarli emas. Bozor, logistika, suv, elektr, saqlash, qadoqlash, marketing va raqamli savdo zanjiri ham o‘ylanishi kerak. Hunarmandlik mahallasiga sayyohlik yo‘nalishi, chorvachilik hududiga veterinariya va qayta ishlash, xizmat ko‘rsatishga ixtisoslashgan mahallaga zamonaviy infratuzilma zarur.
Banklar bilan hamkorlik kredit tarqatishdan iqtisodiy hamrohlikka o‘tmoqda. Oilaviy tadbirkorlikka qo‘shimcha 2 trillion so‘m ajratilib, “og‘ir” toifali mahallalarda stavka 17,5 foizdan 12 foizga tushirildi, bankirga ko‘pi bilan uchta mahalla biriktirilib, ish o‘rni va daromad bo‘yicha KPI belgilanadi. Ming mahallada “yetishtirish — qayta ishlash — saqlash — qadoqlash — sotish” zanjiri yo‘lga qo‘yilishi kreditni bozor bilan bog‘laydi.
Iqtisodiy faol mahalla bilan imkoniyati cheklangan mahalla o‘rtasidagi farqni kamaytirish esa davlatning vazifasidir. Moliyaviy mustaqillik va mahalliy tashabbus tenglashtiruvchi mexanizmlar bilan qo‘llab-quvvatlanmasa, kuchli hudud yanada ilgarilab, zaif hudud ortda qolishi mumkin.
Naim OBLOMURODOV,
tarix fanlari doktori, professor
