Ўзбекистонда яратилган РНК интерференцияси, яъни ҳужайра ичида муайян генларнинг фаоллиги (экспрессияси)ни сусайтириш ёки бутунлай тўхтатиб қўйиш жараёнига асосланган ген-нокаут технологияси дунё пахтачилигида катта янгилик бўлди.
Бу бир кунлик ёки мавсумий лойиҳа эмас эди. Ғоя фундаментал генетикадан, яъни ғўзада ёруғликни қабул қилувчи фоторецептор генлар оиласининг тузилиши ва ДНК кетма-кетлигини ўрганишдан бошланди. Кейин лабораторияда дастлабки ген-нокаут ҳужайралари олинди. Бир ҳужайрадан бутун ўсимлик қайта тикланди. Фойдали белгилар тасдиқланди ва технология халқаро патент ҳимоясига олинди. Генетик самаралар маҳаллий ғўза навларига ўтказилди. Пахтанинг “Порлоқ” нави яратилди ва 2013 йилдан фермер даласига ушбу навдаги чигит экилди.
Энди эса ўн уч йил ўтиб, ўша технологиянинг энг муҳим саволига жавоб бериш пайти келди: у вақт синовидан ўтдими, авлодлар алмашинуви, уруғ кўпайтириш ва турли дала шароити унинг асосий белгиларини сусайтириб юбормадими? Бу савол бежиз эмас эди. Молекуляр генетикада айрим РНК интерференцияси конструкцияларининг таъсири авлодлар давомида сусайиши, хусусан, ДНК метилланиши ва конструкциянинг ўзини ўзи сукутга тушириши натижасида самарадорлик пасайиши мумкинлиги ҳақида жиддий илмий савол мавжуд эди. “Порлоқ”нинг ўн уч йиллик дала ҳаёти ана шу саволга янги жавоб берди.
Ушбу жавоб “Nature Portfolio” тизимидаги “npj Science of Plants” журналида нашрга қабул қилинган янги тадқиқотимизда дунё илмий ҳамжамиятига тақдим этилди. Биз 2012-2025 йиллардаги тажриба станцияси маълумотлари ва 2013-2025 йилларда Ўзбекистоннинг 13 ҳудудида фермер майдонларидан йиғилган кўп йиллик кўрсаткичларни таҳлил қилдик. Натижа “Порлоқ” навларининг асосий фенотипик хусусиятлари, айниқса, тола узунлиги ва умумий сифат профили, рақобатбардош ҳосил салоҳияти билан бирга ўн йилдан ортиқ кенг дала етиштириш шароитида сақланиб қолганини кўрсатди. Демак, лабораторияда бошланган технология фермер даласига етганидан кейин ҳам ўз мазмунини йўқотмади. Бугун биз унинг тақдирини бир мавсумлик тажриба эмас, ўн уч йиллик дала тарихи орқали баҳолаяпмиз.
Техасдан бошланган тарих
Мазкур натижага қандай етиб келинганини тушуниш учун тарихга назар солиш керак. 1997 йили университетни тугатганимдан кейин “Умид” жамғармаси орқали АҚШнинг Texas A&M университетида таҳсил олиш ва илмий тадқиқот билан шуғулланиш имкониятига эга бўлдим. Ўша ерда раҳматли устозим профессор Камол Эл-Зик менга пахта толасини узайтириш муаммоси устида ишлашни топширди. Профессор Алан Пеппер эса ғўзанинг фитохром генлари оиласини ўрганишни таклиф қилди. Ғоя ўша давр учун жуда муҳим эди. Ёруғликни қабул қилиб, ўсимликнинг ўсиши, гуллаши ва ривожланишини бошқарадиган генлар орқали тола узунлиги ва бошқа муҳим белгиларни ўзгартириш мумкинми? Менга бу ғоя жуда қизиқ эди. Чунки сояда ёки қоронғи шароитда ўсган ўсимлик пояси тез чўзилиб кетишини кўп кузатган эдим. Шу боис, ёруғлик сигнали билан ўсиш ўртасидаги боғлиқлик мени қизиқтирарди. Шу тариқа ғўза фитохром генлари оиласининг генетик белгилари, уларнинг тузилиши ва функционал имкониятларини ўрганишга киришдим. 2001 йилда бу ишларни докторлик диссертациямда ёқладим. Кейинчалик натижаларимиз “BMC Plant Biology” журналида ҳам эълон қилинди.
