Айниқса, ўша соҳа йиллар давомида эскича тизимда ишлаган, барча ҳаракатларга қарамай, энг паст кўрсаткич қайд этилган тармоқ бўлса. Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги айнан шундай — шиддатли ислоҳотлар сабаб аввал меҳнатнинг самараси деярли кўринмаган эскича тизимдан қисқа вақтда рақамлашган, илм-фанга асосланган илғор механизм шаклланди.
Йиллар давомида қора терга ботиб, энг кам ҳосил оладиган, маҳсулотини кимларгадир топширишга мажбур бўладиган деҳқонлар ўрнини эса бугун замонавий аграр тармоқ вакиллари, катта ер ва даромадга эга тадбиркорлар, фермерлар эгаллади. Соҳада ишлаб чиқариш ҳажми ошиб, бозор механизмлари кенг жорий этилди. Янгича ёндашувлар натижасида мамлакатимиз қишлоқ хўжалиги босқичма-босқич маъмурий бошқарувдан иқтисодий эркинлик ва рақобат муҳитига ўтмоқда. Асосийси, фермерлар ҳақ-ҳуқуқлари ҳимояси мутлақо янги босқичга кўтарилди.
Соҳадаги ислоҳотлар самарасини хорижий нашрлар ҳам эътироф этиб, бот-бот мақолалар эълон қилаётгани боиси шунда. Хусусан, Покистоннинг “Diplomatic News Agency”, “Islamabad Post” нашрлари, “Associated Press Of Pakistan” ахборот агентлиги хабарларида Ўзбекистоннинг қишлоқ хўжалигини такомиллаштириш борасидаги ислоҳотлари ҳақида сўз боради. Агентлик Ўзбекистонда соҳани рақамлаштириш орқали қишлоқ хўжалиги ерларини ажратишда шаффоф механизм йўлга қўйилиб, фермерларга электрон шаклда аукцион орқали ерни эркин сотиб олиш имконияти яратилгани, улар ижарага олинган ерларга экинларни мустақил жойлаштириши, етиштирган маҳсулотига харидорни мустақил танлаши, харажатларни камайтириш орқали юқори ҳосил олиб, даромадини ошириши, фаолиятини биргаликда юритиш учун кооперативларга бирлашиш имкониятлари жорий этилганини ёзди.
Испаниянинг “El Mundo Financiero” нашри эса “Янги Ўзбекистон қишлоқ хўжалигининг янгиланган тизими фермерлар манфаатига хизмат қилмоқда” сарлавҳали мақола эълон қилди. Унда бугун Ўзбекистон фермерларига берилаётган имкониятлар, ҳатто уларнинг турли масалаларда фикр-мулоҳазалари ва тавсияларини ҳисобга олиш механизми шакллантирилгани ҳақида сўз боради. Уларнинг мурожаатлари ва таклифлари асосида қонунчилик такомиллаштирилаётгани, фермерлар билан тизимли мулоқот қилишда сунъий интеллект жорий этилгани алоҳида тилга олинади.
Мамлакатимиз қишлоқ хўжалигини ислоҳ қилиш фермерларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ишончли ҳимоя қилишдан бошлангани бежиз эмас. Чунки улар соҳанинг асосий иштирокчилари, тармоқни ривожлантирувчи куч саналади. Шу боис, кейинги йилларда соҳадаги янгича ёндашувлар бевосита фермерлар билан боғланади.
Бугунги фермер ерни бошқарувчи, бозорни тушунувчи, технологиядан фойдаланувчи ва ўз манфаатини ҳимоя қила оладиган замонавий тадбиркордир. Янги тизимнинг бош мақсади эса битта — фермернинг даромади, озиқ-овқат хавфсизлиги ва мамлакат иқтисодий барқарорлигини таъминлашга қаратилган. Бу борада аниқ ислоҳотлар кечяптики, натижада фермерлар манфаатдорлиги ҳам, уларнинг мамлакат иқтисодиётига қўшаётган ҳиссаси ҳам ошиб боряпти.
Шундай ислоҳотларнинг муҳимларидан бири ер муносабатларини такомиллаштириш бўлди. Бу борада мутлақо янги тартиб жорий этилиб, қишлоқ хўжалиги ерларини ажратишда очиқлик ва шаффофлик таъминланди, электрон аукцион тизими ишга туширилди. Бу фермерларга ердан фойдаланиш ҳуқуқини қонуний ва кафолатли асосда амалга ошириш имконини бермоқда.
Масалан, Ўзбекистон Президентининг 2021 йил 8 июндаги “Ер муносабатларида тенглик ва шаффофликни таъминлаш, ерга бўлган ҳуқуқларни ишончли ҳимоя қилиш ва уларни бозор активига айлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармони билан қишлоқ хўжалигига мўлжалланган фақат захирада турган ерларни ҳамма учун очиқ электрон аукцион савдолар орқали эркин сотиб олиш имконияти яратилди.
Фермерларнинг ижара ҳуқуқи кафолатлари Ер кодекси даражасида мустаҳкамланиб, ердан фойдаланувчининг ўз аризасига ёки суднинг қарорига асосан ижара ҳуқуқи бекор қилиниши тартиби белгиланди. Шунингдек, ерга бўлган ижара ҳуқуқини асоссиз бекор қилишга чекловлар ўрнатилди. Энди ернинг ижара муносабатлари томонлар келишуви ёки суд қарори асосида ҳал этилади. Бу ҳам фермернинг келажакка ишончини мустаҳкамлайди.
Иккинчи муҳим ислоҳот — янги тизим бўйича фермерларга ижарага олган ерига экинларни мустақил жойлаштириш ҳуқуқи берилди. Президентимизнинг тегишли фармони билан 2026 йил ҳосилидан бошлаб фермер хўжаликлари, кластерлар ва бошқа қишлоқ хўжалиги ташкилотлари ўз ер участкаларида экиладиган экин турларини “Агропортал” (“Рақамли қишлоқ хўжалиги” ягона интеграцион платформа) орқали мустақил равишда жойлаштиради. Бунда давлат органлари томонидан экинларни тўғридан тўғри белгилаш амалиёти бекор қилинди ва маълумотлар рақамли платформа орқали шаффоф юритилиши белгиланди. Рақамли платформалар орқали экинларни жойлаштириш амалиёти инсон омилини камайтириб, қарор қабул қилиш жараёнини шаффофлаштирмоқда. Бу эса бозор талабидан келиб чиққан ҳолда маҳсулот етиштиришга шароит яратяпти.
Учинчидан, фермерлар фаолияти эркинлигини таъминлаш бўйича янги тизим жорий этилиб, давлат буюртмалари тизими қисқартирилди. Яъни пахта ва ғалла етиштиришда эркин бозор тамойилларига ўтиб боряпмиз, бугун фермерлар харидорни мустақил танлаш имкониятига эга.
Давлатимиз раҳбарининг 2021 йилда қабул қилинган тегишли қарори билан давлат бошқаруви органлари, шу жумладан, барча даражадаги маҳаллий ҳокимликлар ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг бошоқли дон етиштиришда агротехник тадбирларни ўтказиш, моддий-техник ресурслар билан таъминлаш, буғдойни сотиш жараёнлари, шартномалар тузиш, хўжаликларни дон тайёрлаш ва қайта ишлаш билан шуғулланувчи муайян корхоналарга бириктириш, республика ҳудудлари ўртасидаги ички ташувларга аралашуви қатъиян тақиқланган.
“Фермер хўжалиги тўғрисида”ги қонунга кўра, бугунги кунда фермерлар биржа савдолари орқали шартнома тузиш, маҳсулотни эркин реализация қилиш ва даромадни мустақил бошқариш имкониятига эга бўлмоқда. Маҳаллий амалдорлар фермерлар фаолиятига аралашса, уларга таҳдид ёки ҳақорат қилса, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс асосида базавий ҳисоблаш миқдорининг йигирма бараваридан қирқ бараваригача миқдорда жаримага тортилади.
Ҳозир фермерлар ҳар бир ҳудудда фаолият юритаётган кластерларнинг исталгани билан шартнома тузиш имкониятига эга. Биргина Қашқадарё вилоятида 15 та пахта-тўқимачилик кластери бор. Соҳадаги ушбу янги тизим хомашё етиштиришдан тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришгача бўлган занжирни бирлаштириб, фермер хўжаликларининг даромадини оширишга хизмат қилмоқда. Хўжаликлар кластерлар билан ўзаро келишган холда биржа савдоларида (фьючерс, форвард ва спот) шартнома тузиб фаолият юритяпти.
Тўртинчидан, замонавий технологиялар жорий этилиши фермерлар харажатларини камайтириб, юқори ҳосил олиш ҳамда даромадини оширишга йўл очяпти. Энди пахта етиштиришда ҳам аввалги эски усуллардан воз кечилиб, хорижий тажрибага асосланган илғор усуллар қўлланилмоқда. Кейинги йилларда пахта ҳосилдорлиги бир неча баробар ортганининг сабабларидан бири шу.
Келгусида янги агротехнология асосида 891 минг гектарда тўлиқ 76 схемада пахта экилади. Кўсак қурти, гербицид, шўр ва сувсизликка чидамли хорижий навлар экиладиган майдон 2 карра кўпайтирилиб, 500 минг гектарга етказилади.
“Шинжон тажрибаси” асосида 300 минг гектарга чигит экиш кўзда тутилган. Бунинг учун далаларда томчилаб суғориш технологиясини жорий этишга 2 триллион 600 миллиард сўм имтиёзли кредит ажратилади. Ўз маблағидан пахта етиштирган фермерларга ҳосилнинг 10 фоизигача қисмини субсидиялашга 250 миллиард сўм ажратилади. Бунда пахта етиштириш учун кредит лимитининг ярмидан фойдаланган фермерларга ҳам ҳосилнинг 5 фоизигача субсидия берилади.
Мамлакатимиз сув ресурсларининг катта қисми қишлоқ хўжалигига йўналтирилади. Шу боис, сувдан оқилона фойдаланиш соҳадаги энг муҳим вазифалардан бирига айланган. Бу борада сув тежовчи технологияларни қўллаш яхши самара беряпти. Бундай технологиялар нархи арзон бўлмагани боис, давлат доимий равишда соҳа вакилларини қўллаб-қувватлаётгани кўринади. Хусусан, сув тежайдиган ускуналар қийматининг 30-40 фоиз қисми, сарфланган электр энергияси тўловларининг 100 фоизи давлат томонидан қоплаб берилиши фермерлар манфаатдорлигини янада оширди.
Айни пайтда юртимизда жами 2,8 миллион гектар ерда, суғориладиган экин майдонларининг 66 фоизида сув тежовчи технологиялар жорий қилинган. Давлатимиз раҳбарининг тегишли фармон ҳамда қарори билан янгича ёндашув асосида сув ҳисобини юритишни тўлиқ электрон шаклга ўтказиш кўзда тутилган. Эндиликда “Suv hisobi” ахборот платформаси орқали фойдаланилган сув миқдори аниқ ҳисобланади ва истеъмолчиларга электрон тарзда маълум қилинади.
Бешинчидан, кооперация тизими жорий этилди ва бу ҳам соҳадаги энг катта ислоҳотлардан бири. Тизим фермерларга фаолиятини биргаликда юритиш учун бирлашиш имкониятини яратди. Тизим “Қишлоқ хўжалиги кооперативлари тўғрисида”ги қонун билан тартибга солинган бўлиб, ҳозир мамлакатимиз қишлоқ хўжалигининг турли йўналишида мингдан ортиқ қишлоқ хўжалиги кооперативи фаолият кўрсатмоқда.
Биргина пахтачилик йўналишида юртимиз бўйлаб 92 та қишлоқ хўжалиги кооперативи очилди. Ўтган йили ташкил этилган 72 та кооператив билан 765 та фермер хўжалиги ўртасида биржа савдолари орқали шартномалар тузилиб, улар томонидан 96 минг тонна пахта хомашёси тўғридан тўғри қишлоқ хўжалиги кооперативларига етказиб берилди.
Кооперативларни қўллаб-қувватлаш ва ҳуқуқий ҳимоя қилиш борасида ҳам аниқ механизм ишлаяпти. Давлатимиз раҳбарининг ўтган йили қабул қилинган тегишли фармони билан Ўзбекистон фермерлари кенгашига фермер, деҳқон хўжаликлари ва қишлоқ хўжалиги кооперативлари манфаатларини кўзлаб судга давлат божи тўламасдан даъво аризалари киритиш ҳамда фермер хўжаликлари ва қишлоқ хўжалиги кооперативлари манфаатларини кўзлаб суд муҳокамасининг исталган босқичида иштирок этиш, шунингдек, даъво аризалари билан бир қаторда апелляция, кассация, тафтиш тартибида шикоятлар, аризалар тақдим этиш ҳуқуқи берилди.
Айни тизим сабаб бугунга қадар фермерларнинг 8,4 миллиард сўм маблағи тежаб қолинди. Давлат томонидан фермерларнинг ҳуқуқий ҳимоясини таъминловчи бундай амалиёт дунёнинг бирорта давлати тажрибасида кузатилмайди.
Олтинчидан, фермерлар қишлоқ хўжалигидаги ислоҳотлар бўйича сиёсий мунозараларга жалб қилиниб, фикр-мулоҳазалари ва тавсияларини ҳисобга олиш механизми жорий этилди. Қабул қилиш жараёнларида фермерларнинг иштироки кучайтирилди. Очиқ мулоқотлар, жамоатчилик муҳокамалари ва рақамли платформалар орқали фермерлар таклиф ва ташаббуслар билдирмоқда. Ўзбекистон фермерлари кенгашининг “Fermer minbari” телеграм гуруҳи орқали очиқ мулоқот тизими йўлга қўйилган.
Буларнинг бари қонунчилик ва соҳавий қарорларни ҳаётга яқинлаштиришга хизмат қиляпти. Жумладан, биргина Тадбиркорлар ва ишбилармонлар ҳаракати — Ўзбекистон Либерал-демократик партиясидан 167 фермер депутат сифатида сайланиб, қонунчиликни такомиллаштиришда фаол иштирок этмоқда.
Жорий йилда мутасадди ташкилотлар билан ҳамкорликда Қашқадарё, Сурхондарё, Жиззах ва Бухоро вилоятларида фермерлар билан жонли учрашувлар ўтказилиб, фикр ва таклифлари тингланди. Мулоқотларда жами 156 та таклиф келиб тушган бўлиб, айни пайтда уларнинг ечими бўйича норматив ҳужжатлар лойиҳаси ишлаб чиқилмоқда. Қолаверса, ижтимоий тармоқлар орқали доимий равишда мурожаатлар қабул қилиниб, амалий ечимлари бериляпти.
Шунингдек, фермерлар фаолиятига кўмаклашиш ва қулай шароит яратиш мақсадида сунъий интеллект асосида ишловчи ва фермерларга тезкор маслаҳатлар берувчи “Fermer AI” телеграм боти ишлаб чиқилди. Бу орқали соҳада рақамли технологиялардан фойдаланиш янги босқичга ўтмоқда.
Зафар МУСТАФОҚУЛОВ,
Ўзбекистон фермерлари кенгаши
раиси ўринбосари
