Кўпинча болаликни инсон умрининг баҳорига қиёслаймиз. Бу фаслда ташвиш йўқ, ғам йўқ, фақат ширин орзулар ва жарангдор кулгилар бор деб ўйлаймиз. Унинг ҳар бир кунини турфа ўйинлар билан уйғунликда тасаввур қиламиз. Аммо бу қиёсимиз ҳаёт ҳақиқатларига ҳар доим ҳам мос келавермайди. Айрим хонадонларда улғаяётган болакайларнинг чеҳрасига табассум бегона бўлади. Баъзилари мактабдан уйга қайтишни истамайди, айримлари эса катталарнинг қадам товушидан чўчийди. Улар кўз ёш тўкмаслиги, ҳатто ён-атрофдагилар назарида бошқа барча болалар қатори кўриниши мумкин. Лекин аксарият ҳолларда бу ташқи қиёфа алдамчи бўлади.

Ҳаёт йўлларимда кўрганларим ва кузатганларим шундай хулоса чиқаришга изн беради. Хотирамда ўчмас из қолдирган ҳодисаларни эслаганимда, ҳамиша бир фикрда тўхтайман: болани асраш фақат ота-онанинг эмас, бутун жамиятнинг инсоний ва ҳуқуқий бурчидир.

Яқинда қабул қилинган “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тизими такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун ана шу масъулиятнинг ҳаётий эҳтиёж эканини англатиш ҳамда уни янада кучайтиришга қаратилган энг кучли муҳофазадир. Унда болаларга нисбатан содир этилган жиноятлар учун жавобгарликни кучайтириш, уларни ҳимоя қилишда масъул идоралар ва таълим ташкилотлари ходимлари вазифаларини аниқ белгилаб бериш, жабрланган болаларнинг ҳуқуқий ҳимоясини таъминлашга доир муҳим нормалар назарда тутилган. Аммо қонуннинг кучи фақат рақамлар, жарималар ёки жазо муддатлари билан ўлчанмайди. Унинг ҳақиқий қудрати болалар тақдирида намоён бўлади. Бола хатар билан юзма-юз келганида, қонун худди яроқ тутган довюрак аскар каби ҳимояга шай турса, бу унинг амалда ишлаётганидан далолатдир.

Боланинг оғриқли товуши қулоққа чалинганда, бу нола етган жойдаги одамлар ҳушёр тортса, демак, қонун талаблари омма онгига чуқур сингиб бормоқда. Ҳар бир банди ана шу инсоний вазифалар ва виждоний бурчга қаратилган мазкур қонунни такрор-такрор назардан ўтказар эканман, хотирам кўзгусида кечаги ва бугунги куннинг аламли воқеалари, куюкли манзаралари жонлана бошлайди.

Академик лицейда директорнинг маънавий-маърифий ишлар бўйича ўринбосари бўлиб ишлаган пайтим эди. Биринчи курсда ўқийдиган, олис ҳудуддан келган бир ўқувчи ота-онаси юборган пулни олиш учун “Отчопар” бозорига бориб келишга рухсат сўради. Қишлоқдан эндигина чиқиб келган ўсмир бўлгани учун уни ёлғиз юборишни истамадим. Гуруҳ раҳбаридан ўқувчига ҳамроҳ бўлишни сўрадим, қўлига йўл ҳақи ҳам тутқаздим. Аммо ўқувчи устозини кутмай, ўзи йўлга тушган. Кун кеч бўлди ҳамки, ундан дарак бўлмади. Болани қидиришга тушдик. Ўз имкониятимиз билан мурод ҳосил бўлмагач, ички ишлар идораларига мурожаат қилдик.  Ниҳоят ўқувчини бир ташландиқ жойдан ҳушсиз ҳолда топишди. Шукрки, у тирик эди.

Кейинчалик маълум бўлишича, бола уйидан келган пулни олаётганини кўриб қолган бир кимса уни ўз машинасида метрогача олиб боришни ваъда қилган. Йўлда эса таркибида ҳушдан кетказувчи модда бўлган рўмолчадан фойдаланиб, болани беҳуш қилган ва бор пулини олиб, ўзини далага ташлаб кетган. Бу воқеадан сўнг тонг саҳар кўзгуга қарасам, бир тутам сочим оқариб қолибди. Эрталабки йиғилишда ўқувчиларни бўлиб ўтган воқеадан хабардор қилиб, уларни ҳушёрликка чорлар эканман: “Сизлар бизга Аллоҳнинг омонатисиз...”, деганим ҳали ҳам ёдимда.

Мазкур қонунда жисмоний ва жинсий зўравонлик билан бир қаторда руҳий зўравонлик, ғамхўрлик кўрсатмаслик, эксплуатация қилиш, таъқиб этиш ҳамда буллинг ҳам болага нисбатан зўравонлик шакллари сифатида белгиланган. Демак, болани ҳимоя қилиш деганда фақат кимдир унинг мурғак танасига етказган жароҳатга малҳам қўйиш билан чекланмаймиз. Қўрқув туфайли руҳияти заифлашиши, қай бир сабабларга кўра камситилиши, меҳр паноҳи бўлмаган ҳолларда эътиборсиз қолдирилиши, ўқиш ва ривожланиш имкониятидан маҳрум этилиши ҳам жамоат­чилик эътиборида бўлиши шарт.

Нима учун биз ушбу битикларимизда шарҳлаётган мазкур қонуннинг муҳофаза қамрови бу қадар кенг? Бу бежиз эмас, албатта. Чунки баъзан болага нисбатан қилинган шафқатсизликка у қадар эътибор бермаймиз. “Ҳали ёш, унутиб юборади”, “Бошида ота-онаси бор, ўзлари ҳал қилади”, деймиз. Аммо болаликдаги баъзи оғриқлар унутилмайди. Улар гоҳ битмас жароҳат изи бўлиб озор берса, гоҳида ҳаёт­дан тўғри хулоса чиқаришга ўргатади.

Ўсмир ёшдаги рангпаргина бир бола кўп қаватли уйлар оралаб сут сотиб юрарди. Қиш кунларининг бирида совуқдан юз-қўллари қизариб кетган шу болакайни саволга тутдим. Онаси бетоб, отаси мавсумий ишда бўлгани боис, бувиси уни сут сотишга чиқарар экан.

“Кеннойи, қолган сутни арзон бераман, олиб қолинг. Ўтган куни иккита баклашкадагиси сотилмаган эди, бувим мени уриб, кўчага ҳайдаб юборди. Ўқишимдан қолиб кетдим, мактабга боришим керак”, деди у йиғламсираб. Мен ўша изтиробли лаҳзада фақат боланинг кўзидан оққан ёшни эмас, унинг елкасига ортилган рўзғор юкини, қўлларидаги сут идишлардан минг карра залворлироқ қалб оғриғини ўйладим. Унинг ёшидаги бола дўстлари билан ўйнашга шошилади, дарс завқини суради, китоб мутолаасини ўйлайди, келажаги ҳақида орзу қилади. Нега у қишнинг аёзли кунида катталар ташвишини елкалаб юриши керак? Албатта, ҳаётда қувонч ва ташвишлар ёнма-ён яшайди. Оилада касаллик бўлиши, отанинг иши юришмай қолиши, она эса меҳнат лаёқатини чеклайдиган дардга чалиниши мумкин. Аммо иқтисодий қийинчилик боланинг таълимдан узилиши ёки қадр-қиммати қурбон қилиниши эвазига бартараф этилмаслиги лозим. Оилага ижтимоий кўмак, тиббий ёрдам, маҳалла ва тегишли ташкилотлар эътибори зарур бўлган жойда мутасаддилар ўз бурчини бажаришга шошилиши даркор. Қонуннинг моҳияти ва унинг муҳофаза қудратини теранроқ англаш зарурати мана шундай ҳаётий воқеаларда яна ҳам аниқроқ намоён бўлади.

Кечаги кун воқеаларини эслар эканман, хаёлим беихтиёр бугунги кунга, ­атрофимизда юз бераётган аччиқ ҳақиқатларга кўчади. Бугун ижтимоий тармоқларни ёки янгиликлар тасмасини очсангиз, юракни ўртаб юборадиган, ақлни шоширадиган хабарларга дуч келасиз. Бу шунчаки виртуал шовқин эмас, балки бугунги жамиятимиздаги, шундоққина ён-атрофимиздаги мурғак жонларнинг аламли ноласидир.

Савол туғилади: нега бугун бегуноҳ болалар катталарнинг алами, нафрати ва қасоси қурбонига айланиб қолмоқда? Эрига аччиқ қилиб, ўз жигарбандларини кўп қаватли бинонинг юқори қаватидан ташлаб юборган аёлнинг қалбида қачон, нима сабабдан оналикнинг тенгсиз муҳаббати сўниб улгурди экан? Қайнонасига ёки турмуш ўртоғига бўлган ғазабини жиловлай олмай, мурғак гўдакнинг оғиз-бурнини қонга бўяб, калтаклаган келинга нисбатан: “Ҳаёт уни шундай шафқатсизликка олиб келди”, десак ҳам уни оқлай оламизми, асло! Баъзи ғазабини жиловлай олмаган катталар нега ўз аламини ҳимоясиз боладан олиши керак? Бу шафқатсизликка шафқатсизлик билан жавоб қилиш эмасми?

Ёки дилимизни яралаган яна бир бепарволикни оғриқ билан эслаймиз. Ёзнинг жазирама иссиғида машина ичида унутилиб, дим ҳавода нафаси сиқилиб, азобланиб нобуд бўлган мурғак гўдакнинг ўлимида ким айбдор? Бу шунчаки “тасодиф”ми ёки боланинг ҳаёти ва соғлиғига бўлган совуққонликнинг энг мудҳиш кўринишими? Таълим ва тарбия масканлари бўлмиш боғчаларда, мактабларда болаларга нисбатан қилинаётган жисмоний ёки руҳий зўравонлик, мураббий томонидан туширилаётган тарсаки, тенгқурлар ўртасидаги аёвсиз буллинг ва таҳқирлар-чи?

Ижтимоий тармоқларда бундай видео ва хабарлар тарқалганда, жамоатчилик бонг уради, минглаб одамлар ғазабланади, нафрат ёғдиради. Аммо бу ҳолатдаги кечиккан шовқин-сурон ва вақтинчалик муҳокамалар содир бўлган фожианинг олдини ололмайди, мажруҳ бўлган мурғак руҳиятини бутлаб, бой берилган азиз жонни ортга қайтара олмайди.

Айнан шунинг учун янги қабул қилинган қонунда болани тарбиялаш ва унга ғамхўрлик қилиш мажбуриятларини бажармаслик, болаларга нисбатан зўравонлик содир этиш, ҳаёти ва соғлиғини хавф остида қолдириш каби ҳуқуқбузарликлар учун жавобгарлик ҳамда жазо чоралари кескин кучайтирилди.

Мазкур қонунга мувофиқ, зиммасига болани тарбиялаш ва унга таълим бериш мажбурияти юклатилган таълим ёки тарбия ташкилоти ходими болага нисбатан зўравонлик содир этгани учун жавобгарликка тортилса, бу ҳолат у билан тузилган меҳнат шартномасини бекор қилиш учун қўшимча ва қатъий асос ҳисобланади. Бу эса мактаб ва боғчаларимизда боланинг дахлсизлигини таъминлаш, мураббий ҳамда ўқитувчилар масъулиятини ошириш йўлидаги жуда муҳим ҳуқуқий таянчдир.

Боланинг ҳаётига энг кўп жавобгар бўлган инсонлар, биринчи навбатда, ота-онаси ва яқинларидир. Лекин баъзан ҳаётдаги энг оғир жароҳат айнан энг яқин кишилар томонидан етказилади. Буни айтиш осон эмас. Чунки биз оилани муқаддас деб биламиз, ота-она меҳрини табиий неъмат сифатида қабул қиламиз. Аммо оила муқаддаслиги хонадон ичкарисида рўй бераётган нохуш воқеаларга, ­шафқатсизликларга кўз юмиш ҳуқуқини бермайди. “Саодат” журналига бир аёл йўллаган изтиробли мактубда бундай сўзлар бор эди:

“Турмуш ўртоғимнинг калтакларига, тазйиқларига чидай олмай, уч ёшли ўғлим билан ота уйимга қайтдим. Йиллар давомида йиғиб-терганимни отамнинг қўлига тутиб: “Ҳовли чеккасига бир хона иморат тиклаб олайлик, қозон қайнатиб, рўзғоримни ўзим тебратай, укамнинг оиласи ҳам катталашиб боряпти”, дедим. Улар бунга кўнмади, “Укангни ранжитасан”, дейишди. Отам қазо қилгач, мен учун оғир кунлар бошланди. Бир куни ишда эканимда яқин қўшнимиз сим қоқиб, уйи­мизда жанжал бўлаётганини, боламнинг зорланиб йиғлагани эшитилаётганини айтиб қолди. Жон ҳолатда уйга югурдим. Бир бурчакда титраб-қақшаб ётган боламнинг оёқлари калтак зарбидан кўкариб, қонаб кетганди. “Аравачада ўтирган гўдагимни йиқитди, ўйнатмай ўлгур. Боши шикастланган бўлса, безори болангнинг оғзидан қонини келтираман. Тоғаси бекорга савалагани йўқ бу шумқадамни”, дея келинойим оғзига келганини бўғзидан қайтармасди...”.

Она бечора нима қилсин? Ўзини ҳам, фарзандини ҳам ҳимоя қилиш учун хориж­га кетиб, қора меҳнат қилган. Ўғлини ўқитган, оёққа турғизган. Кейин Ватанга қайтиб, ишлашни давом эттирган. Бу аёлнинг матонатига қойил қолиб, унинг ҳаёт курашларида ғолиб чиққанини эътироф этиш билан бирга мени бир савол қийнайди: нега она ўз фарзандини ўз юртида, ўз яқинлари орасида ҳимоя қила олмади? Нега мусофир юртларда сарсон бўлишга, бегоналар қўлига қарашга мажбур бўлди? Нега норасида боланинг билмай қилган хатоси  катталарнинг бу қадар шафқатсиз муносабатига сабаб бўлиши керак эди?

Шу ўринда қонуннинг яна бир муҳим жиҳати намоён бўлади боланинг ҳимояланишга бўлган ҳуқуқи фақат ўз уйидаги катталарнинг хоҳиш-иродасига боғлиқ эмас. Агар унинг хавфсизлигига таҳдид туғилса, тегишли идоралар вазиятга аралашиши, хавф даражасини баҳолаши ва ҳимоя чораларини кўриши лозим. “Қариндош-уруғчилик”, “оилавий масала”, “ўзимиз ҳал қиламиз” каби тушунчалар бола ҳуқуқидан устун турмаслиги керак.

Бу ҳақда сўз борганда, 17 ёшли бир қизнинг кечмиши ёдимга тушади. Ҳали мактаб ўқувчиси бўлган пайтида оиласи уни яқин қариндошининг ўғлига ­унаштириб қўяди. Катталар қиз тақдирини унинг ўзисиз ҳал қилмоқчи бўлишди. Онаси бозорма-бозор кезиб сеп-сидирға тайёрлар, отаси эса қизи билан бу мавзуда гаплашишни ўзига муносиб билмасди. Қизнинг хоҳиши, қўрқуви, келажак ҳақидаги ўйлари эса гўё ҳеч кимга керак эмасдек эди.