Ўзбекистонга қайтгач, ушбу илмий йўналишни тўхтатмаслик энг катта вазифа эди. 2003 йилдан USDA-ARS халқаро илмий дастурлари доирасида олинган грантлар ёрдамида кичик молекуляр генетика лабораториясини шакллантирдик. Замонавий ускуналар олиб келдик ва бир гуруҳ ёш олимларни тайёрладик. Лабораториямиз катта эмас, аммо мақсад аниқ эди: фитохром генлари фаоллигини ген-нокаут технологияси орқали бошқариш, натижани бутун ўсимлик даражасида кўриш ва кейин уни селекцияга олиб чиқиш. Бир неча йиллик меҳнатдан сўнг биринчи авлод янги линиялари пайдо бўлди. Уларда тола узайган, гуллаш ва пишиш муддати барвақт бўлган, илдиз ва вегетатив ўсиш яхшиланган, энг муҳими, ҳосилдорлик пасаймаган эди. Лабораториядаги фундаментал савол аста-секин фермер учун аҳамиятли бўлган амалий натижага айлана бошлади. АҚШдан қайтганимдан кейин устозим, академик Абдусаттор Абдукаримов ўз лабораториясида яратиб берган шароит ўшанда беқиёс аҳамият касб этди ва муваффақиятларга сабаб бўлди.
Президентимиз Шавкат Мирзиёев 2008 йили Бош вазир сифатида Фанлар академиясига ташрифи чоғида бизнинг кичик лабораториямиз ва янги линиялар билан танишди. Мен ўшанда ёш олим эдим. Шавкат Мирзиёев натижани кўриб, энг аввало, фермер нуқтаи назаридан савол берди: Америка генетик фонидаги бу линиялар яхши, аммо ўзбек фермери уларни экмайди, шу белгиларни мамлакатимизда кенг тарқалган маҳаллий навларга ўтказиш мумкинми? “АН-Боёвут-2”, “С-6524”, “Тошкент-6” ва “Наманган-77” каби ўша даврнинг муҳим навларини тилга олди ва ишни маҳаллий селекция билан боғлашни қўллаб-қувватлади. Ана шу савол лабораториядаги натижани навга, навни эса фермер маҳсулотига айлантириш вазифасини биз учун мутлақо аниқ қилиб берди.
Кейинги икки-уч йилда RNAi белгиси маҳаллий навларга қайта-қайта чатиштириш орқали ўтказилди. 2011 йилда янги генотиплар далада кўрсатилганида Шавкат Мирзиёев уларнинг келажаги ҳақида сўраб, “Келажаги порлоқ экан” деган маънода навлар сериясига “Порлоқ” номини беришни таклиф қилди. Ўша йилнинг ўзида навларни турли ҳудудларга чиқариш, ишончли фермерларга уруғ бериб кўпайтириш ва 13 ҳудуд шароитида баҳолашга йўл очилди. Янги технологияга муносабат ҳаммада бир хил бўлмаган бир пайтда бу ишлардан натижа чиқмайди, деб тахмин қилганларга “Биз ўзбекмиз, бу ишларни, албатта, охирига етказамиз”, деган қатъий муносабати ва қарори ҳал қилувчи аҳамият касб этди.
Агар уруғ лаборатория ва тажриба участкасидан ташқарига чиқмаганида қимматли генотиплар илмий коллекцияда қолиб кетиши ҳам мумкин эди. Уларни фермерга етказиш эса “Порлоқ”нинг ҳақиқий агрономик ва тижорий ҳаётини бошлаб берди.
Ўша даврда яна бир муҳим масала — интеллектуал мулкни ҳимоя қилиш ҳам кун тартибига чиқди. Технологияни фақат илмий мақола сифатида эмас, Ўзбекистоннинг илмий маҳсулоти ва лицензиялаш имкониятига эга ишланмаси сифатида ҳимоя қилиш зарур эди. Президентимизнинг давлат даражасидаги қўллаб-қувватлови билан Ўзбекистон, Texas A&M университети ва USDA-ARS халқаро дастурлари ҳамкорлигида АҚШ патент тизимига ариза берилди. Кейин халқаро тартиб бўйича ҳимоя йўли очилди ва Ўзбекистон, АҚШ, Хитой, Россия, Миср ва Ҳиндистонда миллий патентлар олинди. 2014 йилда эса технологиянинг фундаментал илмий натижалари “Nature Communications” журналида чоп этилди. Шу тариқа бир вақтнинг ўзида учта йўналиш бирлашди: фундаментал илмий натижа, халқаро интеллектуал мулк ҳимояси ва технологиянинг фермер даласига чиқиши. Президентимизнинг ушбу жараёнга шахсий эътибори билимнинг нав ва амалий технологияга айланишида муҳим институционал таянч бўлди.
“Порлоқ” тарихи кейинчалик Геномика ва биоинформатика марказининг шаклланишига ҳам туртки берди. Кичик лаборатория атрофида тайёрланган ёш олимлар жамоаси, янги генетик технологиялар ва селекция ишлари учун алоҳида замонавий инфратузилма керак эди. Шу эҳтиёж асосида марказ ташкил этилди. Замонавий секвенаторлар ва бошқа геном ускуналари билан жиҳозланди. Тажриба станцияси учун ер ажратилди. 2013 йилда марказнинг янги биноси ва замонавий тажриба станцияси ишга тушди. Илм-фан учун осон бўлмаган ўша йилларда бу қўллаб-қувватлов жуда катта аҳамиятга эга бўлди. Кейинчалик, яъни 2017 йилда Президентимизнинг тегишли қарори билан марказ Фанлар академияси тизимида янада мустаҳкамланди. Бугун ортга қараб айтсак, “Порлоқ” фақат навлар сериясини эмас, бутун бир илмий мактаб ва геном технологиялари платформасини шакллантиришга хизмат қилди.
Эски муаммога ўзгача ёндашув
“Порлоқ”нинг илмий аҳамиятини тушуниш учун пахта селекциясидаги эски бир муаммони эслаш керак. Дунё селекционерлари узоқ йиллар давомида бир вақтнинг ўзида юқори тола сифати, эртапишарлик ва ҳосилдорликни бир генотипда уйғунлаштиришга интилди. Лекин бу белгилар кўп ҳолларда бир-бири билан салбий боғланган. Тола сифатини кескин яхшилашга ҳаракат қилинса, ҳосилдорлик ёки эртапишарликдан ютқазиш мумкин. Ҳосилни кўтаришга урғу берилса, тола сифати чекланиши мумкин. Шунинг учун бу оддий селекцион вазифа эмас, балки пахта генетикасининг узоқ йиллик фундаментал муаммоларидан бири эди.
Биз бу муаммога ғўзанинг ёруғликни қабул қилиб, ўсиш, гуллаш, пишиш ва қатор ривожланиш жараёнларини мувофиқлаштирувчи “Фитохром А1” гени орқали ёндашдик. Унинг фаоллигини RNAi ген-нокаут технологияси билан сусайтириш натижасида кутилганидан кенгроқ ўзгариш кузатилди. Тола узунлиги ва мустаҳкамлиги яхшиланди, микронайр пасайди, гуллаш ва пишиш муддати эрта бўлди, илдиз ва вегетатив ўсиш кучайди, бироқ ҳосилдорлик йўқотилмади. Асосий янгилик битта белгини яхшилашда эмас эди. Муҳими, селекцияда кўпинча бир-бирига қарши ҳаракат қиладиган бир нечта агрономик белги бир вақтнинг ўзида ижобий томонга силжиган эди.
Кейинги молекуляр тадқиқотлар бу ҳолатнинг сабабини янада чуқур кўрсатди. “Фитохром А1” гени фаоллиги сусайганда бошқа фитохром генларининг фаоллиги кучайди, яъни ўсимлик ички компенсацион механизмларни ишга туширди. Кичик бошқарувчи RNA молекулалари, ҳужайра девори, ривожланиш ва стресс жавоби билан боғлиқ генлар тизимида ҳам ўзгаришлар кузатилди. Муҳими, таъсир битта ген билан чекланиб қолмади: юқори даражадаги бошқарув нуқтасига таъсир қилиш ўсимликнинг ички ген тармоқларини қайта мувозанатлашга олиб келди. Ана шу жиҳат “Порлоқ” технологиясига оддий бир белги технологиясидан анча кенг фундаментал мазмун берди.
Илм, патент ва пахта майдони бир йўлда
2014 йилда “Nature Communications” журналида чоп этилган мақола орқали “Фитохром А1” гени фаоллигини пасайтириш орқали тола сифати, эртапишарлик ва ҳосилдорлик салоҳиятини бир вақтда яхшилаш мумкинлиги молекуляр ва агрономик далиллар билан халқаро илмга олиб чиқилди. Аммо бу натижанинг амалий йўли ундан олдин бошланган эди. RNAi белгиси Coker-312 генетик фонидаги дастлабки линиядан Ўзбекистоннинг маҳаллий элита навларига беш авлод давомида қайта чатиштириш орқали ўтказилди. Натижада “Порлоқ-1”, “Порлоқ-2”, “Порлоқ-3” ва “Порлоқ-4” навлари шаклланди. Улар турли маҳаллий генетик фонларни сақлаган ҳолда умумий “Фитохром А1” ген-нокаут белгисини олди.
2012-2014 йилларда навлар 13 тупроқ-иқлим ҳудудида кенгайтирилган синовлардан ўтди. 2013 йилдан фермер майдонларига чиқди. Кейин уруғ кўпайтириш ва етиштириш жараёни босқичма-босқич кенгайди. 2015 йилга келиб улар 60 минг гектардан ортиқ майдонда синов, уруғ кўпайтириш ва ишлаб чиқариш жараёнига кирган эди. Умумий жорий этиш ҳисобида “Порлоқ” сериясининг ўн йилдан ортиқ даврдаги жами экин майдони 500 минг гектардан ошди. Бу технология фақат тарихий лойиҳа бўлиб қолмаганини кейинги миллий маълумотлар ҳам кўрсатади: 2026 йилда “Scientific Reports” журналида чоп этилган Ўзбекистон пахтачилигининг миллий таҳлили “Порлоқ” сериясини минтақада илк тижорийлаштирилган RNAi пахта навлари қаторида баҳолади ва 2025 йилнинг ўзида RNAi навлари 24 минг 786 гектарда экилганини қайд этди. Ушбу миллий таҳлилда RNAi, маркерга асосланган селекция ва янги Bt/Gt навлари биргаликда 2025 йилга келиб, мамлакат пахта майдонининг 38,51 фоизини ташкил этган замонавий технологиялар портфелининг бир қисми сифатида кўрсатилди. Бу рақамлар “Порлоқ”нинг аҳамиятини фақат бир навнинг муваффақияти эмас, мамлакатда биотехнологик селекцияга йўл очган биринчи амалий мактаблардан бири сифатида кўрсатади.
Ўз “имзоси”ни сақлаб қолди
RNAi технологияси кучли имкониятларга эга бўлса ҳам унинг узоқ муддатли турғунлиги илмда доим муҳим савол бўлиб келган. Айрим RNAi генетик конструкцияларида вақт ўтиши билан ДНК метилланиши кучайиши ва конструкциянинг ўз фаоллигини сусайтириб қўйиши мумкинлиги кўрсатилган. Бошқача айтганда, лабораторияда яхши ишлаган ген-нокаут таъсири кўп авлоддан кейин пасайиши эҳтимоли бор эди. Шунинг учун “Порлоқ”нинг бир неча йил эмас, ўн уч йил давомида уруғ кўпайтириш, селекция ва фермер далалари шароитида қандай яшагани бутун RNAi технологияси нуқтаи назаридан ҳам муҳим илмий савол бўлди.
Янги тадқиқотда тажриба станциясидаги “Порлоқ” навлари улар келиб чиққан қайта чатиштирилган ота-она навлари билан, фермер майдонларида эса мамлакатда узоқ йиллар энг кўп экилган анъанавий навлардан бири бўлган “Султон” билан таққосланди. Тажриба станциясида RNAi навларининг ўртача ҳосилдорлиги анъанавий таққослаш гуруҳидан 14 фоиз юқори бўлди. Толаси эса узунроқ, ингичкароқ ва мустаҳкамроқ бўлиб қолди. Ҳудудий маълумотларда ҳам “Порлоқ” навлари рақобатбардош ҳосил кўрсаткичларини сақлади. Энг барқарор устунлик эса тола узунлигида кузатилди. Муҳит ҳосил ўзгаришининг катта қисмини белгилаган бўлса-да, генотип таъсири ҳам аҳамиятли бўлиб қолди. Яъни технология реал деҳқончиликдаги сув, тупроқ, иқлим ва агротехника фарқлари ичида ҳам ўзининг асосий сифат “имзоси”ни сақлаб қолди.
“Порлоқ-2” ва “Порлоқ-4” барқарорлик таҳлилларида яхши кўрсаткичлар берди. Кейинроқ “Порлоқ-1” фонида фермер далаларида индивидуал танлаш орқали “Порлоқ-5” ва “Порлоқ-7” ажратиб олинди. “Порлоқ-5” Сирдарёнинг шўр ва қурғоқчилик хавфи юқори шароитида, “Порлоқ-7” эса Фарғона водийсининг Наманган ҳудудида танланган. Уларнинг ҳозирги маълумотлари ҳали кенг кўламли хулоса учун етарли эмас, аммо бу тарих муҳим бир нарсани кўрсатади: технология фермер майдонига чиққанидан кейин селекция тўхтамайди. Аксинча, турли муҳитлар навнинг янги имкониятларини очади ва келгуси селекция учун табиий танлаш майдонига айланади.
Шунинг учун “npj Science of Plants”даги янги ишнинг аҳамияти фақат “Порлоқ” яхши ҳосил берди деган гапда эмас. Асосий натижа шундаки, аввал молекуляр ва селекцион жиҳатдан тавсифланган RNAi фенотипи уруғ кўпайтириш, қайта чатиштириш ва фермерлар қўлидаги узоқ йиллик етиштириш давомида сақланди. Бу RNAi асосидаги мураккаб, кўп белгили фенотипнинг дала шароитида узоқ давом этиши бўйича кам учрайдиган далиллардан. Яъни ўн уч йиллик кузатув фақат навнинг тақдири эмас, ген-нокаут технологиясининг агрономик турғунлиги ҳақида янги фундаментал билимни ҳам берди.
Битта ген эмас, бутун тизимнинг мувозанати
Бугун геном таҳрири технологиялари селекция учун улкан имконият очмоқда. Муайян генга тегишли ўзгариш киритиш, зарарли вариантни тузатиш ёки фойдали аллелни мустаҳкамлашда уларнинг қиймати жуда катта. Лекин қишлоқ хўжалигидаги энг муҳим белгиларнинг кўпи битта геннинг оддий “бор” ёки “йўқ” ҳолати билан бошқарилмайди. Ҳосилдорлик, эртапишарлик, тола сифати, илдиз ривожланиши, сув ва стрессга жавоб каби хусусиятлар кўплаб генлар ва сигналлар биргаликда ишлайдиган тармоқлар натижасидир. Шунинг учун баъзи вазифаларда генни бутунлай йўқотиш эмас, унинг фаоллигини керакли даражада бошқариш кўпроқ фойда бериши мумкин.
RNAi ген-нокаут технологиясининг кучли жиҳати шундаки, у ана шу тармоқнинг юқори қисмида турган бошқарув генининг фаоллигини муайян даражада сусайтириб, ўсимликнинг ўзида компенсацион жавобни ишга тушириши мумкин. “Фитохром А1” гени мисолида худди шундай бўлди. Бир ген фаоллиги пасайди, бошқа фитохромлар фаоллиги кучайди. Ривожланиш ва тола ҳосил бўлишига боғлиқ қатор тизимлар қайта мувофиқлашди. Натижада селекцияда одатда бир-бирига зид деб қараладиган белгиларни бир вақтда ижобий томонга суриш имкони пайдо бўлди. Бу ген-нокаут технологиясининг “бир гендан бир белги” тушунчасидан анча кенг эканини ва тўғри бошқарув нуқтаси танланганда бутун биологик тармоқнинг фойдали мувозанатини топиш мумкинлигини кўрсатди.
2026 йилда “Frontiers in Plant Science” журналида чоп этилган RNAi технологиясига бағишланган шарҳ-мақоламда ҳам шу ғоя кенг таҳлил қилинди. Келажак “RNAi ёки геном таҳрири” деган танловдан иборат эмас. Аксинча, улар бир-бирини тўлдириши мумкин. RNAi орқали қайси бошқарув гени ва қай даражадаги сусайтириш энг яхши кўп белгили ҳолатни бериши аниқланса, кейин геном таҳрири, пангеномика ва классик селекция орқали шу фойдали ҳолатни янада аниқ ва барқарор генетик фонларда мустаҳкамлаш мумкин. Дунё фани ва биз учун “Порлоқ” ана шу интеграцияланган селекция мантиғининг илк амалий мисолларидан бири бўлиб қолмоқда.
“Порлоқ”дан сўнг платформа янада кенгаймоқда
“Порлоқ”нинг ўн уч йиллик натижаси бизга фақат ортга қараб хулоса чиқариш учун эмас, кейинги босқични ишончлироқ қуриш учун керак. Бугун Геномика ва биоинформатика марказида ген-нокаут, RNAi ва бошқа замонавий геном технологиялари асосида қишлоқ хўжалиги экинларининг истиқболли нав ва линияларини яратиш ҳамда мавжуд навларни такомиллаштириш бўйича қатор ишлар қилинмоқда. Энг яқин йўналишлардан бири “Порлоқ” навларини янги ҳимоя белгилари билан кучайтиришдир. “Порлоқ-1”, “Порлоқ-2” ва “Порлоқ-4” навларига кўсак қуртига чидамлиликни таъминловчи Bt ҳамда гербицидга чидамлиликни таъминловчи Gt генлари киритилди ва ҳозир ушбу материалларнинг BC2F1 авлодлари олинган. Мақсад “Порлоқ”нинг эртапишарлик ва юқори тола сифати каби афзалликларини сақлаган ҳолда уни бугунги фермерга керак бўлган зараркунанда ва бегона ўтларга қарши ҳимоя билан бирлаштиришдир.
Платформанинг яна бир муҳим йўналиши иқлим стрессларига чидамлилик билан боғлиқ. Қурғоқчилик, шўрланиш ва паст ҳароратга жавобда иштирок этувчи бошқарув генларидан бирини нокаут қилиш орқали стрессга чидамли ғўза линиялари олинди. Бу белги “Порлоқ-1” фонига ўтказилиб, “Матонат-1” нави яратилди. 2025 йилда у Хоразм вилоятида 20 гектар ва Қорақалпоғистонда 40 гектар майдонга экилди ҳамда ижобий натижалар қайд этилди. Бу ҳали охирги хулоса эмас, аммо лабораториядаги янги генетик ғоянинг навга, навнинг эса дала синовигача етиб келган навбатдаги муҳим босқичидир.
Эртапишарлик бўйича ҳам ишлар давом этмоқда. Ёруғлик сигналига жавоб берувчи бошқарув генларидан бирини нокаут қилиш натижасида эртапишар “Ренессанс” нави яратилди. “Фитохром Б” гени фаоллигини нокаут қилиш орқали эса эртапишар ва микронайр кўрсаткичи яхшиланган истиқболли ғўза линияси олинди, ҳозир унинг BC4F5 авлоди мавжуд. Ғўзанинг гуллаш жараёнида иштирок этувчи криптохром генига таъсир қилиш орқали ҳам янги генотиплар шакллантирилди ва уларнинг T1 авлоди олинган. Бу ишлар ёруғликни қабул қилиш ва ривожланишни бошқариш тизими ҳали кўплаб янги селекцион имкониятларни сақлаб турганини кўрсатади.
Касалликларга чидамлилик йўналишида ҳам янги натижалар бор. Фузариоз вилт касаллиги қўзғатувчисининг молекуляр механизмларидан фойдаланиш асосида вилтга чидамли “Бардош” нави яратилди ва 2025 йилда Жиззах вилоятидаги 25 гектар майдонда уруғи кўпайтирилди. Шу билан бирга, вилтга чидамлиликка қаратилган яна бир ген-нокаут генотипи “Порлоқ-1” ва “Порлоқ-4” навлари билан чатиштирилди. Ҳозир BC2F1 авлод ўсимликлари олинган. Демак, “Порлоқ” энди фақат тайёр навлар серияси эмас, балки янги белгиларни қабул қиладиган ва кейинги авлод навларини яратишга хизмат қиладиган генетик платформага айланмоқда.
Фитохромларни бошқариш ва RNAi орқали мураккаб белгиларни қайта мувозанатлаш ғояси пахта билан чекланиб қолмади. Геномика ва биоинформатика марказида фитохром А1 гени фаоллигини бошқариш асосида “Баркамол” буғдой нави яратилди. Марказ маълумотларига кўра, бу нав гектаридан 78-80 центнергача ҳосил бериш салоҳияти, стандарт навларга нисбатан 5-7 кун эрта пишиши, йирик дон ва яхши нонбоплик кўрсаткичлари билан ажралиб туради. 2026 йилда 168 тонна уруғлик тайёрланмоқда; 2027 йилда 560 гектар майдонга экиш, 2028 йилда эса майдонни 7500 гектаргача кенгайтириш режалаштирилган. Бу “Порлоқ”да бошланган илмий мантиқнинг бошқа стратегик экинга ўтаётганини кўрсатади.
Картошкада эса ўсимлик ривожланишини мувофиқлаштирувчи фитохром Б гени фаоллигини RNAi технологияси билан сусайтириш асосида “Бисёр” биотехнологик нави яратилди. Унинг ўсув даври 80-85 кун, ўртача ҳосилдорлиги гектарига 41 тонна атрофида деб баҳоланган. 2025 йилда технология ва нав бўйича Ўзбекистонда ихтиро ва селекция ютуғи патентлари олинди, шу йили Қорақалпоғистоннинг Амударё туманида фермер ва хонадон шароитида дастлабки экишлар ўтказилди. Яъни RNAi платформаси пахта толасидан бошланган бўлса-да, бугун озиқ-овқат экинларида ҳам амалий селекция воситасига айланмоқда.
Қишлоқ хўжалиги энди иқлим ечимига ҳам айланиши мумкин
Яна бир янги йўналиш қишлоқ хўжалиги билан иқлим масаласини бир нуқтада бирлаштиради. 2022 йилдан бошлаб марказда ғўза илдизларида суберин деб аталадиган табиий биополимернинг тўпланишини кучайтириш устида тажрибалар олиб борилмоқда. Суберин нима ўзи? Содда қилиб айтганда, суберин ўсимлик фотосинтез орқали атмосферадан ўзлаштирган углероднинг бир қисмини илдиз тўқималарида нисбатан барқарор шаклда сақлашга ёрдам берадиган табиий моддадир. Оддий ўсимлик қолдиқлари вақт ўтиши билан парчаланиб, улардаги углерод яна табиат айланмасига қайтиши мумкин. Суберин эса ферментатив парчаланишга анча чидамли бўлгани учун углероднинг илдиз ва тупроқ тизимида узоқроқ сақланишига хизмат қилиши мумкин.
