Бунга пойтахтимизда ўтган V Тошкент халқаро инвестиция форумида ҳам гувоҳ бўлдик. Биргина шу йўналишда элликдан ортиқ инвесторнинг келиши глобал майдонда бу соҳага талаб баланд эканини кўрсатади.

Лойиҳаларнинг аҳамияти фақат иқтисодий манфаатдорлик эмас. Биринчи навбатда, аҳолининг узлуксиз электр энергиясига талабини қондириш орқали юртимизда энергетика хавфсизлигини таъминлашга қаратилган. Сўнгги йилларда юртимизда электр энергияси таъминоти тизимини модернизациялаш, мавжуд инфратузилмани яхшилаш, истеъмолчиларни сифатли электр энергияси билан таъминлаш, тармоқларни тубдан янгилаш устувор вазифага айлангани боиси шунда.

Ҳар бир босқич муҳим

Юртимиз аҳолиси сони 39 миллиондан ошди. Бу электр истеъмолчилари билан бирга, уларнинг талаби ҳам ортиб бораётганини кўрсатади. Биргина мисол, 2023 йилда мамлакатимизда 8,1 миллион истеъмолчи рўйхатга олинган бўлса, 2025 йилга келиб, 8,7 миллионга етди. Шу даврда электр энергияси етказиб бериш ҳажми 71 миллиард киловатт-соатни ташкил қилган.

Ҳозир бу рақамлар кунига янгиланяпти. Хусусан, жорий йилнинг 24 июнь ҳолатига кўра, юртимизда электр энергияси истеъмоли 11,3 минг мегаватт, ишлаб чиқариш эса 11,7 минг мегаватт соатдан ошди. Бу ўтган йилнинг шу давридагига нисбатан бир неча баробар кўп. Қолаверса, бугун истеъмол ­таркиби ҳам тубдан ўзгармоқда. Авваллари хонадонларда чекланган миқдорда электр жиҳозлари мавжуд бўлган, бугунги кунда эса ҳар бир уйда бир неча маиший техника воситаси ва рақамли қурилмалар фаол ишлатилмоқда. Бу эса энергиятежамкор технологиялар жорий этилганига қарамай, умумий истеъмол ортишига олиб келяпти.

Бироқ мавжуд талабни қондириш учун ишлаб чиқариш қувватларини оширишнинг ўзи камлик қилади. Электр токини сифатли, узлуксиз етказиш ҳам талабга жавоб бериши керак. Соҳада доимий ислоҳотлар кечаётгани боиси шунда.

Аслида, электр энергияси ва табиий газга талаб кескин ўсиши иқтисодий ривожланишнинг табиий натижасидир. Ўзбекистон эса кейинги ўн йилда иқтисодиёти жадал ўсиб бораётган давлатлардан бирига айланди. Барча соҳалардаги ривожланишлар, аҳоли сони ортиши, саноат ишлаб чиқариш ҳажми кенгайиши ва уй-жой қурилиши жадаллашуви энергетика тизимига тушаётган юкламани мислсиз даражада оширди. 2017-2025 йиллар давомида 350 мингдан ортиқ янги хонадон фойдаланишга топширилгани кўламни яққолроқ кўрсатади.

Агар 2016 йилда мамлакат бўйича электр энергияси истеъмоли 45,7 миллиард киловатт-соатни ташкил этган бўлса, 2025 йилга келиб, қарийб 71 миллиард киловатт-соатга етди. Бу эса тизим олдига мутлақо янги талаблар қўйиб, илғор технологиялар ва замонавий лойиҳаларни янада фаол амалга оширишга ундаяпти.

Бугунги кунда юртимиз бўйлаб 271 минг километр электр тармоғи орқали истеъмолчиларга электр энергияси етказиб бериляпти. Шунингдек, 35-110 киловатт кучланишли 325 та подстанция, 106 мингдан зиёд трансформатор пункти ишламоқда. Мазкур объектларнинг сезиларли қисми 40 йилдан ортиқ вақт давомида эксплуатация қилинган бўлиб, уларни босқичма-босқич янгилаш зарурати келиб чиқяпти.

Лойиҳаларнинг аҳамияти шунда кўринади, қанча кўп маблағ жалб қилиниб, тизим замонавийлаштирилса, самарадорлик кўрсаткичи шунча ортиб бораверади. Масалан, 2023-2025 йиллардаги дастурлар доирасида жами 29 минг километр электр тармоғи, 195 та подстанция ва 9 мингдан ортиқ трансформатор пунк­ти янгиланди. Бунинг учун 6,6 триллион сўм йўналтирилди. Натижада электр тармоқлари қуввати 2900 мегавольт амперга оширилиб, 4,9 мингдан зиёд маҳаллада истиқомат қилувчи 5,7 миллион аҳоли хонадони ҳамда ўнлаб йирик саноат корхоналари барқарор электр таъминотига эга бўлди.

Тошкент шаҳрида шу даврда қарийб

3 минг километр электр тармоғи, 9 та подстанция ва 732 та трансформатор янгиланди. Юқори кучланишли 29 та подстанция модернизация қилиниб, қўшимча электр қувватлари яратилди. Бу ишлар учун 3,9 триллион сўм сарфланди. Натижада пойтахтдаги

241 дан ортиқ маҳаллада яшовчи 390 мингдан зиёд аҳоли хонадонининг электр таъминоти сезиларли даражада яхшиланди.

Лойиҳалар ҳар бир ҳудудда амалга ошириляпти. Инвестиция маблағлари асосан электр тармоқларини модернизациялаш, янги подстанциялар қуриш ҳамда рақамли трансформацияни жорий этишга йўналтирилади. Айниқса, рақамлаштириш соҳасидаги ўзгаришлар аҳолига қулайлик яратиши яққол кўзга ташланяпти.

Гап замонавий электр токи ҳисоблагичлар ҳамда уларни бошқарадиган илғор АСКУЭ тизими ҳақида боряпти. Ҳозирги кунда деярли барча эски турдаги ҳисоблагичлар янгиларига алмаштирилган. Айни пайтда АСКУЭ тизими орқали 8,9 миллиондан ортиқ электр ҳисоблагич маълумотлари қайта ишланмоқда. Илғор технология энг долзарб муаммолардан бири бўлган энергия йўқотишларининг олдини олишда ҳам самарали экани амалиётда ўз исботини топди. Аниқ ҳисоб-китоб ва электрон назорат айни жараённи доимий бошқариб туради. Бу аҳоли ортиқча тўлов қилмаслигини ҳам таъминлайди.

Йўқотишларни камайтириш электр токи етказиб беришда ҳам асосий муаммолардан бири. Айнан эскирган қурилмалар ва тизим сабаб айрим ҳолатларда ишлаб чиқарилган электр энергиясининг 15-20 фоизи истеъмолчига етиб бормасдан йўқолмоқда. Ривожланган давлатларда бу кўрсаткич 7-8 фоиз атрофида бўлиши ҳисобга олинса, мавжуд ҳолат тармоқларни модернизациялаш заруратини янада кучайтиради. Боиси, йиллик ҳисобда тахминан 6 миллиард киловатт-соат энергия йўқотилиши 2,5 миллиондан ортиқ хонадоннинг бир неча ойлик истеъмолига тенг бўлган ресурсларнинг самарасиз сарфланишини ­англатади ва бу кичик рақамлар эмас.

Сўнгги йилларда соҳада тизимли ёндашув шаклланиб, катта маблағ ажратилаётгани бои­си шунда — мавжуд муаммоларни бартараф этиш, аҳолининг узлуксиз электр энергиясига бўлган талабини қондириш. Келгуси истиқболда 2030 йилгача мўлжалланган дастурлар доирасида электр тармоқларини кенг кўламда модернизациялаш режалаштирилган. Жумладан, қарийб 10 минг километр юқори кучланишли тармоқ ва 53 та йирик подстанция қурилиши орқали техник йўқотишларни 5-6 фоизгача қисқартириш кўзда тутилган. Бу эса энергетика тизими ишончлилигини ошириш, узилишларни бартараф этиш ва узоқ муддатли барқарорликни таъминлашда ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлади.

Куз-қиш мавсумига ҳозирлик

Бу борада, айниқса, юқори юклама давр­лари — ёзги иссиқлик ва қишки совуқда электр энергиясига талаб кескин ошиб, таъминотдаги узилишлар ортадиган вақтларга катта эътибор қаратилмоқда. Юртимизда бир неча йил олдин илк бор аномал совуқ кузатилганида, соҳадаги камчиликлар яққол кўзга ташланиб, қатор қийинчиликлар кузатилгани кўпчиликнинг ёдида. Бу вазият соҳа олдига аниқ вазифаларни қўйишга туртки бўлганди. Ҳозир ҳам турли омиллар сабаб узилишлар кузатилиб туради, аммо уларнинг сони, бартараф этиш чоралари тезлиги ва узилишлар муддати анча қисқаргани бор гап.

Бунинг учун соҳа ходимлари йил давомида меҳнат қиляпти. Бир вақтнинг ўзида 2026-2027 йиллар куз-қиш мавсумига тайёргарлик олиб борилмоқда. Жараёнда асосий эътибор электр тармоқлари инфратузилмасини модернизация қилиш ва таъмирлаш ишларига қаратилган. Юртимиз бўйлаб махсус ишчи гуруҳлар ташкил этилган, айни пайтда 480 та махсус таъмирлаш бригадаси фаолият юритяпти.

Бугунги кунда “Ҳудудий электр тармоқлари” АЖ тасарруфидаги 106 минг 142 дона трансформатор пунктининг техник ҳолати ўрганилиб, уларнинг 26 мингга яқинида таъмирлаш ишларини амалга ошириш кераклигини аниқланган. Кузатилган камчиликларни тез ва сифатли бажариш мақсадида ҳудудлар ҳолатига қараб қизил, сариқ ва яшил тоифаларга ажратиб олиниб, барчасида таъмирлаш ишлари бошлаб юборилди. Бугунга қадар қизил ва сариқ тоифадаги трансформатор пунктларининг 80 фоиздан кўпида модернизациялаш якунланиб, қолган қисмида ишлар давом этяпти.

Бу ишларнинг бажарилиши мавсумда авария ҳолатлари юзага келмаслигини анг­латмайди. Кўпинча бундай ҳолатлар табиат ҳодисалари билан боғлиқ ҳолда содир бўлади ва биз бунга доим тайёр туришимиз керак. Шу боис, ҳудудларда вужудга келиши мумкин бўлган авария ҳолатларини тезкор бартараф этишга қаратилган зарур захиралар яратилмоқда. Жумладан, 1247 та тармоқ трансформатори, 660 тонна трансформатор мойи, 320 километр кабель, 151 тонна сим ҳамда 5259 та таянч ва бошқа кўплаб электр жиҳозлари захираси ҳозирланди.

Қолаверса, фавқулодда вазиятларда тезкор чора кўриш мақсадида 6574 мутахассисдан иборат 1215 та авария-тиклаш бригадаси шакллантирилган. Уларнинг хизмати учун 1056 та махсус автомашина ҳамда 437 та махсус техника шай ҳолатга келтирилган.

Бу ҳаракатлар электр тармоқларининг ишончли фаолиятини ошириш орқали энергетика хавфсизлиги, иқтисодиёт тармоқлари ва аҳолини барқарор электр энергияси билан таъминлаш мақсади кўзланган.

Асроржон Асқаров,

“Ҳудудий электр тармоқлари” АЖ бошқарув раиси