Геосиёсий зиддиятлар, савдо чекловлари, энергия бозоридаги ўзгаришлар, логистика йўналишларининг қайта шаклланиши ва таъминот занжирларидаги узилишлар бир-бири билан чамбарчас боғлиқ. Бир ҳудудда юз берган можаро ёки табиий офат минглаб километр узоқликдаги бозорларда нархлар, етказиб бериш муддати ва ишлаб чиқариш режаларига таъсир кўрсатиши мумкин. Глобаллашув мамлакатлар ва бозорларни яқинлаштиргани сайин иқтисодий ўзгаришларнинг таъсир доираси ҳам кенгайиб бормоқда.

Бундай вазиятда иқтисодий барқарорликни таъминлаш фақат ташқи хатарларни ҳисобга олиш билан чекланмайди. Мамлакатлар ишлаб чиқаришни қўллаб-қувватлаш, тадбиркорлик фаолияти учун қулай шароит яратиш ва янги бозорларга чиқиш имкониятларини оширишга интилмоқда. Ташқи муҳит қанчалик ўзгарувчан бўлмасин, унинг таъсирини юмшатиш кўп жиҳатдан ички иқтисодий салоҳият ва бизнес муҳитининг барқарорлигига боғлиқ. Шу боис, ишлаб чиқаришни рағбатлантириш, экспортчиларни қўллаб-қувватлаш ва тадбиркорлар учун барқарор шарт-шароит яратиш бугунги иқтисодий сиёсатнинг муҳим вазифаларидан.

Мамлакатимизда тадбиркорлик учун кенг имкониятлар яратилиб, бизнес муҳитини яхшилаш ва унинг олдидаги тизимли тўсиқларни бартараф этишга қаратилган ишлар изчил давом этмоқда. Давлатимиз раҳбари бошчилигида ўтказиб келинаётган очиқ мулоқотлар шу сиёсатнинг амалий маҳсулидир. Ўтган беш йилда тадбиркорлар кўтарган минглаб масалалар юзасидан 84 та қонун, 861 та фармон ва қарор қабул қилинди. Хивадаги мулоқотда эса янги вазифалар белгилаб берилди: энди бизнесни бошлашга шароит яратиш билан бир қаторда уни кенгайтириш, капитални кўпайтириш, янги бозорларга чиқиш ва замонавий технологияларни жорий этишга йўл очиш муҳим. Сўнг­ги йилларда бизнесга ажратилган кредит портфелининг қарийб уч карра ошиб, 450 триллион сўмга етгани, тадбиркорлар 650 триллион сўмлик солиқ ва божхона имтиёзларидан фойдалангани, асосий капиталга инвестициялар уч карра кўпайгани шу мақсаднинг амалий кўринишидир.

Эркинлик бўлмаган жойда ривожланиш бўлмайди

Ҳар қандай инвестициянинг биринчи шарти — маблағдан олдин ишонч. Завод қуриш учун қурилиш материаллари, янги цех очиш учун кредит керак. Лекин буларнинг барчасидан олдин тадбиркорда эртанги кунга ишонч бўлиши лозим. У янги ишчиларни ишга қабул қилар экан, корхонасининг эртага ҳам барқарор ишлашини тасаввур қила олиши даркор. Шу маънода, очиқ мулоқотда айтилган “хотиржамлик бўлмаган жойда эркинлик ҳам, ривожланиш ва янгиликка интилиш ҳам бўлмайди” деган фикр иқтисодий мазмун касб этади.

Тадбиркор учун хотиржамлик, аввало, назорат мақсади ва чегаралари аниқлиги, қоидаларнинг тушунарлилиги, давлат билан муносабатларнинг адолатли қурилишида намоён бўлади. Ҳар бир янги инвестиция ортидан қандай маъмурий тўсиқ пайдо бўлишини ўйлаб иш тутадиган тадбиркор капиталини кенгайтиришга ҳам эҳтиёткорлик билан ёндашади. Ортиқча текширув ва ҳужжатбозлик кўпайган сари янги маҳсулот, технология ва иш ўринларига йўналтириладиган маблағ камаяди. Шунинг учун тадбиркорлар кўтарган масалалар бўйича очиқ мулоқотда илгари сурилган янги ташаббусларнинг бешинчиси бизнесга маъмурий босимни кескин камайтиришга қаратилди. Бир неча йил меҳнат қилиб корхона очган, кредит олган ва одамларни иш билан таъминлаган тадбиркор вақтини текширувларга эмас, ишлаб чиқариш, янги буюртмалар ва бозорни кенгайтиришга сарфлаши керак.

