Бу яратувчанликни инсоният ва Ватанимиз тарихи саҳифаларига ҳеч муболағасиз, фахр билан АСР ВОҚЕАСИ сифатида қайд этиш мумкин.

Қарийб тўққиз йил давом этган машаққатли, аммо шарафли меҳнат, изланиш ва фидойилик самараси ўлароқ, мамлакатимиз етакчисининг ташаббуси ва алоҳида эътибори билан юртимиз осмони остида яна бир буюк маърифат маскани — Ислом цивилизацияси маркази қад ростлади. Ислом цивилизацияси маркази... Ҳа, бир марта, фақат бир марта бу масканни зиёрат қилган инсоннинг юрагида Ватан уйғонади, миллат уйғонади, ҳайрат ва ифтихор туйғулари жўш уради.

Тошкентнинг табаррук гўшасида, Ҳазрати Имом мажмуаси бағрида жойлашган бу маскан нафақат маҳобати, балки моҳияти билан ҳам улкандир. Унинг бир нигоҳда кўзга сиғмайдиган ҳудуди, кўкка ёндош ва қариндош гумбази ҳамда ниҳоятда мукаммал ишланган шакли, буюк боболаримиз айтиб кетганларидек, миллатимиз қудратидан сўзлаб туради. Назаримизда, бу ерга қадам қўйган киши ўзидан, ўзининг кундалик оддий ҳаётидан узоқлашади. Гўё вужудига номини дафъатан англай олмаган қандайдир қудрат қуйилиб келаётгандек бўлади. Қуйи қаватда киши ўзини умидлар остонасида тургандек ҳис қилади. Юқорига кўтарилгани сари қалбидаги қудрат янада кучли сезила бошлайди. Музей залларига файз бағишлаб турган нодир мерослар гўё ҳар нафасда: “Биз сенинг илдизингмиз”, деб шивирлаётгандек туюлади. Ҳар бир ашё, ҳар бир битикка инсон фақат кўзи билан эмас, балки юраги билан ҳам боғланиб қолади. Муҳташам кутубхонанинг ўзи эса бу мўъжизавий оламдаги яна бир муаззам дунёдир. Кутубхонанинг асосий бойлиги бўлган минглаб китоблар ва электрон манбалар аждодларимизнинг тафаккур қудрати нақадар салмоқли эканини намоён этади. “Бизнинг миллат сифатидаги қудратимиз фақат меҳнаткашлигимиздагина эмас, балки маънавиятимиз ва маърифатимиздадир...”. Азалдан тафаккуримизда яшаб келган бу фикр кутубхонада минг чандон мустаҳкамланади. Марказ деворларига нақшланган муқаддас оятлар ва ҳадислардан қалбларга нур инади. Улар ўқиганларни эзгуликка, бағрикенгликка, ҳалолликка ва юксак инсоний туйғулар билан яшашга чорловчи донишманд муаллимлардир. Ҳар бир нақш, ҳар бир ёзувнинг ўзи беназир устоз.

Улуғбек портали саёҳатчилар учун гўё илм оламининг муаззам дарвозасидай туюлади. Самарқанддаги Регистон майдони ва Улуғбек мадрасаси анъаналари билан уйғунлашган бу дарвоза сайёҳларни узун тасаввур йўллари орқали бир пайтлар дунё тамаддунини юксалтирган маърифат оламига етаклайди. Пештоқда битилган “Ўқи” деган муборак оят эса барча замон ва тўфонлардан омон ўтиб келаётган эътиқодимизнинг ўлмас тимсолидек намоён бўлади.

Бу маҳобатли залга қадам қўйган инсон ўзини асрлар қаърига олиб борувчи сирли даргоҳда тургандай ҳис этади. Нақшинкор эшикларда йиллар давомида сайқалланиб борган ва вақт синовига бардош берган ўзбек ҳунармандчилигининг нозик диди ҳамда юксак маҳорати акс этади. Зал атрофини қуршаб турган равоқлар шунчаки меъморий элементлар эмас, балки ҳар бири бир тарих, бир тақдир ва бир даврнинг шаклларга муҳрланган нафасидир. Уларни кузатар экансиз, рангтасвирлар орқали ўтмишимизга буюклик мақомини бахш этган алломаларимиз ва бошқа тарихий шахслар тасаввуримиз кўзгусида гавдаланади. Уларнинг унутилмас сиймоси, китоб, илм ва бошқа шаклларда қолдирган мероси гўё бизга яна бир бор топширилаётгандай ўзимизни бурчли ҳис қиламиз.

