Мамлакатимизда кичик ва ўрта бизнес ислоҳотларнинг асосий драйверига айланган бир пайтда тадбиркорлик фаолиятига ноқонуний аралашувларни чеклаш давлат сиёсатининг устувор йўналиши бўлиб қолмоқда.

Президентимизнинг 2026 йил 17 апрелдаги “Тадбиркорлик фаолиятига ноқонуний аралашувларни чеклаш ва назорат тадбирларининг шаффофлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармонида назарда тутилган “Ягона давлат назорати” ахборот тизими давлат назоратини ташкил этишнинг мутлақо янги босқичини бошлаб бермоқда. Ушбу тизим орқали тадбиркорлик субъектлари фаолияти устидан назорат қилишнинг анъанавий, кўп ҳолларда инсон омилига боғлиқ бўлган усулларидан воз кечилиб, улар ўрнига тўлиқ рақамлаштирилган, шаффоф ва ҳисобдор механизм жорий этилмоқда.

Мазкур тизимнинг асосий моҳияти шундаки, у тадбиркорлик фаолиятига дахлдор органлар устидан ҳам назорат ўрнатиш имконини беради. Яъни илк бор “назорат устидан назорат” тамойили амалиётга татбиқ этилмоқда. Энди ҳар қандай текширув, унинг мақсади, ҳуқуқий асоси ва ўтказилиш тартиби олдиндан рақамли платформада рўйхатга олинади ва назорат қилинади. Бу эса текширув жараёнининг асоссиз ташкил этилишига деярли имкон қолдирмайди.

Фармонга мувофиқ, ҳар қандай текширув фақат электрон рухсатнома асосида ўтказилади. Бу рухсатнома ўзига хос “паспорти” бўлиб, унда текширувни ўтказувчи орган, масъул мансабдор шахс, текширувнинг мақсади, доираси ва муддати аниқ белгилаб қўйилади. Шу тариқа жараён аниқ чегаралар доирасида ўтказилиши таъминланади ва текширувчиларнинг ваколат доирасидан чиқиб кетишига йўл қўйилмайди.

Тизимнинг яна бир муҳим жиҳати текширувларни “Бизнес ҳимоя” QR-коди орқали идентификация қилиш механизмидир. Натижада тадбиркор текширувнинг қонунийлигини мустақил текшириш имкониятига эга бўлади. Агар текширув мазкур ахборот тизимида қайд этилмаган бўлса ёки тегишли рухсатнома мавжуд бўлмаса, тадбиркор уни қабул қилмаслик ҳуқуқига эга. Бу эса тадбиркорни назорат жараёнида пассив субъектдан фаол иштирокчига айлантиради ва ҳуқуқий ҳимоясини кучайтиради.

“Ягона давлат назорати” тизими текширувларни реал вақт режимида мониторинг қилиш имконини ҳам беради. Энди ҳар бир текширув­ни онлайн кузатиб бориш, асоссиз ёки қонун талабларига зид ҳолатларни тезкор аниқлаш ва зарур чоралар кўриш мумкин.

Тизим инсон омилини минималлаштириш орқали коррупция хавфини камайтиришга қаратилган. Барча жараённинг рақамлаштирилиши, қарорларнинг электрон из қолдириши ва доимий мониторинг қилиниши ноқонуний аралашувлар, асоссиз текширувлар ва мансабдор шахсларнинг суиистеъмол қилиш ҳолатларини чеклайди. Натижада давлат назорати тизими адолатли ва шаффоф механизмга айланади.

Ушбу ахборот тизими тадбиркорлар учун ҳам мутлақо янги имкониятларни очади. Хусусан, улар текширув ҳақида олдиндан хабардор бўлиш, қонунийлигини билиш, ноқонуний ҳаракатларга рад жавобини бериш ва ўз ҳуқуқларини рақамли асосда ҳимоя қилиш имкониятига эга бўлади.

Умуман олганда, “Ягона давлат назорати” ахборот тизими давлат ва тадбиркорлик субъектлари ўртасидаги муносабатларни сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқади. У орқали назорат жараёнлари жазоловчи эмас, балки тартибга солувчи ва профилактик механизмга айланади. Энг муҳими, мазкур тизим тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш, ортиқча маъмурий босимдан ҳимоя қилиш ва мамлакатда соғлом бизнес муҳитини шакллантиришга хизмат қилади.

Ноқонуний текширувларга муросасизлик тамойили мазкур фармоннинг энг қатъий ва принципиал нормаларидан бири бўлиб, тадбиркорлик фаолиятига асоссиз аралашувларга батамом чек қўйишни назарда тутади. Мазкур ёндашув орқали давлат тадбиркорни ҳимоя қилиш борасида мутлақо янги позицияни эгалламоқда, яъни ноқонуний текширувларга нисбатан ҳеч қандай муросага йўл қўйилмаслиги очиқ-ойдин белгилаб қўйиляпти.