Бу ҳолатдан хабар топгач, маҳалла фаоллари билан бирга уларнинг оиласига бордик, суҳбатлашдик. Ота-онасига қизнинг ўқиш истаги кучли эканини, ўз тақдирини ўзи танлаши кераклигини тушунтирдик. Уринишларимиз бекор кетмади, тўй тўхтатилди.

Тўғри, ҳар бир оилавий келишувни ёки қариндошлар ўртасидаги совчиликни қонунбузарлик деб бўлмайди. Аммо воя­га етмаган қизга босим ўтказиш, унинг таълим олишга иштиёқини менсимаслик, қонун билан белгиланган никоҳ ёши ва бош­қа талабларни четлаб ўтишга уриниш — жуда жиддий масала. Бола ман­фаатлари катталар обрўси, қариндошлик келишуви ёки “одамлар нима дейди?” деган хавотирдан устун бўлиши лозим.

Болалар масалалари бўйича комиссиялар қарорларини бажармаслик ёки ижросига тўсқинлик қилиш ҳолатлари учун жавобгарлик белгилаш орқали масъулиятни кучайтириш ҳам мазкур қонуннинг ўзига хос жиҳатларидан бири ҳисобланади. Хусусан, янги қонунда болани тарбиялаш ва унга ғамхўрлик қилиш мажбуриятларини бажармаслик, комиссия қарорларини ижро этмаслик ҳамда болаларга нисбатан зўравонлик содир этиш учун маъмурий жавобгарлик ва жарималар (айрим ҳолларда эса маъмурий қамоқ жазоси) белгиланган.

Қонуннинг яна бир муҳим кафолати зўравонликдан жабрланган ёки унга гувоҳ бўлган болаларга давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатилишидир. Жинсий зўравонликка оид ишларда вояга етмаган жабр­ланувчи учун давлат ҳисобидан адвокат иштироки таъминланади. Бу кафолат замирида катта адолат бор. Чунки жабр кўрган бола ҳар доим ҳам ўз ҳуқуқини мус­тақил ҳимоя қилишга қодир эмас. Шундай вазиятда унга ҳуқуқий ёрдам кўрсатилиши шунчаки имтиёз эмас, балки ўзини ёлғиз ҳис қилмаслиги учун зарур таянчдир. Бундай ишларга ёндашувда боланинг шаъни ва руҳий ҳолати ҳамиша диққат марказида туриши керак. Ундан воқеани қайта-қайта сўраб, ҳар сафар ўша оғриқли онларни қайта бошдан кечиришга мажбур қилиш тўғри бўлмайди. Ҳимоя дегани фақат айбдорни топиш эмас, балки жабрланган боланинг қадр-қимматини асраш, руҳан майиб бўлиб қолмаслигини таъминлаш ҳамдир.

Янги қонун ўн тўрт ёшга тўлмаган шахсга нисбатан содир этилган айрим оғир жинсий жиноятлар учун жазони ҳам кескин кучайтирди: номусга тегиш ва жинсий таз­йиқ ўтказиш йўли билан зўравонлик қилган шахсларга 15 йилдан 25 йилгача ёки умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазоси белгиланди. Жазо бу қадар қатъийлиги боланинг жисмоний дахлсизлиги ва жинсий эркинлигига бўлган тажовузни жамият мутлақо қабул қилмаслигини аниқ кўрсатади.

Болаларни ҳимоя қилиш ҳақида гап кетганда, кўпинча тақиқлар ва жазоларни тилга оламиз. Албатта, булар зарур. Аммо болага нисбатан шафқатсизликка қарши курашиш фақат жазо чоралари билан чекланиб қолмаслиги керак. Жамиятда меҳр-оқибат ва масъулият маданиятини юксалтириш зарур.