Фаолияти таҳлил қилинган 5000 тадбиркорлик субъектининг ярмидан кўпида бир йил ичида икки-уч марта, 21 фоизида эса тўрт мартадан солиқ текшируви ўтказилгани муаммонинг кўламини кўрсатади. Бунга ёнғин хавфсизлиги, қурилиш, санитария, карантин ва энергия назорати билан боғлиқ такрорий текширувлар ҳам қўшилиши мумкин. Бундай вазиятда тадбиркорнинг эътибори бозор ва ишлаб чиқаришдан ҳужжатбозликка кўчади. Иқтисодий энергия эса янги маҳсулот ва иш ўринлари яратиш ўрнига самарасиз маъмурий жараёнларга сарфлана ­бошлайди.

Кичик бизнесда инсон саломатлиги ва бошқа тадбиркорлар манфаатига дахл қилмайдиган текширувларга уч йиллик мораторий жорий этилиши тадбиркорга берилган муҳим кафолатдир. Такрорий текширувларни Бизнес-омбудсман рухсати билан ўтказиш тартиби ҳам иш жараёнини ортиқча узилишлардан асрайди. Тадбиркорнинг текширувга сарфлаган ҳар бир куни корхона учун йўқотилган вақт, кечиккан буюртма ва бой берилган даромаддир. Ўрта ва йирик бизнес учун ихтиёрий профилактик аудит эса муаммони олдиндан аниқлаш ва ўз вақтида бартараф этиш имконини беради. Камчиликлар тузатилса, шу давр учун солиқ текшируви ўтказилмайди ва жарима қўлланмайди. Назоратнинг асосий вазифаси — бизнеснинг барқарор ишлаши, қонунга риоя этиши ва тадбиркорнинг эркин фаолият юритиши учун шароит яратишдир.

“Соя”дан чиқаётган тадбиркорлик

Солиқ сиёсатидаги ўзгаришларга ҳам шу нуқтаи назардан қараш мумкин. Сўнг­ги ўн йилда яширин иқтисодиёт улуши 50 фоиздан 26 фоизга тушди. Бу — катта силжиш. Аммо иқтисодиётнинг “соя”да қолган қисмини қисқартириш учун тадбиркорнинг олдида қонуний ишлаш йўли равшан бўлиши керак. Талаблар тушунарли, ҳисоб-китоблар содда, расмий фаолиятнинг манфаати аниқ бўлган муҳитда тадбиркор ҳам ўзини яширишга сабаб изламайди. Қонуний ишлашнинг ўзи қулай йўлга айланган сари “соя”нинг ҳудуди тораяди.

Жарима масаласи ҳам шу манзаранинг бир қисми. Бугун 51 та идора молиявий жарима қўллаш ваколатига эга. Бу ваколатнинг иқтисодий натижаси қандай бўлиши ҳам муҳим. Агар жарима идора учун даромад манбаига айланиб қолса, назоратнинг асосий мақсади — қоидага риоя эттириш ва қонун бузилишининг олдини олиш — иккинчи ўринга тушиб қолиши мумкин. Тадбиркор эса ҳар бир хато ортидан қанча маблағ тўлашини эмас, қандай қилиб хатога йўл қўймасликни ўйлаши керак. Шунинг учун барча турдаги жарималар миқдорини ўртача икки баробар камайтириш ташаббуси жазони оғирлаштиришдан кўра профилактикага урғу беришга қаратилган.

Тадбиркор билан давлат ўртасидаги ишончнинг яна бир мезони — пулнинг ўз вақтида қайтиши. Масалан, давлат корхонаси тадбиркордан маҳсулотни қабул қилиб олди, лекин тўлов муддатини кечиктирди. Ташқаридан қараганда бу оддий ҳисоб-китоб масаласидек кўринади. Аслида эса кечиккан ҳар бир тўлов кичик бизнеснинг бутун айланмасини силжитади. Бугун олинмаган пул — эртага ишчига кечиккан маош, банкка узилмаган кредит, етказиб берувчига тўланмаган қарз, қабул қилинмаган янги буюртма бўлиши мумкин. Шу сабабли, қабул қилинган товар бўйича гаров пулини автоматик қайтариш тизимининг жорий этилиши оддий техник янгилик эмас. У тадбиркорнинг айланма маблағини ўз вақтида ҳаракатга келтириш, ишлаб чиқариш занжирини узмаслик ва бизнесдаги ишончни мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Бу ташаббусларнинг ҳуқуқий асоси давлатимиз раҳбарининг “Ўзбекистон Республикаси Президентининг тадбиркорлар билан VI очиқ мулоқотида белгиланган вазифаларни амалга ошириш чора-­тадбирлари тўғрисида”ги фармонида ўз ифодасини топди. Ҳужжатда “Тадбиркорнинг ҳақлиги презумпцияси” тамойилининг белгиланиши давлат ва бизнес ўртасидаги муносабатларда муҳим чегарани белгилайди. Энди давлат органи тадбиркорни айбдор деб ҳисобласа, буни судда асослаши керак. Тадбиркорнинг ҳар бир идора олдида ўзини оқлаб юришига йўл қолмаслиги ҳуқуқий муҳитдаги ишончни мустаҳкамлайди.

“Биринчи хато учун — огоҳлантириш” қоидаси ҳам шу мантиқни давом эттиради. Биринчи қоидабузарлик инсон ҳаёти, соғлиғи ёки мулкига зарар етказмаган бўлса, тадбиркорга камчиликни тузатиш учун ўн кун берилади. Бу ёндашувда жазодан кўра тузатишга устуворлик берилмоқда. Чунки бир хато сабаб корхонани жаримага ботириш осон, унинг иш ўрни ва ишлаб чиқаришини сақлаб қолиш эса иқтисодиёт учун анча қимматли.

“Сукут — розилик” тамойили

Давлат органларининг суддаги масъ­улиятини ошириш ҳам шу тизимнинг муҳим бўғинидир. Тадбиркор судда ўз ҳақлигини исботлаганидан кейин ҳам ишнинг юқори инстанцияларга олиб чиқилиши унинг вақти ва маблағини яна сарфлайди. Назорат органларига кейинги суд босқичларида давлат божини тўлаш талабининг белгиланиши қарор қабул қилувчи идора зиммасига қўшимча масъулият юклайди. Бу ерда гап фақат суд харажати ҳақида эмас. Масала давлат органининг ҳар бир қарори оқибати учун жавоб бериш маданиятини шакллантиришда.

Тадбиркор учун вақтнинг ўзи ҳам иқтисодий ресурс. Давлат хизматларининг 50 фоизини “сукут — розилик” тамойилига ўтказиш шу нуқтаи назардан муҳим. Белгиланган муддатда жавоб ололмаган тадбиркорнинг ҳафталаб идорама-идора юриши бизнес учун йўқотишдир. Бир кечиккан рухсатнома янги шартномани, бир кечиккан қарор эса бутун инвестиция режасини орқага суриши мумкин.

Лицензия ва рухсатномаларни қисқартириш чоралари ҳам ана шу муаммонинг амалий ечимига қаратилган. 30 дан зиёд фаолият тури бўйича лицензия ва рухсатномаларнинг бекор қилиниши, 35 тасида бериш муддатининг икки-уч баробар қисқартирилиши, 10 тасининг хабардор қилиш тартибига ўтказилиши тадбиркорни ортиқча маъмурий жараёнлардан халос қилади. Овқат экспортида учта алоҳида рухсатнома ўрнига “Ягона саломатлик сертификати” жорий этилиши давлат хизматларини тадбиркорнинг иш жараёнига мослаштиради.

Янги лицензия ва рухсатномаларни олти ой давомида учта ҳудудда синаб кўриш талаби эса бошқарувдаги муҳим ўзгаришни кўрсатади. Қарор қабул қилишдан олдин унинг ҳаётдаги таъсирини кўришга урғу берилмоқда. Чунки кабинетда тузилган қоида билан цехда ишлайдиган қоиданинг фарқи бор. Ҳужжатда қулай кўринган талаб ишлаб чиқариш жараёнини мураккаблаштирса, унинг иқтисодий самараси шубҳа остида қолади. Шу маънода, ислоҳотнинг энг тўғри мезони тадбиркорнинг иши қанчалик енгиллашганидир.

Аниқ қоида ва адолатли рақобат

Янги босқичнинг яна бир муҳим йўналиши технология ва юқори қўшилган қиймат яратишга бориб тақалади. “Келажак тадбиркори” дастурида электроника, робототехника, машинасозлик, фармацевтика, замонавий кимё, энергия ва сув тежовчи технологияларга эътибор қаратилиши бежиз эмас. Жаҳон бозорида рақобат арзон меҳнат ёки хомашё билан чекланиб қолмаяпти. Ким кўпроқ билим, технология ва инновация яратса, қиймат занжирининг юқорироқ поғонасига кўтарилади. Шу нуқтаи назардан, хомашёни экспорт қилишдан кўра, уни тайёр маҳсулотга айлантириш мамлакат учун анча катта иқтисодий имконият очади.

Инвесторнинг танлови ҳам шу мантиққа қурилади. У мамлакатга киришда бозор ҳажми билан бирга қоиданинг аниқлиги, мулк ҳимояси, суд тизими ва рақобат муҳитига қарайди. Капитал учун ишонч иқтисодий қарорнинг энг муҳим шартларидан бирига айланмоқда. Демак, тадбиркор учун мамлакат ичида яратилаётган муҳит фақат ички бизнес масаласи бўлиб қолмай, Ўзбекистоннинг жаҳон иқтисодиётидаги рақобат мавқеига ҳам таъсир кўрсатади.

Хоразм мисоли бу жараённинг ­амалий натижаларини кўрсатади. Хивадаги мулоқотда вилоятга сўнгги йилларда 4 миллиард доллар хорижий инвестиция киритилгани, 10 мингта янги қувват ишга туширилгани, иқтисодиётнинг 72 фоизини кичик бизнес яратаётгани ва экспортда унинг улуши 81 фоизга етгани қайд этилди.

Тадбиркорликнинг жамиятга таъсири ҳам шу ерда намоён бўлади. Бир корхона ишга тушганда унинг таъсири корхона деворлари билан чекланмайди. Ишчи маош олади, оила рўзғори яхшиланади, маҳаллада талаб ортади, янги хизматлар ва буюртмалар пайдо бўлади. Бир кичик устахона катта ишлаб чиқаришга, бир оилавий хўжалик экспорт лойиҳасига айланиши мумкин. Иқтисодий ўсиш кўпинча ана шу кичик ҳаракатларнинг катта занжири орқали юзага келади.

Шу нуқтаи назардан, давлатнинг вазифаси ҳам аниқ кўринади. Тадбиркорнинг ишлаши учун ишончли майдон яратиш муҳим. Дунё иқтисодиётида ташқи хавфлар кучайиб, бозорлар тез ўзгараётган бир пайтда барча хатарларни тўхтатиб қўйишнинг иложи йўқ. Лекин мамлакат ичида мустаҳкам таянч яратиш мумкин. Аниқ қоида, ҳимояланган ҳуқуқ, қадрланган вақт ва адолатли рақобат ана шу таянчнинг устунларидир. Улар қанчалик мустаҳкам бўлса, ташқи иқтисодий зарбаларга бардош ҳам шунчалик ортади.

Юнусжон ИСОМИДДИНОВ,

фалсафа фанлари доктори, профессор,

Азиз МИХЛИЕВ,

мустақил тадқиқотчи