Иқлим ўзгариши, энергия ресурслари қимматлашуви ҳамда аҳоли сонининг барқарор ўсиши шароитида қишлоқ хўжалигини ривожлантириш масаласи эндиликда анъанавий ёндашувлар доирасида ҳал этилиши мумкин эмас.

Бу жараёнлар аграр тармоқни технологик жиҳатдан янгилаш, ресурслардан фойдаланиш самарадорлигини ошириш ва ишлаб чиқаришни саноат босқичига олиб чиқишни тақозо этмоқда.

Амалдаги “Энергияни тежаш, ундан оқилона фойдаланиш ва энергия самарадорлигини ошириш тўғрисида”ги қонун соҳанинг ҳуқуқий базасини мустаҳкамлаб, энергия аудити ва энергия менежменти тизимларини жорий этишнинг ҳуқуқий асосларини белгилайди.

Президентимизнинг 2025 йил 8 октябрдаги “Иссиқхона хўжаликлари фаолияти самарадорлигини ошириш ва экспорт ҳажмини кўпайтиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги фармони соҳада муҳим ўзгаришларни белгилаб берди. Мазкур ҳужжатга кўра, иссиқхоналар учун ер, мол-мулк ва сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқ ставкалари 50 фоиз камайтирилди. Мева-сабзавот маҳсулотларининг минимал экспорт нархлари бекор қилинди.

Эндиликда экспорт нархлари ташқи бозордаги талаб ва таклиф асосида шаклланади. Энергия тежовчи технологияларни жорий этган хўжаликларга қўшимча қулайликлар яратилиши кўзда тутилган. Тижорат банклари томонидан иссиқхоналарни айланма маблағ билан таъминлаш учун кредитлар ажратиш ва мавжуд кредитлар муддатларини қайта кўриб чиқиш бўйича механизмлар соддалаштирилган.

Юртимиз шароитида энергия тежамкор иссиқхоналар ташкил этиш масаласи янада долзарб аҳамият касб этмоқда. Яхши аёнки, қиш ва эрта баҳор мавсумларида аҳолини сифатли сабзавот ва полиз маҳсулотлари билан таъминлаш юқори энергия сарфини талаб қилади. Айни пайтда анъанавий иссиқхона хўжаликларида қўлланилаётган иситиш тизимлари, асосан, табиий газ ва қаттиқ ёқилғига таянган ҳолда ишлайди. Бу эса, бир томондан, ишлаб чиқариш харажатлари ортишига, иккинчи томондан, атроф-муҳитга салбий таъсир кучайишига олиб келмоқда.

Масалан, мавжуд ҳисоб-китобларга кўра, ўртача 600 квадрат метрли иссиқхонани анъанавий усулда иситиш жараёнида 10 кун мобайнида юзлаб килограмм миқдорида карбонат ангидрид атмосферага чиқарилади. Бу эса нафақат экологик муаммо, балки келгусида маҳсулотнинг экспорт имкониятларига ҳам салбий таъсир кўрсатувчи омил ҳисобланади. Чунки жаҳон бозорида тобора “яшил маҳсулот” стандартлари устувор аҳамият касб этмоқда.

Шу нуқтаи назардан, иссиқхона хўжаликларини ривожлантиришда энергия самарадорлиги масаласи марказий ўринга чиқмоқда. Бугунги кунда иссиқхона бизнесида умумий харажатларнинг қарийб ярми энергия ресурсларига тўғри келиши бу соҳада технологик янгиланишлар зарурлигини янада кучайтиради. Агар энергия сарфи камайтирилмаса, маҳсулот таннархини пасайтириш, рақобатбардошликни ошириш ва экспорт ҳажмини кенгайтириш амалда қийинлашади.

Сўнгги йиллардаги дунё амалиёти кўрсатмоқдаки, иссиқхона хўжаликларида юқори самарадорликка эришишнинг асосий йўли — муқобил энергия технологияларини жорий этиш. Хусусан, ривожланган давлатларда иссиқлик насослари технологияси кенг қўлланилаётган инновацион ечим сифатида эътироф этилмоқда. Мазкур технология анъанавий иситиш тизимларидан тубдан фарқ қилиб, ёқилғини ёқиш орқали эмас, балки атроф-муҳитда мавжуд энергияни қайта тақсимлаш орқали ишлайди.

Иссиқлик насосларининг асосий устунлиги уларнинг юқори энергия самарадорлиги билан изоҳланади. Амалиёт кўрсатмоқдаки, бундай тизимлар 1 киловатт электр энергияси сарфлаб, 3-5 киловаттгача иссиқлик энергияси ҳосил қилиш имкониятига эга. Бу кўрсаткич анъанавий электр иситиш тизимларига нисбатан бир неча баробар юқори самарадорликни англатади.

Юртимизда ҳам мазкур технологияларни жорий этишга қаратилган амалий ишлар бошлаб юборилган. Хусусан, Тошкент шаҳридаги “Технопарк” томонидан таклиф этилаётган инновацион иссиқхона ечимлари бу йўналишдаги илк муҳим қадамлардан бири. Ушбу лойиҳалар доирасида иссиқлик насосларига асосланган энергия тежамкор тизимлар ишлаб чиқилиб, амалиётга татбиқ этилмоқда.

Синов лойиҳалари натижалари мазкур ёндашувнинг самарадорлигини тасдиқламоқда. Жумладан, 130 ва 260 киловатт қувватга эга иссиқлик насослари орқали олинган амалий кўрсаткичлар тизимнинг барқарор ишлашини ҳамда энергиядан фойдаланиш самарадорлиги юқори эканини кўрсатди. Бу эса технология фақат назарий эмас, балки амалий жиҳатдан ҳам ўзини оқлаётганини англатади.

Шу билан бирга, масалага кенгроқ ёндашиш талаб этилади. Иссиқлик насослари жорий этилиши фақат энергия тежаш билан чекланиб қолмайди. У маҳсулот таннархини пасайтириш, ишлаб чиқариш барқарорлигини таъминлаш, экспорт салоҳиятини ошириш ва экологик хавфсизликни кучайтириш каби қатор стратегик вазифаларни ҳал этиш имконини беради.

Бошқача айтганда, бу технология аграр соҳадаги оддий модернизация эмас, балки тизимли ўзгаришларни англатади. У қишлоқ хўжалигини анъанавий усуллардан ­индустриал ва инновацион босқичга олиб чиқишга хизмат қилади.

Шу боис, инновацион иссиқхоналарни ривожлантириш масаласи нафақат алоҳида хўжаликлар манфаати, балки миллий иқтисодиётнинг барқарор ривожланиши, озиқ-овқат хавфсизлиги ва экологик мувозанатни таъминлаш нуқтаи назаридан ҳам стратегик аҳамиятга эга.

Бироқ ҳар қандай технологиянинг самарадорлиги унинг назарий афзалликлари эмас, балки иқтисодий натижалари билан баҳоланади. Шу сабабли иссиқлик насосларига асосланган инновацион иссиқхоналарнинг жорий этилиши қанчалик мақсадга мувофиқ эканини аниқлаш учун, аввало, харажатлар ва фойда ўртасидаги мутаносибликни чуқур таҳлил қилиш талаб этилади.

Иссиқхона хўжаликларида харажатлар таркиби таҳлил қилинганда, энергия ресурслари асосий улушни эгаллаши маълум бўлади. Амалда бу кўрсаткич 40-50 фоизгача етиши мумкин. Демак, энергия самарадорлигини ошириш орқали умумий таннархга таъсир қилиш имконияти жуда катта. Анъанавий тизимларда иситиш учун табиий газ ёки кўмирдан фойдаланилиши доимий равишда ўзгарувчан ва кўп ҳолларда ўсиб борувчи харажатларни келтириб чиқаради. Бундан ташқари, таъминотдаги узилишлар ишлаб чиқариш жараёнига тўғридан тўғри хавф туғдиради.

Иссиқлик насослари қўлланилган ҳолда эса ушбу муаммолар сезиларли даражада камаяди. Бу технология ёқилғига боғлиқликни бартараф этади ва электр энергияси орқали барқарор ишлашни таъминлайди. Муҳими, тизимнинг юқори самарадорлиги туфайли сарфланаётган электр энергияси анъанавий электр иситиш тизимларига нисбатан бир неча баробар кам бўлади. Бу эса эксплуатация харажатлари қисқаришига олиб келади.

Амалий ҳисоб-китоблар кўрсатмоқдаки, иссиқлик насослари жорий этилган иссиқхоналарда иситиш харажатлари умумий ҳисобда 40-60 фоизгача камайиши мумкин. Бу кўрсаткич, албатта, ҳар бир лойиҳанинг техник параметрлари, иқлим шароити ва бошқарув самарадорлигига боғлиқ ҳолда ўзгариши мумкин. Бироқ умумий тенденция — харажатларнинг сезиларли қисқариши барқарор равишда кузатилади.

Иқтисодий самарадорликни баҳолашда яна бир муҳим омил — инвестициянинг қайтиш муддатидир. Иссиқлик насослари асосидаги тизимларни жорий этиш учун дастлабки сармоя анъанавий қозонхоналарга нисбатан юқорироқ бўлиши табиий. Чунки бу ерда юқори технологик ускуналар, автоматлаштириш тизимлари ва энергия бошқаруви ечимлари талаб этилади. Бироқ бу фарқ узоқ муддатда ўзини оқлайди.

Ҳисоб-китобларга кўра, бундай лойиҳаларнинг ўзини оқлаш муддати ўртача 2-4 йилни ташкил этади. Бу эса аграр сектор учун нисбатан қисқа давр. Чунки қишлоқ хўжалигидаги кўплаб инвестицион лойиҳаларда бу муддат анча узоқ — 5-7 йилгача чўзилиши мумкин. Демак, иссиқлик насослари қўлланилиши нафақат харажатларни камайтиради, балки инвестицияларнинг самарадорлигини ҳам оширади.

Шу билан бирга, иқтисодий самарадорликни фақат энергия харажатлари орқали баҳолаш тўлиқ тасаввур бермайди. Инновацион иссиқхоналарда ишлаб чиқариш жараёни автоматлаштирилиши, микроиқлимнинг барқарор таъминланиши ва инсон омили қисқариши натижасида ҳосилдорлик ҳам ошади. Амалиётда бу кўрсаткич 20-25 фоизгача етиши мумкин. Бу эса даромаднинг кўпайишига, шу орқали инвестицияларнинг тезроқ қайтишига хизмат қилади.

Мазкур технологиянинг яна бир муҳим иқтисодий афзаллиги маҳсулот таннархи пасайишидир. Энергия харажатлари қисқариши, ресурслардан самарали фойдаланиш ва ҳосилдорлик ошиши натижасида етиштирилаётган маҳсулот таннархи анъанавий иссиқхоналардагига нисбатан ўртача 25-30 фоиз арзонлашиши мумкин. Бу эса ички бозорда нархлар барқарорлигини таъминлаш билан бирга ташқи бозорларда рақобатбардошликни оширади.

Экспорт нуқтаи назаридан бу омил муҳим аҳамиятга эга. Чунки халқаро бозорларда рақобат фақат сифат билан эмас, балки нарх орқали ҳам белгиланади. Агар маҳсулот арзон ва бир вақтнинг ўзида экологик тоза бўлса, унинг экспорт имкониятлари сезиларли даражада кенгаяди.

Экологик омил бу ерда алоҳида таъкидлашга лойиқ. Анъанавий иситиш тизимларида ёқилғи ёқилиши натижасида атмосферага катта миқдорда зарарли газлар чиқарилади. Иссиқлик насослари бундай чиқиндиларни деярли ноль даражага туширади. Бу эса нафақат атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, балки халқаро экологик стандартларга жавоб бериш нуқтаи назаридан ҳам муҳимдир.