Ушбу тамойилнинг моҳияти шундаки, энди белгиланган тартиб ва рақамли тизимдан ташқари ўтказилган ҳар қандай текширув автоматик равишда ноқонуний деб эътироф этилади. Яъни текширув “Ягона давлат назорати” ахборот тизимида рўйхатдан ўтмаган, тегишли электрон рухсатномага эга бўлмаган ёки белгиланган тартибга риоя этилмаган ҳолатларда натижаси ҳуқуқий кучга эга бўлмайди. Бу эса тадбиркорларнинг асоссиз текширувлардан ҳимоясини тубдан кучайтиради.

Энг муҳим жиҳат шундаки, мазкур тамо­йил тадбиркорга ноқонуний текширувни қабул қилмаслик ҳуқуқини беради. Илгари амалиётда тадбиркор кўп ҳолларда текширувчи талаб­ларига бўйсунишга мажбур бўлган. Энди у қонунга таяниб, бундай текширувни рад этиши мумкин. Тадбиркорнинг ҳуқуқий мақоми сезиларли даражада мустаҳкамланиб, унинг фаолиятига асоссиз аралашувлар кескин камайтирилади.

Ушбу тамойилнинг яна бир муҳим жиҳати профилактик таъсиридир. Яъни назорат органлари ходимлари текширувни бошлашдан олдин унинг қонуний асослари, тартиби ва оқибатлари ҳақида жиддий ўйлаб кўришга мажбур бўлади. Чунки ҳар қандай ноқонуний ҳаракат рақамли тизимда қайд этилади ва жавобгарликка сабаб бўлиши мумкин. Бу эса асоссиз текширувлар сонини сезиларли даражада камайтиради.

Шунингдек, мазкур ёндашув давлат ва тадбиркор ўртасидаги муносабатларни ҳам сифат жиҳатидан ўзгартиради. Назорат жараёнида ишонч, очиқлик ва қонунийлик устувор аҳамият касб этади. Тадбиркор ўз фаолиятини хавфсиз ва барқарор муҳитда амалга ошириш имкониятига эга бўлади. Инвестициявий жозибадорликни оширишга ҳам хизмат қилади.

Фармонда илгари амалиётда аниқ чегараланмаган, кўп ҳолларда эса нотўғри талқин қилинган масалалардан бири — давлат органлари ва тадбиркорлар ўртасидаги мулоқот тушунчасига ҳуқуқий аниқлик киритилди. Унга кўра, давлат органлари ва тадбиркорлар ўртасидаги ҳар қандай учрашув, маслаҳатлашув ёки тушунтириш ишлари назорат тадбири ҳисобланмайди ва бу жараёндан текширув ёки босим воситаси сифатида фойдаланишга йўл қўйилмайди.

Ушбу тамойилнинг жорий этилиши давлат ва бизнес ўртасидаги муносабатлар фалсафасини тубдан ўзгартиради. Илгари амалиётда “учрашув” ёки “ўрганиш” ниқоби остида текширув элементлари аралашиб кетган ҳолатлар учраб тургани сир эмас. Бу эса тадбиркорларда давлат органларига нисбатан эҳтиёткорлик, баъзан эса ишончсизлик муҳитини шакллантирган. Янги ёндашув эса ана шу салбий амалиётларга барҳам беришни кўзда тутади.

Давлат органлари тадбиркорлар билан мулоқот қилишда назорат функциясидан воз кечиб, маслаҳатчи ва ҳамкор сифатида иштирок этиши лозим. Мазкур мулоқотдан мақсад тадбиркорлик фаолиятини текшириш эмас, балки унга кўмаклашиш, тушунтириш бериш, ҳуқуқий маслаҳатлар тақдим этиш ва юзага келаётган муаммоларни биргаликда ҳал қилишдан иборат бўлади.

Шу билан бирга, мазкур тамойил мулоқот жараёнининг ҳам шаффоф ва тартибли бўлишини назарда тутади. Хусусан, давлат органлари ва тадбиркорлар ўртасидаги учрашувлар тегишли ахборот тизимларида қайд этилиши, уларнинг мақсади ва мазмуни аниқ белгиланиши лозим. Бу эса мулоқот ниқоби остида назорат ёки босим ўтказиш ҳолатларининг олдини олишга хизмат қилади.

Мазкур тамойил давлат органлари фаолиятига ҳам янги талаблар қўяди. Энди улар фақат назорат қилувчи эмас, балки хизмат кўрсатувчи, тушунтирувчи ва қўллаб-қувватловчи инс­титут сифатида фаолият юритиши керак. Бу давлат бошқарувида хизмат кўрсатиш маданияти ва сифатини ошириш учун ғоят муҳимдир.