Бу ҳақда ўйласам, отамнинг бир эзгу иши ёдимга тушади. Ҳовлимизда катта ҳовуз бўларди. Уч ёшли акам ўша ҳовузга тушиб кетиб, нобуд бўлган экан. Онамнинг кўзларида доим ўша ҳасратли кунларнинг ёши ҳалқаланарди.

Бир куни отам оиламизнинг ёлғиз сут бериб турган сигирини сотиш учун бозорга олиб кетди. Онамнинг “Болаларнинг ризқи қийилмайдими?” деган совуқ сўзига отам:

— Бу сигир фақат менинг оиламга кор келади. Агар уни сотиб, ўйлаган ишимни амалга оширсам, бутун эл-юртнинг кунига ярайди, — деб йўлида давом этди.

Отам молнинг пулига эски “Победа” автомобилини сотиб олиб, таъмирлатибди ва уйга телефон ўрнатиб, атрофдаги саккиз кўчага хабар беради. Ўша пайтда шаҳар марказига борадиган бошқа машина йўқ эди. Дадам тунда кимдир чақириб келса, кечикиб қолмай деб этигини ҳам ечмай омонатгина ётиб-турарди. У ўн икки йил давомида элга шундай холис хизмат қилди.

Улғайиб: “Дада, туни билан касал ташиб юрганингизга биров раҳмат дедими?” деганимда, бундай жавоб берганди:

— Қизим, мен буни одамларнинг эмас, Аллоҳнинг ризолиги учун қилдим. У давр­да халқ ночор, оналар ва гўдаклар ўлими кўп эди. Кўмагим билан қанчадан қанча она ва боланинг ҳаёти сақлаб қолинди. Мени шу ишларга сабабчи қилган Эгамга қуллуқ. Қани эди, мендан олдин ҳам кимдир “Тез ёрдам” билан шифохонага вақтида етказганида, мунчоқдек ўғлим ерга кўмилмаган бўларди...

Отам ўз дардини бошқаларнинг нажотига айлантирди. У қонун талаб қилгани учун эмас, қалби буюргани учун ёрдам берди. Лекин ҳамма нарсани фақат одамлар виждонига ташлаб қўйиб бўлмайди. Болаларни ҳимоя қилиш  бутун тизимнинг, давлат ва жамиятнинг ягона вазифасидир.

Марҳамат туманида ишлаган йилларимда ногиронлиги бўлган уч ўғилни ёлғиз тарбиялаган матонатли бир онани учратгандим. Болаларини махсус муассасага жойлаштиришни таклиф қилишганида “Болаларим — менинг ҳаётим, уларни олиб кетсангиз, ким учун яшайман?” деб рози бўлмаган. Биз бу оилага тиббий ва ижтимоий ёрдам кўрсатдик, ўғилларидан бири ҳунарли бўлди. Вояга етган ўғлининг қўлидан иш келганини кўрган онаизорнинг қувончи ҳамон кўз олдимда.

Ногиронлиги бўлган бола фақат ёрдам олувчи эмас, у ҳам ўрганиши, меҳнат қилиши ва жамиятда ўз ўрнига эга бўлиши мумкин. Вазифамиз уларнинг имкониятларини кўра билиш ва инсоний қадрини фақат ташхис билан ўлчамасликдир.

Бола — ота-онанинг мулки эмас. У катталар ўз алами ва нафратини сочадиган нишон эмас. Унинг ўз қалби, ўз ҳуқуқи ва орзу-мақсадлари бор. Болалар бизга Аллоҳнинг омонатидир. Болалик пойдеворининг устунлари  оила меҳри, таълим, ижтимоий ҳимоя ва қонун устуворлигидир. Улардан бирортаси заифлашса, боланинг эртанги кунига соя тушади. Болани ҳимоя қилиш  бутун бир авлоднинг, миллатнинг келажагини асраш демакдир. Ўз вақтида, зарурий фурсатларда қабул қилинган қонун эса ўша беғубор болаликнинг қудратли муҳофазаси сифатида миллатимиз тарихида қолади.

Мунаввара УСМОНОВА,

Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими