Ўзбекистон мустақиллигининг 35 йиллик тарихий шодиёнасида давлатимиз раҳбари мамлакатимиз тараққиётининг янги саҳифасини очиб берди. Келгуси ўн йиллик халқимиз ҳаётида шунчаки навбатдаги режа даври эмас, балки “Миллий юксалиш даври” сифатида муҳрланди. Инсон қадрини улуғлаш, унинг интеллектуал ва ижодий салоҳиятини рўёбга чиқаришга қаратилган 7 та устувор миллий дастур эълон қилинди.

Ушбу стратегик архитектура ичида фундаментал аҳамиятга эга бўлган йўналиш учинчи миллий дастур — “Юқори технологияли иқтисодиёт” дастуридир. Мазкур дастур мамлакатимизнинг яқин ва узоқ истиқболдаги иқтисодий тафаккури, ишлаб чиқариш маданияти ва халқаро меҳнат тақсимотидаги ўрнини тубдан ўзгартирувчи тарихий ҳужжатдир. Президентимиз нутқида таъкидланганидек: “Учинчи миллий дастур – иқтисодиётимизни юқори технология ва меҳнат унумдорлиги моделига ўтказиш. Бунинг учун келгуси ўн йилда 450 миллиард доллар хорижий инвестиция жалб қиламиз. Иқтисодиётда юқори ўсиш суръатини сақлаган ҳолда 2030 йилгача ялпи ички маҳсулот ҳажми 300 миллиард долларга етказилади, саноатда 2 миллионта юқори даромадли иш ўрни яратилади”.

Бу дастур нафақат иқтисодий, балки чуқур фалсафий мазмунга ҳам эга: у жамиятнинг ишлаб чиқариш кучлари билан ижтимоий муносабатлари ўртасидаги диалектик боғлиқликни, инсон ва меҳнат моҳиятининг янгича талқинини, шунингдек, тараққиёт концепцияси ўзгаришини мужассам этади.

Тарихий-фалсафий контекст: технологик уклад алмашинуви муаммоси

Ҳар қандай иқтисодий ислоҳотнинг замирида муайян фалсафий концепция ётади. Узоқ йиллар давомида ривожланаётган давлатлар иқтисодиёти кўпроқ арзон ишчи кучи, табиий бойликлар (газ, пахта, металл) ва экстенсив (сон жиҳатдан кенгайиш) омилларига таянди. Аммо XXI асрнинг учинчи ўн йиллигида бу модель ўз умрини ўтаб бўлди. Учинчи миллий дастурнинг бош фалсафаси оддий ва қатъий: “Бойлик ер остидан эмас, ақл ва технологиядан яратилади”. Мисолларга мурожаат қилайлик. 1 тонна хомашё пахта ёки қайта ишланмаган мисни сотиш эмас, ундан микрочип, электромобиль бутловчилари ёки юқори технологияли фармацевтика маҳсулоти тайёрлаш қиймат занжирининг юқори поғонасига кўтарилиш демакдир. Паст маошли, оғир жисмоний меҳнатдан юқори қўшилган қиймат яратувчи, автоматлашган ва интеллектуал меҳнатга ўтиш инсоннинг ижтимоий мақомини, ҳаёт сифатини ва даромадини каррали оширади.

Жаҳон иқтисодий тараққиёти тарихига назар ташласак, ҳар бир давр ўзининг етакчи технологик укладига эга бўлганини кўрамиз. Саноат инқилоблари — буғ машинасидан тортиб, то рақамли технологияларгача — жамият тузилишини, меҳнат тақсимотини, ҳатто инсоннинг ўзлигини англаш тарзини ҳам тубдан ўзгартирган. Файласуфлар бу жараённи турлича баҳолаган: кимдир ишлаб чиқариш воситаларининг ижтимоий муносабатларни белгилашини кўрсатган бўлса, постиндустриал жамият назариётчилари (Д.Белл, Э.Тоффлер) билим ва ахборотнинг асосий капиталга айланишини таъкидлаган.

Бугунги кунда дунё тўртинчи саноат инқилоби даврини бошдан кечирмоқда — сунъий интеллект, робототехника, катта маълумотлар (big data), рақамли платформалар иқтисодий тизимнинг марказий ўзагига айланмоқда. Бу шароитда мамлакатларнинг рақобатбардошлиги энди табиий ресурслар ёки арзон ишчи кучи эмас, балки интеллектуал капитал, инновацион салоҳият ва меҳнат унумдорлиги билан белгиланмоқда.

Ана шу глобал тенденция фонида Ўзбекистоннинг иқтисодиётни юқори технология ва меҳнат унумдорлиги моделига ўтказиш қарори тасодифий эмас — бу тарихий зарурат, миллий тараққиётнинг объектив мантиқий давомидир. Инсон қадрини юксалтириш ғояси давлат сиёсатининг марказий концепцияси сифатида айнан шу нуқтада иқтисодий фаолиятнинг мазмуни билан туташади: чунки инсон қадри, аввало, унинг муносиб, юқори унумли ва муносиб ҳақ тўланадиган меҳнат билан бандлигида намоён бўлади.

Моҳият ва асосий йўналишлар

Президентимиз нутқида белгиланган учинчи миллий дастурнинг таркибий қисмларини, энг аввало, хорижий инвестицияларни жалб этиш миқёси нуқтаи назаридан тавсифлаш мумкин. Келгуси ўн йилликда 450 миллиард доллар хорижий инвестиция жалб қилиш режалаштирилган. Бу рақамнинг аҳамиятини тушуниш учун ўтган давр тажрибасига мурожаат қилайлик. Президентимиз таъкидлаганидек: “Илгари иқтисодиётимизга йилига 2-3 миллиард доллар хорижий инвестиция олиб келинган бўлса, ҳозирги пайтда 40-50 миллиард доллар чет эл сармояси жалб қилинмоқда”. Демак, сўнгги йилларда йиллик инвестиция оқими 15-20 баробар ошган. Бу тенденциянинг давом эттирилиши ва янада кучайтирилиши натижасида белгиланган 450 миллиард долларлик кўрсаткичга эришиш мумкин бўлади. Бу шунчаки миқдорий кўрсаткич эмас, балки мамлакатнинг жаҳон иқтисодий тизимига интеграциялашуви даражасининг сифат жиҳатидан ўзгариши демакдир.

Дастур қуруқ шиорлардан иборат эмас, у аниқ иқтисодий кўрсаткичлар ва ҳисоб-китобларга таянади. Унда белгиланган асосий кўрсаткичлар 2030 йилгача ялпи ички маҳсулот ҳажмини 300 миллиард долларга етказиш, саноат тармоғида 2 миллионта юқори даромадли иш ўрни яратиш, келгуси ўн йилликда жон бошига ялпи ички маҳсулотни 10 минг доллардан юқори даражага олиб чиқишдан иборат. Бу ерда эътиборли жиҳат шундаки, ушбу режалар олдинги мажбуриятларнинг бажарилиш тажрибасига асосланади. Президентимиз таъкидлаганидек, уч йил олдин 2030 йилга мўлжалланган 160 миллиард долларлик ЯИМ вазифаси “глобал логистикадаги узилишлар, дунёдаги нотинч вазиятга қарамасдан... шу йилнинг ўзида ортиғи билан амалга оширилади”. Демак, янги, янада юксак марралар реал ижро тажрибасидан келиб чиққан ҳолда белгиланмоқда, бу эса стратегик режалаштириш илмий асосланганидан далолат беради. Учинчи миллий дастур иқтисодий двигателни ишга туширишда уч асосий таянч нуқтага асосланади. Биринчиси, стартап лойиҳалар. Энди инновациялар лабораторияларда чанг босиб ётмайди. Ёшларнинг технологик ғояларини тижоратлаштириш, инкубация ва акселерация марказлари орқали уларни глобал бозорларга чиқариш янги миллий сиёсат даражасига кўтарилмоқда. Иккинчиси, венчур сармоя. Иқтисодиётда юқори технологиялар анъанавий банк кредитлари билан ривожланмайди — бу ерда таваккалчиликни ўз зиммасига олувчи венчур фондлар керак. Давлат ва хусусий венчур капитали бирлашиб, энг илғор ғояларни миллионлаб долларлик технологик лойиҳаларга айлантиради. Учинчиси, сунъий интеллект (СИ) инқилоби. Бугун СИ шунчаки АT соҳа эмас, балки давлат бошқаруви, тиббиёт, қишлоқ хўжалиги ва оғир саноатнинг самарадорлигини белгиловчи бош қуролдир. СИ тизимларини ишлаб чиқариш ва кундалик хизматларга жорий этиш меҳнат унумдорлигини 30-40 фоиз оширишга хизмат қилади.

Дастурнинг сифат жиҳатидан энг муҳим қирраси “ёшларимизнинг салоҳиятини тўлиқ рўёбга чиқаришда стартап, венчур ва сунъий интеллектни ривожлантириш устувор йўналишга айланиши”дир. Бу иқтисодий тараққиётнинг манбаини қайта белгилаш демакдир. Агар анъанавий моделда тараққиёт манбаи асосан капитал ва меҳнат сарфи ҳисобланса, янги моделда у билим, ижодкорлик ва инновация билан алмаштирилади. Бу ерда давлатимиз раҳбари томонидан бошқа ўринда билдирилган ғоя — “АT, сунъий интеллект, креатив иқтисодиёт каби йўналишлар ривожига янги руҳ бериб... 10 миллион ёшларимизни рақамли индустрия ва келажак касбларига олиб кириш” учинчи миллий дастур билан узвий боғлиқдир. Демак, таълим соҳасидаги биринчи миллий дастур ва иқтисодий соҳадаги учинчи миллий дастур ўртасида ички мантиқий узвийлик мавжуд: билимли, малакали инсон капитали юқори технологик иқтисодиётнинг зарурий шарти ҳисобланади. Дастурда назарда тутилган яна бир муҳим жиҳат “кичик бизнес — ўрта бизнесга, ўрта корхоналар эса йирик компания ва корпорацияларга айланиши учун яхлит экотизимни йўлга қўйиш”дир. Бу ёндашув тадбиркорлик тараққиётининг табиий, органик босқичларини таъминлашга қаратилган бўлиб, у ҳозирги кунда юртимизда фаолият юритаётган ёш тадбиркорлар салоҳиятига таянади.

Зеро, бугунги кунда Ўзбекистондаги бизнес вакилларининг 35 фоизини ёш тадбиркорлар ташкил этяпти. Дастурнинг номланишида “меҳнат унумдорлиги” тушунчаси алоҳида таъкидланиши бежиз эмас. Классик иқтисодий фалсафада меҳнат унумдорлиги бирлик вақт ичида ишлаб чиқарилган маҳсулот ёки хизмат ҳажмининг ошиши сифатида тушунилади. Бироқ бу тушунчага фақат техник-иқтисодий маънода қараш унинг чуқур ижтимоий-фалсафий мазмунини камситиш бўлур эди. Меҳнат унумдорлиги ошиши аслида уч ўзаро боғлиқ жараённи англатади. Биринчидан, у инсоннинг меҳнат жараёнидаги ўрнини ўзгартиради — оддий, такрорланувчи, паст малакали меҳнатдан юқори интеллектуал, ижодий меҳнатга ўтишни талаб қилади. Бу маънода технологик тараққиёт инсонни “механик бажарувчи”дан “ижодкор субъект”га айлантириш имконини беради. Иккинчидан, меҳнат унумдорлигининг ошиши ижтимоий адолат масаласи билан ҳам чамбарчас боғлиқ. Юқори унумли меҳнат юқори даромад демакдир, бу эса аҳоли фаровонлиги ошишига, оқибатда эса камбағаллик қисқаришига хизмат қилади. Президентимиз нутқида келтирилган рақамлар — камбағаллик даражасининг “2017 йилдаги 35 фоиздан 4 фоизга” тушганлиги — айнан шу боғлиқликнинг амалий далилидир.

Учинчидан, меҳнат унумдорлиги масаласи миллий ўзликни англаш билан ҳам боғлиқ. Агар мамлакат фақат хомашё етказиб берувчи ёки арзон ишчи кучи манбаи сифатида қолиб кетса, унинг жаҳон тизимидаги мавқеи иккинчи даражали бўлиб қолаверади. Юқори технологик моделга ўтиш эса миллатнинг интеллектуал субъектлик мақомини тиклаш, дунё тараққиётига мустақил ҳисса қўшиш имкониятини яратиш демакдир. Президентимиз ифодасида бу ғоя аниқ кўрсатилган: “Менинг ниятим: Ўзбекистон технология соҳаларида жаҳонга илғор ташаббусларни таклиф қиладиган марказга айланиши зарур”.

Яқинда давлатимиз раҳбарининг Оролбўйига ташрифи чоғида Қорақалпоғистонни “яшил” энергетика, интеллектуал иқтисодиёт ва жадал тараққиёт марказига айлантириш борасида билдирган мулоҳазалари ҳам учинчи миллий дастурга уйғун десак, янглишмаган бўламиз.  

Мустақилликнинг 35 йиллиги байрами тантаналари давом этаётган шукуҳли кунларда Президентимизнинг Нукус шаҳрида Қорақалпоғистонни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш масалаларига бағишланган тарихий йиғилишда Оролбўйи эли билан юзма-юз, очиқ ва самимий мулоқоти сўнгги йилларда минтақада амалга оширилаётган туб ўзгаришлар нафақат натижа бераётганини, балки Қорақалпоғистон бугун бутун мамлакатимизнинг энг тез ривожланаётган етакчи иқтисодий локомотивларидан бирига айланганини кўрсатди. Қорақалпоғистонни иқтисодий жиҳатдан оёққа турғазиш мақсадида мисли кўрилмаган преференциялар ва солиқ имтиёзлари берилди. Фойда, ер ва мол-мулк солиқлари 2 баробар, саноат корхоналари учун электр тарифи 15 фоиз пасайтирилди, ижтимоий солиқ эса атиги 1 фоиз этиб белгиланди. Натижада ўтган йили ҳудудга 1 миллиард 700 миллион доллар инвестиция киритилди — бу 2021 йилдагига нисбатан нақд 22 баробар кўпдир. Жорий йилнинг биринчи ярмида Қорақалпоғистон иқтисодиёти 10,2 фоиз ўсиш қайд этиб, ривожланиш суръати бўйича республикада Тошкент шаҳридан кейинги фахрли иккинчи ўринга кўтарилди. Қорақалпоғистоннинг чексиз саҳролари ва кучли шамол салоҳияти мамлакатимизнинг энергетика мустақиллигига хизмат қилмоқда. Ҳудудда сўнгги йилларда 860 МВт. янги қувватлар ишга туширилиб, Беруний ва Қораўзакдаги шамол станциялари ҳисобига “яшил” энергия улуши 23 фоизга етказилди. Электр ишлаб чиқариш 4 баробар ошиб, ҳудуд эҳтиёжидан 3 баробар ортди. Энг муҳими, умумий қиймати 7 миллиард доллар бўлган 47 та янги лойиҳа қурилишига расман старт берилди. 2030 йилга бориб ҳудудда жами 3300 МВт. шамол қувватлари ишга тушади ва Қорақалпоғистонда “яшил” энергия улуши 76 фоизга етади. Бу эса минтақани халқаро даражадаги тоза энергия хабига айлантиради.

Минтақанинг географик изоляциясини бузиш ва савдо йўлларини очиш бўйича улкан транспорт лойиҳалари амалга оширилмоқда. Осиё тараққиёт банки иштирокида 384 миллион доллар эвазига А-380 халқаро автомагистралининг Қўнғиротдан ўтган 240 километри тўлиқ сифатли бетон қопламага ўтказилди. Эндиликда Тўрткўл, Элликқалъа ва Берунийдан ўтган яна 92 километрини қуриш бошланди. Натижада транзит салоҳияти 1,5 баробар ошади: юклар Тўрткўлдан Қозоғистон чегарасига 24 соат эмас, атиги 10 соатда етиб боради. Келгуси йил март ойидан бошлаб Тошкент — Нукус тезюрар поезди қатнай бошлайди ва пойтахтдан Нукусгача бўлган йўл вақти 16 соатдан 7 соатгача қисқаради. Тўямўйин тозалаш иншооти ­реконструкция қилиниб, Қўнғиротдан Мўйноққача 100 километр янги ичимлик сув қувури тортилмоқда.

Қорақалпоғистон эндиликда нафақат саноат ва қишлоқ хўжалиги, балки юқори рақамли технологиялар марказига айлантирилмоқда. Қўнғирот — Қораўзак — Тахиатош йўналиши ҳудуднинг “яшил саноат йўлаги” ва “интеллектуал иқтисодиёт учбурчаги” сифатида ривожлантирилади. Сунъий интеллект ва катта маълумотлар марказлари учун ташкил этилган махсус зонада умумий қиймати 8 миллиард доллар бўлган 6 та лойиҳа амалга оширилади. Келгуси уч йил ичида Нукус, Қўнғирот, Қораўзак ва Тахиатошда 1,5 минг юқори даромадли АT ва муҳандислик иш ўрни яратилади. Булутли технологиялар ва СИ соҳасидаги йиллик экспорт ҳажми 600 миллион долларга етказилади. Бундан кўзланган мақсад — ислоҳотларнинг бош мезони оддий одамларнинг турмуш фаровонлигини юксалтиришдир.

Нукусдаги тарихий йиғилиш кўрсатдики, бир пайтлар экологик фожиа ва мураккаб шароитлар ҳудуди сифатида қаралган Қорақалпоғистон бугун улкан бунёдкорлик, инвестициявий жозибадорлик ва “яшил” технологик тараққиёт марказига айланди. Президентимиз белгилаб берган янги истиқболлар ва миллиардлаб долларлик мегалойиҳалар Қорақалпоғистон заминини нафақат Ўзбекистоннинг, балки бутун Марказий Осиёнинг энг қудратли интеллектуал ва индустриал масканларидан бирига айлантириши шубҳасиздир.

Дастурнинг бошқа ҳужжатлар билан ўзаро боғлиқлиги

Илмий-фалсафий таҳлил нуқтаи назаридан муҳим бўлган жиҳат, учинчи миллий дастурни алоҳида, изоляцияланган ҳодиса сифатида эмас, балки бутун тизимнинг таркибий қисми сифатида кўриш зарурлигидир. Жумладан, биринчи миллий дастур (билим ва малакани капиталга айлантириш) юқори технологик иқтисодиёт учун зарур инсон капиталини тайёрлайди. Техникумларда халқаро стандартларни жорий этиш ва “юқори даромадли касбларга ўқитиш” бевосита учинчи дастурнинг кадрлар билан таъминланишига хизмат қилади.

Тўртинчи миллий дастур (сув ва экологияга муносабатни ўзгартириш) юқори технологик тараққиёт барқарорлигини таъминлайди, чунки замонавий иқтисодий ўсиш экологик омилларни инобатга олмасдан узоқ муддатли самара бермайди. Бешинчи миллий дастур (қонун устуворлиги) инвестиция муҳити ишончлилигини, тадбиркорлик кафолатлари мустаҳкамлигини таъминлайди, бу эса 450 миллиард долларлик инвестиция мақсадига эришишнинг зарурий шартидир. Олтинчи миллий дастур (маҳалла — тараққиётнинг асосий буюртмачиси) иқтисодий ўсиш самараси жамиятнинг энг қуйи бўғинигача етиб боришини, яъни тараққиётнинг инклюзив хусусиятини таъминлайди.

Бу ўзаро боғлиқлик кўрсатадики, Президентимиз томонидан таклиф этилган 7 та миллий дастур механик рўйхат эмас, балки диалектик яхлитликка эга бўлган стратегик тизимдир, унда ҳар бир қисм бошқасини тўлдиради ва мустаҳкамлайди.

Кутилаётган натижалар ва уларнинг ижтимоий аҳамияти

Дастур амалга оширилиши жараёнида кутилаётган асосий натижаларни умумлаштириш мумкин. Биринчидан, иқтисодий кўламнинг ортиши: ЯИМ ҳажмининг 300 миллиард долларга етказилиши мамлакатимизни минтақада ва жаҳон миқёсида янада мустаҳкам иқтисодий мавқега эга қилади. Иккинчидан, меҳнат бозорининг сифат жиҳатидан ўзгариши: 2 миллионта юқори даромадли иш ўрни яратилиши оддий иш ўринлари сони кўпайиши эмас, балки уларнинг сифат тавсифи тубдан ўзгариши демакдир. Учинчидан, аҳоли фаровонлиги юксалиши: жон бошига ЯИМнинг 10 минг доллардан ошиши бу кўрсаткич бўйича Ўзбекистоннинг ўртадан юқори даромадли давлатлар тоифасидан анча олдинга силжишини англатади. Тўртинчидан, ёшлар салоҳиятининг рўёбга чиқиши: стартап ва инновацион тадбиркорлик орқали ёш авлодга ўз билими ва қобилиятини амалга ошириш учун кенг майдон очилади. Бешинчидан, миллий ўзига хосликнинг мустаҳкамланиши: технологик соҳада мустақил ва ташаббускор мамлакатга айланиш миллий ғурур ва ўзига ишонч ҳиссини кучайтиради.

Қисқаси, учинчи миллий дастур — иқтисодиётни юқори технология ва меҳнат унумдорлиги моделига ўтказиш — моҳиятан Ўзбекистоннинг жаҳон тараққиёт тарихидаги янги босқичга ўтиш стратегиясидир. Бу дастур орқали давлат нафақат иқтисодий кўрсаткичларни яхшилашни, балки жамиятнинг ишлаб чиқариш муносабатларини, инсоннинг меҳнатга муносабатини, миллатнинг ўзлигини англаш тарзини ҳам тубдан янгилашни мақсад қилган. Президентимиз таъкидлаганидек: “Биз ягона Ватан, ягона халқ бўлиб, янги ҳаёт ва буюк келажагимизни биргаликда барпо этамиз!”. Мана шу бирдамлик ғояси миллий дастурларнинг барчасини, жумладан, иқтисодий тараққиёт дастурини ҳам якка шахс манфаати эмас, балки бутун жамият, бутун миллат манфаати нуқтаи назаридан кўриб чиқишни тақозо этади. Юқори технология ва юқори меҳнат унумдорлиги моделига ўтиш шунчаки иқтисодий сиёсат йўналиши эмас, балки XXI аср шароитида миллат сифатида яшаб қолиш, ривожланиш ва жаҳон тамаддунига муносиб ҳисса қўшиш йўлидаги тарихий зарурат ва фалсафий танловдир. Бу танлов инсон қадрини иқтисодий тараққиётнинг марказига қўювчи давлат сиёсатининг табиий ва мантиқий давомидир.

Янада аниқроқ айтганда, Ўзбекистоннинг 35 йиллик мустақиллик бекатида эълон қилинган “Юқори технологияли иқтисодиёт” миллий дастури келажак авлодларга қолдириладиган энг мустаҳкам пойдевордир. Биз нафақат янги заводлар қурмоқдамиз, балки жамиятимизнинг тафаккур тарзини янгиламоқдамиз. Ушбу дастурнинг тўлақонли амалга ошиши Ўзбекистонни глобал технологик пойгада шунчаки кузатувчи эмас, балки минтақавий ва қитъалараро инновацион марказга, дунёнинг энг рақобатбардош саноат маконларидан бирига айлантириши шубҳасиздир.

Исмоил САИФНАЗАРОВ,

фалсафа фанлари доктори, профессор