Умуман олганда, бу тадбиркорликни қўллаб-қувватлашга қаратилган замонавий ёндашув бўлиб, давлат ва бизнес ўртасидаги муносабатларни янги босқичга олиб чиқади. Шу тариқа мулоқот босим воситасидан ҳамкорлик механизмига айланади. Натижада тадбиркорлик муҳитида ишонч, очиқлик ва барқарорлик таъминланади. Бу эса мамлакат иқтисодиётининг барқарор ривожи учун мустаҳкам замин яратади.

Фармонда давлат бошқарувини модернизация қилиш ва тадбиркорлик муҳитини яхшилашнинг муҳим йўналишларидан бири сифатида давлат хизматларида шаффофликни таъминлаш масаласига алоҳида эътибор қаратилган. Мазкур тамойил давлат органлари фао­лиятини очиқ, тушунарли ва ҳисобдор қилиш орқали тадбиркорлик субъектлари учун адолатли ва прогноз қилинадиган муҳит яратишга қаратилган.

Давлат хизматларида шаффофлик тамо­йили фармоннинг муҳим устунларидан бири бўлиб, у давлат ва бизнес ўртасида ишончли, очиқ ва адолатли муносабатларни шакллантиришга хизмат қилади. Бу эса янги Ўзбекистон шароитида замонавий, самарали ва инсон ­манфаатларига йўналтирилган давлат бошқарувини барпо этишда муҳим қадамдир.

Фармон доирасида тадбиркорлик субъектларини ҳимоя қилишнинг институционал асосларини мустаҳкамлаш масаласига алоҳида эътибор қаратилган. Ушбу жараёнда Бизнес-омбудсман институтининг роли сифат жиҳатидан мутлақо янги босқичга кўтарилмоқда. Мазкур институт энди фақат мурожаатларни қабул қилиш ва кўриб чиқиш билан чекланиб қолмай, тадбиркорлик муҳитида қонунийликни таъминловчи, назорат органлари фаолияти устидан тизимли мониторинг олиб борувчи ҳамда давлат ва бизнес ўртасида инс­титуционал мувозанатни таъминловчи марказий механизм сифатида намоён бўлмоқда.

Илгари амалиётда Бизнес-омбудсман кўпроқ реактив функцияни бажарган, яъни тадбиркор ҳуқуқлари бузилганидан сўнг аралашган институт сифатида фаолият юритган бўлса, янги ёндашув уни проактив, яъни олдиндан таъсир кўрсатувчи институтга айлантирмоқда. Бу эса ҳуқуқбузарликларни бартараф этишдан кўра, уларнинг олдини олишга, якка ҳолатларни кўриб чиқишдан кўра тизимли муаммоларни аниқлашга, оқибатлар билан курашишдан кўра, сабабларни бартараф этишга йўналтирилган ёндашувни англатади.

“Ягона давлат назорати” ахборот тизими билан интеграция мазкур институтга мутлақо янги имкониятлар яратади. Энди у текширувларнинг қонунийлигини онлайн тарзда таҳлил қилиш, асоссиз аралашувларни барвақт аниқлаш, назорат органлари фаолиятини баҳолаш ва тегишли чоралар кўриш бўйича ташаббус кўрсатиш имкониятига эга бўлади. Амалда икки босқичли ҳимоя механизми ­шаклланади.

Бизнес-омбудсман институтининг яна бир муҳим вазифаси — тизимли муаммоларни аниқлаш ва уларга институционал таъсир кўрсатишдан иборат. У такрорланувчи ҳуқуқбузарлик ҳолатларини таҳлил қилади, қонунчиликдаги бўшлиқлар ва зиддиятларни аниқлайди ҳамда уларни бартараф этиш бўйича таклифлар ишлаб чиқади.

Шу билан бирга, мазкур институт давлат ва тадбиркор ўртасида мувозанатни таъминловчи механизм сифатида ҳам фаолият юритади. У бир томондан тадбиркорларни ҳимоя қилса, иккинчи томондан давлат органларининг қонуний талаб­ларини амалга оширишга кўмаклашади.

Ахборот технологияларининг жорий этилиши Бизнес-омбудсман фаолияти самарадорлигини янада оширади. Мурожаатларни қабул қилиш, кўриб чиқиш ва мониторинг қилиш жараёнлари рақамли шаклга ўтади. Тезкорлик ва холислик таъминланади.

Энг муҳими, мазкур институт тадбиркорлар учун ишончли ҳуқуқий ҳимоя механизмига айланади. Умуман олганда, Бизнес-омбудсман институтининг роли кучайтирилиши тадбиркорлик муҳитини шакллантиришда муҳим омил бўлиб хизмат қилади ва давлат ҳамда бизнес ўртасидаги муносабатларни янги босқичга олиб чиқади.

Абдуманноп БЎРИЕВ,

Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари

ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича

вакил — бизнес-омбудсман