Биринчи ва Иккинчи Ренессанс даврлари гўё бир-бирига қўл узатгандай. Бу ерда тафаккур осмонимизнинг юлдузлари — Муҳаммад Хоразмий, Аҳмад Фарғоний, Имом Бухорий ва Имом Термизий, Абу Али ибн Сино, Абу Райҳон Беруний каби алломаларнинг сиймоси нур сочиб туради. Уларнинг нигоҳидаги донишмандлик, инсониятга ҳароратли меҳр ва юксак руҳ бизни бу буюк аждодларимиз билан фақат жонимиз ва қонимизгагина аён бўлган кўринмас ришталар орқали янада маҳкам боғлайди. Муҳаммад Хоразмий гўё рақамлар тилида яшаш қоидалари ва ривожланиш омилларидан сабоқ бераётгандек туюлади. Унинг алгебрага асос солган тафаккури бугун ҳам тараққиётни бошқариб турибди. Аҳмад Фарғоний бобомизнинг тафаккур кучи нафақат она заминимиз, балки бутун Шарқ учун хизмат қилган. Деҳқончилик ҳам унинг илмга асосланган тавсиялари билан ривож топган. Имом Бухорий ва Имом Термизий каби алломаларимизнинг илмий заҳмати ҳосиласи бўлган бу бебаҳо мерос ислом олами учун доно мударрис вазифасини ўтайди. Абу Али ибн Сино нафақат табиб, балки улуғ мутафаккир ҳамдир. Унинг асарлари инсон вужуди ва руҳининг бир бутунлигини уқтирувчи ва бунга ишонтирувчи муҳим манба сифатида намоён бўлади. Шон-шараф залида инсон фақат томошабин бўлиб қолмайди. У бу ерда буюклик, сабр, илм ва инсон ақлининг чексиз имкониятларига гувоҳ бўлади.

Аллома Абу Райҳон Беруний сиймоси гўё коинот сирлари ҳақида пичирлаб тургандай. У оддий асбоблар билан Ернинг ўлчамини аниқлаб, чексизликни англашга интилган инсон тафаккурининг рамзи сифатида намоён бўлади. Унинг қарашларида заҳматга бардош берган ирода, қийинчиликлардан ғолиб келган матонат мужассам. Ёнида эса Жалолиддин Мангу­берди — жасорат ва ор-номус тимсоли. Унинг қиёфасида беқиёс шиддат, қорачиқларида эса озодлик учун ёнган олов бор. У тарихда фақат жангчи сифатида эмас, балки Ватанга садоқат ва миллат ҳурлиги учун курашнинг тирик намунаси сифатида абадий қолган. Музейга муҳташамлик бахш этиб турган яна бир бетимсол сиймо бор: бу Соҳибқирон Амир Темурдир. Унинг қиёфасида кучли саркардаларга хос салобат ва жасорат, нигоҳида эса буюк давлат барпо этиш мақсади билан боғлиқ довюраклик акс этади. У барпо этган империя фақат кенг ҳудудлар билан эмас, балки адолат, қатъий тартиб ва илм билан ҳам мустаҳкамланган эди.

Зал равоқларидаги яна бир нозик, аммо теран маънавий олам — тасаввуф руҳи инсон қалбини осойишталик оламига олиб киради. У зиёратчи қалбини абадият ва ўткинчилик, фано ва бақо ҳақидаги теран фикрларга туташтиради. Баҳоуддин Нақшбанд, Аҳмад Яссавий ва Нажмиддин Кубро каби мутасаввифларнинг илмга таяниб чизган руҳий йўллари орқали инсон қалбини поклаш ва руҳини юксалтириш каби покиза тасаввур оламларига кириб борилади. Улар сўз билан эмас, қалб билан таълим берган буюклар эди.

