Бу икки рақам орасидаги фарқ фақат демографик ўсишни эмас, балки мамлакат олдидаги вазифалар кўлами қанчалик кенгайганини ҳам англатади, зеро аҳоли кўпайиши билан мактаб, шифохона, университет, иш ўрни, уй-жой, йўл ва давлат хизматларига бўлган эҳтиёж ҳам сезиларли даражада ортди.
Тарих учун ўттиз беш йил катта давр бўлмаслиги мумкин, аммо инсон ва оила ҳаёти учун бу деярли бутун бир авлод алмашинувига тенг вақтдир. Шу боис ўтган йилларнинг мазмунини фақат айрим ислоҳотлар, қурилган бинолар ёки статистик кўрсаткичлар билан эмас, балки инсон ҳаёти, жамият эҳтиёжлари ва давлат олдидаги вазифалар қай даражада ўзгаргани билан баҳолаш тўғрироқ бўлади. Бундай ўзгаришларнинг замирида эса мамлакатнинг ўз тақдири ва тараққиёт йўлини мустақил белгилаш имконияти ётади, унинг ҳуқуқий ва сиёсий ибтидоси 1991 йилда Ўзбекистон давлат мустақиллигининг эълон қилиниши билан бошланди.
Мустақил давлатчиликнинг ҳуқуқий пойдевори 1991 йил 31 августда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасининг Давлат мустақиллиги асослари тўғрисида»ги Қонун билан мустаҳкамланиб, мазкур ҳужжат янги давлатнинг сиёсий-ҳуқуқий мақоми ва мустақил қарор қабул қилиш асосларини белгилаб берди. Орадан кўп ўтмай, 1992 йил 2 мартда Ўзбекистон Бирлашган Миллатлар Ташкилотига аъзо бўлди ва шу тариқа мамлакат мустақиллиги халқаро муносабатлар тизимида ҳам ўз ифодасини топди. Биринчи тарихий сана Ўзбекистоннинг ўз қонунларини ўзи қабул қилиш ва ички тараққиёт йўлини мустақил белгилаш ҳуқуқини мустаҳкамлаган бўлса, иккинчиси уни халқаро муносабатларнинг мустақил субъекти сифатида танитди. Шу тариқа Ўзбекистон ўз қонунларини қабул қиладиган, ташқи сиёсатда ўз позициясини ифода этадиган ва қабул қилган қарорлари учун ўзи масъул бўлган давлат сифатида шаклланди.
Мустақил давлатчиликнинг мазкур ҳуқуқий асослари кейинчалик мамлакатнинг бош ҳуқуқий ҳужжати — Конституцияда ўзининг яхлит ифодасини топди. 1992 йилги Конституция мамлакатнинг ҳуқуқий пойдеворини белгилаган бўлса, 2023 йилги янги таҳрирда Ўзбекистоннинг ижтимоий давлат экани, инсон ҳуқуқ ва эркинликларининг бевосита амал қилиши ҳамда уларни таъминлаш давлатнинг олий мақсади экани мустаҳкамланди. Бу ўзгаришларнинг аҳамияти моддалар сонида эмас, балки давлат ва фуқаро муносабатларига янгича мазмун берилганидадир. Конституция шу маънода фақат ҳуқуқий ҳужжат эмас, балки таълим, тиббиёт, меҳнат, мулк, ижтимоий ҳимоя ва атроф-муҳит каби инсон ҳаётига бевосита дахлдор соҳаларда давлат масъулиятини белгилайдиган асосий мезондир.
Конституцияда белгиланган ҳуқуқ ва ижтимоий кафолатларнинг инсон ҳаётидаги аҳамиятини англаш учун мустақиллик йилларида жамиятнинг ўзи қандай ўзгарганига назар ташлаш кифоя, бунда таълим соҳасидаги кўрсаткичлар алоҳида эътиборга лойиқ. Аҳоли сони ортиб, жамият эҳтиёжлари кенгайган сари таълимга бўлган талаб ҳам табиий равишда ошиб борди ва бу жараён, айниқса, олий таълимда яққол кўринади. 1991/92 ўқув йилида олий таълим муассасаларида 337,4 минг талаба таҳсил олган бўлса, 2025/26 ўқув йили бошига келиб уларнинг сони 1,535 миллионга етди. Бу рақам таълим сифати ҳақида тўлиқ хулоса бериш учун етарли эмас, бироқ олий таълим қамрови сезиларли кенгайиб, университетда ўқиш имконияти кўпроқ ёшлар учун очилаётганини кўрсатади.
Инсон тараққиёти, табиийки, фақат таълим олиш имкониятларининг кенгайиши билан ўлчанмайди, уни одамларнинг турмуши ва умр давомийлиги каби кўрсаткичлар орқали ҳам кузатиш мумкин. Жаҳон банкининг ягона статистик қаторига кўра, Ўзбекистонда туғилгандаги ўртача умр давомийлиги 1991 йилда 65,5 ёшни ташкил этган бўлса, 2024 йилда 72,5 ёшга етди. Албатта, бундай ўзгаришни бир қарор ёки бир дастур билан изоҳлаб бўлмайди, чунки унга соғлиқни сақлаш, турмуш шароити, овқатланиш, санитария ва бошқа кўплаб омиллар таъсир қилади. Шунга қарамай, мазкур кўрсаткич ўтган даврдаги ўзгаришларнинг инсон ҳаётида қандай акс этганини англатувчи энг яқин ва таъсирчан мезонлардан бири бўлиб қолади.
Таълим ва умр давомийлиги жамиятдаги ўзгаришларнинг муҳим ижтимоий кўрсаткичлари бўлса, одамларнинг кундалик турмуши иқтисодиёт, меҳнат шароити ва даромад топиш имкониятлари билан ҳам бевосита боғлиқ. Иқтисодий мустақилликнинг муҳим белгиларидан бири миллий пул тизимининг яратилиши бўлиб, 1994 йил 1 июлда сўмнинг муомалага киритилиши бу йўлдаги тарихий қадам эди. Зеро, миллий валюта оддий ҳисоб-китоб воситасигина эмас, балки бюджет, иш ҳақи, кредит, солиқ ва нарх-наво билан боғлиқ иқтисодий муносабатларнинг асосий воситасидир. Кейинги ўн йилликларда иқтисодиётнинг таркиби ва ташқи алоқалари ҳам ўзгариб борди, Миллий статистика қўмитасининг дастлабки ҳисоб-китобларига кўра, 2025 йилда реал ялпи ички маҳсулот 7,7 фоизга ўсди. Бироқ иқтисодий тараққиётнинг мазмуни фақат статистик кўрсаткичлар билан эмас, балки инсон қандай шароитда меҳнат қилаётгани билан ҳам ўлчанади.
Меҳнат шароитидаги ўзгаришларнинг энг муҳим мисолларидан бирини пахта йиғим-терими тизимида кузатиш мумкин. Халқаро меҳнат ташкилоти 2021 йилги пахта ҳосили мониторинги якунларига кўра, Ўзбекистон пахтачилигида тизимли болалар меҳнати ва тизимли мажбурий меҳнатга барҳам берилганини қайд этди, 2022 йил 10 мартда эса «Коттон Кэмпейн» коалицияси Ўзбекистон пахтасига нисбатан глобал бойкот чақириқини бекор қилди. Албатта, бу меҳнат ҳуқуқлари билан боғлиқ барча муаммолар бутунлай йўқолганини англатмайди, аммо йиллар давомида жиддий муаммо бўлиб келган пахта йиғим-теримидаги тизимли мажбурий сафарбарликка барҳам берилгани халқаро мониторинг даражасида эътироф этилганини кўрсатади. Бу тажриба, ўз навбатида, мамлакатнинг халқаро майдондаги ўрни фақат ташкилотларга аъзолик билан эмас, балки мамлакат ичида амалга оширилаётган ўзгаришлар ва уларнинг халқаро миқёсда қандай баҳоланаётгани билан ҳам белгиланишини кўрсатади.
Мамлакатнинг ички ўзгаришлари билан халқаро фаоллиги ўртасидаги бундай боғлиқлик Оролбўйи муаммосини жаҳон кун тартибига олиб чиқишда ҳам намоён бўлди. 2021 йил 18 майда Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеяси A/RES/75/278 резолюцияси билан Орол денгизи минтақасини экологик инновациялар ва технологиялар зонаси деб эълон қилди. Албатта, бу билан Оролбўйининг мураккаб экологик муаммолари ҳал бўлиб қолгани йўқ, аммо мазкур қарор инқироз оқибатларига халқаро эътиборни кучайтириб, Ўзбекистон бу масалани жаҳон миқёсида илгари сура олганини кўрсатди. Зеро, Оролбўйи тақдири фақат денгиз ёки экология масаласи эмас, балки сув, саломатлик, бандлик ва миллионлаб одамлар яшаётган ҳудуднинг келажаги билан боғлиқ масаладир.
Шу билан бирга, ўтган давр натижаларини баҳолаш келажакда ҳал қилиниши лозим бўлган вазифаларни ҳам назардан қочирмасликни талаб этади, чунки аҳоли ва иқтисодиётнинг ўсиши инфратузилмага бўлган эҳтиёжни тобора оширмоқда. Жаҳон банкининг 2025 йилги баҳосида электр энергиясига бўлган талабнинг тахминан ўн фоизи қондирилмаётгани қайд этилгани ҳам ўсиб бораётган эҳтиёжлар инфратузилмани янада ривожлантиришни талаб этаётганини кўрсатади. Демак, мустақиллик йилларида эришилган натижалар билан бир қаторда, кенгайиб бораётган жамият эҳтиёжларига муносиб жавоб бериш келгуси тараққиётнинг муҳим шарти бўлиб қолмоқда.
Шу маънода, ўтган 35 йилни фақат саналар, рақамлар ёки алоҳида ютуқлар кетма-кетлиги сифатида баҳолаш етарли эмас. Ҳуқуқий суверенитетнинг қарор топиши, Конституцияда инсон манфаатларига берилган устуворлик, таълим имкониятларининг кенгайиши, иқтисодий тизимнинг шаклланиши, меҳнат муносабатларидаги ўзгаришлар ва Оролбўйи муаммосининг халқаро миқёсга олиб чиқилиши — буларнинг барчаси мамлакатнинг ўз тараққиёт йўлини мустақил белгилаб бориш тажрибасининг турли қирраларидир. Айниқса, Президентимиз Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида кейинги йилларда намоён бўлган сиёсий ирода, қўшни давлатлар билан очиқ ва прагматик муносабатларни йўлга қўйиш, минтақавий ҳамкорликни кучайтириш ҳамда халқаро минбарларда Ўзбекистон манфаатларини фаол илгари суриш мамлакатнинг ташқи дунё билан муносабатларига янги мазмун берди. Натижада Ўзбекистон халқаро жараёнларни четдан кузатиб турувчи эмас, балки ўз манфаати, ташаббуси ва қатъий позицияси билан иштирок этаётган давлат сифатида намоён бўлмоқда. Мустақилликнинг мазмуни ҳам фақат 1991 йилда қабул қилинган тарихий қарор билан эмас, балки ундан кейинги ҳар бир босқичда намоён бўлган сиёсий ирода, қилинган танловлар ва уларнинг инсон ҳаётидаги амалий натижалари билан ўлчанади. Шу боис ўттиз беш йиллик йўлнинг ҳақиқий қиймати нафақат ортда қолган масофада, балки эришилган натижаларни мустаҳкамлаб, мавжуд муаммоларни ҳал этиб, мамлакатнинг мустақил тараққиёт йўлини изчил давом эттириб келаётганида намоён бўлмоқда.
Турсунов Муҳаммаджон,
Тошкент давлат юридик университети
катта ўқитувчиси