Бу йўналишда дастлабки натижа ҳам бор. Суберин синтезини бошқаришга алоқадор генлар билан ишлаш натижасида илдиз тўқималарида ушбу биополимерни назорат ўсимликларига нисбатан 3,1 баравар кўп тўплайдиган дастлабки ғўза генотиплари олинди. Ҳозир уларнинг уруғи кўпайтирилмоқда ва ушбу хусусиятни “Порлоқ” ҳамда “Равнақ” каби маҳаллий навларга ўтказиш ишлари давом этмоқда. Агар кейинги дала синовларида ҳам бу хусусият ўзини тасдиқласа, келажакда ғўза фақат тола ва ҳосил берадиган экин эмас, балки атмосферадан ютилган углероднинг бир қисмини тупроқда узоқроқ сақлашга хизмат қиладиган қишлоқ хўжалиги воситасига ҳам айланиши мумкин.
Бир технологиядан илмий мактабга
Бугун “Порлоқ” тарихини фақат бир нав ёки бир мақола тарихи сифатида кўриш тўғри бўлмайди. Унинг бошида Texas A&M университетидаги фундаментал генетик тадқиқот, кейин Ўзбекистонда ташкил этилган кичик лаборатория, USDA-ARS билан халқаро ҳамкорлик, ёш кадрлар тайёрлаш, маҳаллий навлар устида селекция, фермер далалари, патент ҳимояси ва давлатнинг узоқ муддатли қўллаб-қувватлови турибди. Ана шу занжир натижасида лабораториядаги бир илмий савол марказга, навлар сериясига ва янги авлод геном технологиялари дастурига айланди. 2021-2025 йилларни қамраб олган “Scientific Reports” миллий таҳлилида замонавий RNAi ва маркерга асосланган маҳаллий навлар кейинчалик кириб келган Bt/Gt технологиялари билан бирга Ўзбекистон пахтачилигида диверсификацияланган технологиялар портфелини шакллантираётгани кўрсатилди. Бу ҳам “Порлоқ”нинг энг катта меросларидан бири: у мамлакатни тайёр технологияни қабул қилувчи эмас, ўз биотехнологик ечимларини ярата оладиган тизимга олиб кирди.
Дала ҳаёти нимани кўрсатди?
Энди мақола сарлавҳасидаги саволга жавоб бериш мумкин. Ўзбекистонда яратилган ген-нокаут технологиясининг тақдири нима бўлди? У лабораторияда қолмади. Фундаментал генетик ғоядан халқаро патентланган технологияга, кейин маҳаллий “Порлоқ” навларига, ундан фермер даласига ва ўн уч йиллик агрономик ҳаётга айланди. Ўн йилдан зиёд муддатда жами 500 минг гектардан ортиқ майдонда етиштирилган бу навларнинг асосий фенотипик белгиси, айниқса, тола узунлиги ва сифат профили сақланиб қолди. Шу жиҳатдан “npj Science of Plants”даги янги тадқиқот нав ҳақидаги яна бир ҳисобот эмас. У RNAi ген-нокаут таъсирининг агрономик турғунлиги ҳақидаги янги билимдир.
Энди навбат кейинги босқичга. “Порлоқ” навларини кўсак қурти ва гербицидга чидамлилик белгилари билан такомиллаштириш, стрессга чидамли “Матонат-1”, эртапишар “Ренессанс” ва вилтга чидамли “Бардош” каби янги навларни дала синовлари орқали ривожлантириш, фитохром технологиясини буғдой ва картошкада кенгайтириш, геном технологияларини углеродни тупроқда узоқроқ сақлаш каби янги вазифаларга йўналтириш ишлари давом этмоқда. У Ўзбекистонда янги авлод геном селекцияси учун хизмат қиладиган, фермерга яқинлашиб ва тобора кенгайиб бораётган илмий платформа қолдирди.
Иброҳим АБДУРАҲМОНОВ,
қишлоқ хўжалиги вазири, академик