Юқорида эса юлдузлар тилини англаган улуғ зот — Мирзо Улуғбек сиймоси намоён бўлади. У барпо этган расадхона ва тузган жадваллар гўё осмон билан ер ўртасидаги сирли боғлиқлик калитидек туюлади. Унинг илми миллат ва халқ тафаккури юксалиши йўлида ҳеч қачон танаффус қилмай, толиқмай ва жоннисорлик билан хизмат қилувчи садоқатли илмдир. Қалам ва қилични бирлаштира олган зот — Заҳириддин Муҳаммад Бобур қиёфасини мен зиёратгоҳдаги яна бир зиёратгоҳ деб таърифлагим келади. Унинг сиймосида соғинчга тобе бўлмаган кучли ирода акс этган. “Бобурнома” саҳифалари гўё унинг ҳеч кимникига ўхшамаган изтиробли кечинмалари, барча ёниши, тавалло ва интизорликларини бағрида авайлаб, бугунгача олиб келгандай. Марказга зиё бағишлаб, залдан залга ўтаётган маърифат карвонини ғазал мулки султони Алишер Навоий сиймосисиз тасаввур қилиб бўлмайди. У сўзга жон берган, тилга қанот бахш этган буюк бобомиздир. Унинг ижодида нафақат шеърият, балки бутун туркий миллатнинг руҳи мужассам.

Залда оғир, аммо шарафли бир сукут бор — бу жадидлар сукути. Улар илм, маърифат ва озодлик учун курашган, аммо замон ва тузум шафқатсизлиги, истибдод зулми қурбонига айланган буюк зиёлилардир. Уларнинг нигоҳида ҳурлик орзуси, юзида — қатъият, тақдирида эса фидойилик мужассам. Бу суратлар шунчаки чизилмаган, улар ҳис қилинган. Ўзбекистон халқ рассоми Алишер Алиқулов бошчилигидаги ижодкорлар бу чизгиларга жон бағишлаган. Ҳар бир чизиқда меҳнат, ҳар бир рангда фикр мужассам.

Саёҳат давом этади. Марказнинг қоқ юрагида шундай маскан бор, унга қадам қўйган инсоннинг одими беихтиёр секинлашади, иложи борича сокин бўлгиси келади. Бу — Қуръони карим зали. Зал марказида эса бутун ислом оламининг бебаҳо маънавий дурдонаси — VII асрда қўлда кўчирилган машҳур Усмон Мусҳафи турибди. Унинг сукутида асрлар овози мужассам. Ҳазрати Усмон ибн Аффон даврида муқаддас Қуръонни асраб қолиш ва ягона шаклга келтириш мақсадида олти нусхада кўчирилган. Бу нусхалар ислом дунёсининг турли ҳудудига тарқатилди. Аммо улардан бири, энг азизи халифанинг ўзида қолди. У бу мусҳафни нафақат сақлади, балки унинг руҳи билан яшади. Уни доим мутолаа қилди, ундан нур олди. Лекин вақт ўтиб, тақдирнинг оғир синовларига дучор бўлди. 656 йили Мадинада исён кўтарилди ва исёнчилар Халифа Усмоннинг уйига бостириб кирди. Айнан шу пайтда у Қуръон тиловат қилаётган эди. Шу вақтда исёнчилар халифани қилич билан яралаб, ҳалок қилди. Ҳазрати Усмоннинг муборак қони айнан ўша китобга сачради. Бу воқеа тарихда ўчмас из қолдирди. Халифанинг қони айнан ўзи мутолаа қилаётган мусҳаф саҳифаларига томди. Бу ислом тарихидаги оддий воқеа эмас, балки илоҳий каломга садоқат ва иймон йўлидаги қурбонликнинг абадий рамзи эди. Бугун сиз кўриб турган мусҳафда ҳам ана шу қон доғлари сақланиб қолган. Улар — тарих гувоҳи, сукут ичидаги буюк ҳақиқатдир. Бу ҳақиқатларни эшитиб, асрлар давомида қанчадан қанча инсоннинг қорачиғида ёш ҳалқаланган бўлса, айни дамда ҳам зиёратчилар бу тарихни кўзида ёш билан тингламоқда.

Марказдаги деворларни шунчаки девор деб атагинг келмайди. Чунки улар — вақтнинг ўзгинаси. У — ўтмишдан келажакка чўзилган 250 метрли хотира йўли. Бу девор олдидан ўтган инсон шунчаки юрмайди, балки вақт бўйлаб саёҳат қилади. Чунки бу ерда 3000 йиллик давлатчилик тарихи жонланади. Миниатюралар ва маҳобатли рангтасвирлар орқали ўтмиш гўё қадам ташлаб, бугунга келиб қолгандек бўлади. Девор бўйлаб жойлашган экспонатлар, қадимий тангалар, хариталар ва интерактив намойишлар эса бу саёҳатга жон бағишлаб, таъсирчанлигини оширади. Бу йўл энг қадимги манбадан бошланади. Исломдан аввалги давр — йиллар оша гуркираб кетган инсоният дарахтининг илдизлари, маданиятнинг илк нафаси. Бу ерда Бақтрия, Хоразм, Сўғд, Чоч ва Фарғона каби қадимий ўлкалар ўтмишдаги ҳаётини кўз ўнгимизда яна бир бор яшаб ўтаётгандай туюлади. Қадимги савдо йўллари эса тақдирларни қуёш тарафга етаклаб кетаётган кўринмас иплардек тасвирланади.

Навоий вилояти заминидаги Сармишсой қоятош суратлари инсон хотирасининг энг қадимги саҳифаларидир. 8-10 минг йиллик тарихга эга бу петроглифлар гўё тошга муҳр­ланган ҳаётдир. Бу ерда минглаб тасвирлар — ов, яшаш учун кураш ва ирода кучининг турфа кўринишлари акс этган. Улар гарчи садосиз бўлса-да, бу сассизлик ичида “биз ҳам бор эдик” деган кучли ҳайқириқ яшириндек. Кўзларимиз кутилмаган яна бир ҳайрат билан тўқнашади. Қадимий буғу ҳайкалчаси. Уч минг йиллик тарихга эга бу бронза асар нафақат бетакрор ҳунармандчилик намунаси, балки инсон қалбида бугун эмас, балки азалдан мавжуд бўлган гўзаллик туйғусининг нишонидир. Ундаги нафислик гўё замонларга бўй бермасдан тирик қолган. Буғу тимсоли эса туркий халқлар учун азалдан ҳаёт давомийлиги ва авлодлар узвийлигининг рамзи бўлиб келган. Бу образ ҳатто адабиётда ҳам яшайди — Чингиз Айтматовнинг “Оқ кема” асаридаги Она буғу сингари.

Аждодларимизнинг турмуш тарзи, меҳнат манзаралари, орзулари ва курашлари турли видеолавҳалар орқали жонланади. Қадимги шаҳарлар, ҳунармандчилик, ёзув ва санъат — барчаси яхлитлик касб этади. Ҳар бир чизги катта бир халқ тарихининг ажралмас парчаси бўлиб кўринади. Бу деворда озодлик учун кураш ҳам бор. Қадим манбаларда тилга олинган Тўмарис, Широқ ва Спитамен каби қаҳрамонларнинг жасорати замонлар оша ўчмаган олов каби қалбларга ҳарорат беради. Вақт девори олдида инсон бир улуғ ҳақиқатни англаб етади: биз фақат бугундан иборат эмасмиз, балки минг йиллар давомида шаклланган хотира, ирода ва буюк руҳ меросимиз.

Саёҳат яна давом этади ва биз яна бир буюк заминга қадам қўямиз. Бу — Қадимги Хоразм. У — цивилизация гулханининг илк учқунлари сачраган макон. Дунёдаги энг қадимий маданий марказлардан бири сифатида тарих ва бугун ўзининг муносиб ўрнига эга. Бу ерда илк шаҳарлар қад ростлаган, илк ёзувлар пайдо бўлган. Инсон ўз тарихини ёза бошлаган. Қадимий қалъалар эса тарихнинг турфа кўринишларда яшаб келаётган содиқ қўриқчиларидек қад ростлаб турибди.
Хоразм — ер билан суҳбат қурган замин. Бу ерда инсон сувни бошқаришни ўрганган, Амударёдан сув чиқариб, қақраган ерга ҳаёт бахш этган. Деҳқончилик фақат касб эмас, балки тириклик манбаи бўлган. Бу залда яна бир муқаддас манба — “Авесто” саҳифалари ҳам акс эттирилган. Зардуштийлик руҳи, қадимги шаҳарлар макети, оссуарийлар — буларнинг барчаси инсоннинг ҳаёт ва ўлим ҳақидаги тушунчаларини янада бойитиб, теранлаштириб боради. Ривоятларга кўра, Зардушт ҳам айнан шу заминда туғилган…

Экспозицияда темурий маликалар — Сароймулкхоним, Гавҳаршодбегим сингари тарихий шахсларнинг эр кишилар қаторида масканга файз бахш этиб туриши “Аёл — заифа” қабилидаги бирёқлама қарашлар устидан чизиқ тортади. Бу манзара юртимизда аёл ва она мақоми ҳамиша баланд бўлганини яққол далиллайди. Экспозициянинг муҳим жиҳати — у Иккинчи Ренессансдан кейинги даврни узилиш эмас, балки давомийлик сифатида талқин қилади. Самарқанд, Бухоро, Хива ва Қўқон шаҳарларидаги меъморий обидалар, ўзига хос адабий муҳит ва илм-фан анъаналари бу тарихий жараённинг узлуксизлигини таъминлаб келган. Хусусан, Қўқонда шаклланган адабий муҳит, Амир Умархон даврида ижод қилган Нодира, Увайсий, Дилшоди Барно каби шоиралар, Хивада Муҳаммад Раҳимхон ва Исломхўжа каби ислоҳотчи арбоблар фаолияти бу даврни фақат сиёсий эмас, балки маданий-маърифий жараён сифатида баҳолашга асос беради. Шунингдек, экспозицияда Марказий Осиёнинг бошқа халқлари вакиллари — Махтумқули, Фузулий, Абай, Тоқтоғул, Садриддин Айний, Ажиниёз каби мутафаккирлар меросининг ҳам қамраб олиниши халқимизга хос бағрикенглик фазилатини яққол намоён этади. Бу эса заминимизда “дўст” ва “қардош” тушунчалари ҳамиша алоҳида қадрга эга бўлгани, шунингдек, бу тушунча даврлар ўтиши билан бирга улғайиб борганини тасдиқлайди.

“Янги Ўзбекистон — Янги Ренессанс” экспозицияси ушбу тарихий давомийликнинг мантиқий якуни сифатида намоён бўлади. Бу ерда мамлакатимизда сўнгги йиллардаги ислоҳотлар — иқтисодий, сиёсий, ҳуқуқий, таълим ва маданият соҳаларидаги ўзгаришлар яхлит тизим сифатида кўрсатилади. Барча жараённи бирлаштирувчи асосий ғоя эса инсон қадрини юксалтиришдир. Ўтмиши буюк миллатни порлоқ келажак сари бошлашдек улуғ мақсад йўлида эришилаётган ҳайратомуз муваффақиятлар ўтмишдан ва шонли тарихдан куч олиб чиққан сайёҳнинг кўз ўнгида янги орзу уфқларини очади. Айниқса, бу сайёҳ мана шу марказда мужассам бўлган шонли тарих ва бугуннинг фарзанди, унинг ажралмас бир парчаси бўлса, кўксида ўзидан-да кучли, ўзидан-да мақсади улкан ва ўзидан-да орзулари ёрқин бутунлай бошқа бир юрак уйғонади.

Миллатнинг буюк фарзандлари фақат ўзлари яшаган даврдагина эмас, балки ўзларидан кейин ҳам бутун инсониятни яхшиликлар атрофида бирлаштиради деган фикрни кўп эшитганмиз. Тарихда ва бугунимизда миллатимизга куч-қудрат, фахр ва ифтихор бахш этиб келган улуғлар жам бўлган бу буюклик маскани ҳам нафақат Ватанимиз — Ўзбекистоннинг, балки эзгуликка интилувчи бутун инсоният учун яхшилик меҳвари бўлиб хизмат қилиши шубҳасиз.

Мунаввара УСМОНОВА,

Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими