Шаҳар марказларида яшилликни камида 30 фоизга чиқариш, мактаб, боғча ва шифохоналар атрофини жамиятнинг дахлсиз бойлиги сифатида муҳофаза қилиш вазифаси бугунги даврнинг қатъий талабидир.

Бу улуғвор мақсадлар ижросида йиллар давомида шаклланган эски тизим хатоларига йўл қўйиб бўлмайди. Миллион-миллион кўчат экилгани ҳақидаги баландпарвоз ҳисоботлар ортидан қувиш амалиёти ўз аҳамиятини бутунлай йўқотди. Кампания­бозлик оқибатида баҳорда шов-шув билан экилиб, ёзда қаровсизликдан қуриб чўпга айланаётган ниҳоллар тақдири экологик масъулиятни янгича асосда ташкил этишни тақозо этмоқда. Жамиятга қуруқ рақамлар ўрнига илдиз отиб, ҳаётий занжирни тиклайдиган дарахтлар зарур.

Давлатимиз раҳбари жорий йил 

21 сентябрь куни “Яшил макон” умуммиллий лойиҳасини янги босқичга олиб чиқиш, маҳаллаларда аҳоли учун қулай экологик муҳит яратиш ва инновацион ечимларни жорий этиш юзасидан тақдимот билан танишди. Эндиликда кўкаламзорлаштириш ишлари самарадорлиги фақат экилган кўчатларнинг бир, уч ва беш йилдан кейинги реал ҳолати асосида баҳоланади. Бу талаб соҳага муносабатни тубдан ўзгартириб, бир кунлик мавсумий тадбирлар ўрнини узоқ муддатли парвариш тизими эгаллашини таъминлайди. Илгари ҳисоботларда асосий рақам сифатида кўрсатилган кўчатлар сони ўз қимматини йўқотиб, ниҳолларнинг сақланиши ҳамда табиий ўсиши асосий натижа мезонига айланади.

Янги тизимнинг асоси бевосита ерни тайёрлаш жараёни билан боғлиқ. Бунда ҳудуднинг ўзига хос иқлими, тупроқ таркиби ва сув имкониятлари олдиндан тўлиқ ўрганилади. Кўчат экиш муддатлари соҳа олимлари тавсиялари ҳамда об-ҳаво шароитидан келиб чиқиб белгиланади. Асосий устуворлик маҳаллий иқлимнинг совуқ ва иссиқ ҳароратларига, шунингдек, сув танқислигига чидамли дарахт турларига берилади. Энг муҳими, ерга қадалган ҳар бир ниҳол камида уч йил давомида давлат ва жамоатчилик назоратида узлуксиз парваришланади.

Бу борада ташкил этилаётган “яшил харита”лар режалаштириш ишларини рақамлаштиришга хизмат қилади. Ушбу рақамли ҳужжатларда кўчатнинг тури, экиладиган манзили ва суғориш тизимлари аниқ акс эттирилади. Натижада ҳар бир дарахтнинг қаерда ва қандай шароитда ўсиши олдиндан лойиҳалаштирилади. Ҳаракатнинг бевосита маҳаллалар ичига кириб бориши дарахтнинг тақдирини уни сақловчи аниқ эгасига топшириш истаги билан изоҳланади. Айнан шу мақсадда йўлга қўйилаётган “Яшил маҳаллам” дас­тури экологик масъулиятни ҳар бир фуқаронинг кундалик ҳаётига яқинлаштиради.

Эндиликда маҳаллаларнинг ўз буюртмалари асосида ҳудудларга сифатли кўчатлар, органик ўғитлар ва сув тежовчи замонавий суғориш воситалари тизимли равишда етказиб берилади. Дарахтларни турли касалликлар ҳамда зараркунандалардан ҳимоя қилиш бўйича махсус хизматлар кўрсатиш йўлга қўйилади. Аҳолига кўчат танлаш, тўғри экиш ва парвариш­лаш сирларини ўргатиш учун ҳар бир маҳаллага алоҳида ўрмончи мураббийлар бириктирилади. Уйлар, мактаблар ва боғчалар оралиғидаги бўш майдонларда барпо этиладиган кичик дарахтзорлар ҳамда жамоат боғлари маҳаллий жамоанинг умумий, дахлсиз мулки сифатида юртдошларимизнинг соғлом ҳаёт муҳитини шакллантиради.

Жараёнда натижадорликни аниқ назорат қилиш мақсадида маҳаллаларнинг “яшил рейтинги” жорий этилмоқда. Бунда яшил майдонлар улуши, аҳоли сонига нисбатан дарахтлар сони, янги кўчатларнинг тутиб кетиш даражаси ва фуқароларнинг фаоллиги асосий баҳолаш мезонлари бўлади. Энг юқори натижа кўрсатган маҳаллаларни маҳаллий бюджетдан қўшимча маблағ ҳамда экологик лойиҳалар учун махсус микрогрантлар билан рағбатлантириш тизими йўлга қўйилмоқда.

Жаҳон тажрибасида синалган “3-30-300” тамойилининг миллий амалиётга киритилиши яшил муҳитни инсон манфаатлари нуқтаи назаридан баҳолаш имконини беради. Мазкур қоидага кўра, ҳар бир фуқаро ўзи яшайдиган, ишлайдиган ёки ўқийдиган маскандан камида учта дарахтни кўра олиши шарт. Шунингдек, аҳоли яшаш ҳудудларининг камида 30 фоизи тўлиқ дарахтлар сояси билан қопланиши зарур. Асосийси, энг яқин яшил дам олиш маскани ёхуд жамоат боғи ҳар бир хонадондан узоғи билан 300 метр масофада жойлашиши кўзда тутилмоқда. Ушбу рақамлар замирида оддий инсон ҳаёти, кундалик қулайликлар, болалар соғлиғи ва пиёда юриш учун мос бўлган соғлом муҳит яратиш мақсади мужассам.

Мазкур тизимнинг яна бир муҳим жиҳати барча ҳудудлар учун бир хил, анъанавий қолиплардан бутунлай воз кечилганида кўринади. Ўзбекистоннинг ҳар бир гўшаси ўзига хос иқлим, тупроқ ва сув имкониятларига эга бўлиб, шаҳарсозлик шароитлари фарқ қилади. Шу сабабли лойиҳалар бевосита ҳудуд хусусиятларига мослаштирилди. Тошкент шаҳрининг Янгиҳаёт тумани, Бухоро вилоятининг Олот ва Самарқанд вилоятининг Ургут туманлари учун алоҳида ишлаб чиқилган ечимлар бу фикрни тўлиқ тасдиқлайди.

Мисол учун, саноат корхоналари зич жойлашган Янгиҳаёт туманида асосий ­эътибор ҳаво сифатини яхшилаш ва ташланмаларни камайтиришга қаратилган. Бу ерда маҳалла ва жамоат боғлари билан бирга ишлаб чиқариш зоналари атрофида махсус яшил белбоғлар барпо этилмоқда. Сизот сувларни йиғиб қайта суғоришда фойдаланиш, органик чиқиндилардан компост тайёрлаш технологиялари жорий этилмоқда.

Қатъий чўл иқлими ва сув тақчиллиги мавжуд бўлган Олот туманида эса сувни минимал даражада талаб қилувчи ўсимликлар ҳисобига яшил қоплама кенгайтирилмоқда. Ҳудудда маҳаллий кўчатчилик хўжаликлари, шўрга ҳамда қурғоқчиликка чидамли дарахтлар ўстириладиган дендрология боғлари яратилиб, автомобиль йўллари ва каналлар бўйлаб кучли ҳимоя дарахтзорлари тизими ташкил этилмоқда.

Тоғ ва тоғолди экотизимга эга Ургут туманида мавжуд табиий имкониятлардан унумли фойдаланилмоқда. Саноат ва темир йўл тармоқлари атрофидаги яшил ҳудудлардан ташқари Омонқўтон миллий табиат боғида маҳаллий дарахт ва бута уруғлари асосида табиий ўсимлик қопламасини тиклаш чоралари кўрилмоқда.

Ушбу уч хил тажриба олиб келадиган бош хулоса битта: чўл шароитида сув тежовчи ечимлар, саноат ҳудудида ҳавони тозаловчи белбоғлар, тоғли ҳудудда эса табиий флорани тиклаш устувор вазифадир. Демак, самарали кўкаламзорлаштириш ишлари, аввало, она табиатнинг тилини ва қонуниятларини теран тушунишдан бош­ланади.

Бугун илм-фан ва замонавий технологиялар жараённинг ажралмас қисмига айланмоқда. Ҳудудларга мос соғлом кўчатларни кўпайтириш мақсадида

in-vitro лабораториялари ва замонавий кўчатхоналар ташкил этиш ташаббуси илгари сурилди. Айни пайтда сувни кўп талаб этадиган манзарали чимзорларни ­қурғоқчиликка чидамли ўсимликлар билан босқичма-босқич алмаштириш орқали сув ресурс­ларига тушадиган босимни камайтириш мақсад қилинган.

Янги технологиялар орасида сунъий интеллект имкониятларига асосланган “Яшил AI” модули алоҳида ўрин тутади. Тажриба тариқасида ишга тушириладиган ушбу тизим тупроқ, иқлим ва сув таъминотини таҳлил қилиб, кўчат экиш учун мақбул майдон ҳамда дарахт тури бўйича илмий асосланган тавсиялар шакллантиради. Рақамли технологиянинг имкониятлари кўчат танлаш билан чекланиб қолмайди. Дарахтларнинг қуриш хавфи, сув танқислиги, касаллик ва зараркунандалар таҳдидини эрта аниқлаш, масъулларни огоҳлантириш ҳамда натижаларни ягона электрон харитада кузатиш имконияти яратилади. Бу тизим дарахтнинг экилишидан кейинги бутун ҳаётини назоратга олишга хизмат қилади.

Экологлар олдига қўйилган вазифалар чўлланишга қарши кураш ва деградацияга учраган ерларни тиклаш билан бевосита боғланмоқда. Чўл ҳудудлардаги ер ресурс­лари ва доривор ўсимликлар имкониятларидан самарали фойдаланиш, яйловларда хусусий сектор иштирокида қўшилган қиймат яратадиган лойиҳаларни йўлга қўйиш белгиланган. 2027 йил 1 июлга қадар ҳар бир ҳудудда мана шундай намунавий лойиҳалар тўлиқ амалга оширилади. Бу ёндашув табиатни муҳофазалаш билан иқтисодий имкониятларни яқинлаштиришга хизмат қилади. Тикланган ер, самарали фойдаланилаётган яйлов, кўпайган ўсимлик қоплами ва янги инвестициявий лойиҳалар бир бутун жараённинг муштарак натижалари ҳисобланади.

Шу нуқтада тўртинчи миллий дастурнинг кенг қамровли мазмуни яққол кўринади. Сувни тежаш, яшил ҳудудларни кенгайтириш, маҳаллаларда қулай муҳит яратиш ҳамда илм-фан ютуқларини жалб этиш бир-биридан айро вазифалар эмас. Улар табиат ва инсон ўртасидаги муносабатни мутлақо янги асосда қуришга хизмат қилади.

Бугун ерга қадалаётган ниҳолнинг қиймати унинг ҳисоботда қайд этилган сони билан ўлчанмайди. Унинг асл баҳоси йиллар ўтиб, соя берганида, ҳавони мусаффо қилганида, сувни тежаб ўсганида ва кўчаларимизга чинакам файз киритганида намоён бўлади. “Яшил макон” лойи­ҳасининг янги босқичи жамиятда айнан мана шундай соғлом экологик қарашни шакллантирмоқда. Табиат учун қилинган меҳнатнинг натижаси бир мавсум билан чекланмайди. Унинг ижобий самараси йиллар давомида инсон ҳаётида акс этади. Келажак авлодга қоладиган соғлом яшил муҳит эса бугун қабул қилинаётган оқилона қарорларнинг узоқ муддатли ва бебаҳо натижасидир.

Сардор ТОЛЛИБОЕВ,

“Янги Ўзбекистон” мухбири