Бугунги кунда кўплаб ривожланган давлатларда “яшил иқтисодиёт” тамойиллари асосий устуворликка айланмоқда. Европа Иттифоқи каби бозорларда маҳсулотнинг “карбон изи”га алоҳида эътибор қаратилмоқда. Демак, келгусида экспорт географиясини кенгайтириш учун маҳаллий ишлаб чиқарувчилар ана шундай талабларга мослашиши шарт. Иссиқлик насослари эса бу йўналишдаги муҳим инструмент сифатида намоён бўлади.

Мазкур жараёнларнинг давлат сиёсати билан уйғунлиги ҳам диққатга сазовор. Сўнгги йилларда юртимизда энергия самарадорлигини ошириш ва “яшил” технологияларни жорий этишга қаратилган қатор норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилинди. Хусусан, энергия тежамкор технологияларни қўллаётган хўжаликларга солиқ имтиёзлари, субсидия ва имтиёзли кредитлар ажратиш механизмлари жорий этилди.

Шунингдек, иссиқхона хўжаликларини қўллаб-қувватлаш бўйича қабул қилинган қарорлар доирасида солиқ юкини камайтириш, экспорт тартибларини либераллаштириш ва молиявий ресурсларга кириш имкониятларини кенгайтириш чоралари белгиланди. Бу эса инновацион технологияларни жорий этишни иқтисодий жиҳатдан янада жозибадор қилади.

Давлат томонидан қўллаб-қувватлаш чоралари хусусий сектор учун стратегик йўналиш кўрсаткичи вазифасини ўтайди. Бу эса энергия самарадорлигига асосланган ишлаб чиқариш моделлари келгусида устувор тарзда ривожлантирилишини англатади. Шу нуқтаи назардан, мазкур соҳадаги инвестициялар нафақат бугунги шароитда, балки узоқ муддатли истиқболда ҳам юқори самара бериш салоҳиятига эга.

Шу билан бирга, масалага реал ёндашиш талаб этилади. Ҳар қандай технология каби иссиқлик насослари ҳам мутлақ идеал ечим эмас. Уларни жорий этиш жараёнида техник, молиявий ва ташкилий муаммолар юзага келиши мумкин.

Агар иссиқхона конструкциясидаги изоляция талаб даражасида бўлмаса ёки ускуна қуввати нотўғри танланган бўлса, кутилган самарадорликка эришиш қийинлашади. Бу эса айрим ҳолларда технологиянинг ўзига нисбатан нотўғри хулосалар чиқарилишига олиб келиши мумкин. Шунинг учун инновацион ечимларни жорий этишда тизимли ёндашув, мутахассислар иштирокида тўғри лойиҳалаш ва сифатли сервис хизматлари ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Умуман олганда, иссиқлик насосларига асосланган иссиқхоналар иқтисодий, экологик ва технологик жиҳатдан самарали ечим сифатида шаклланмоқда. Бироқ уларнинг ҳақиқий самараси фақатгина тўғри бошқарув, пухта ҳисоб-китоб ва давлат сиёсати билан уйғун ҳолда жорий этилгандагина намоён бўлади.

Инновацион технологиялар жорий этилиши ҳар доим икки томонлама жараён ҳисобланади. Бир томондан, у юқори самарадорлик ва янги имкониятларни тақдим этса, иккинчи томондан, нотўғри ёндашув ёки етарли тайёргарлик мавжуд эмаслиги ушбу имкониятларни тўлиқ рўёбга чиқаришга тўсқинлик қилиши мумкин.

Шу нуқтаи назардан, иссиқлик насосларига асосланган иссиқхоналарни жорий этиш масаласини фақат афзалликлар нуқтаи назаридан эмас, балки мавжуд рисклар ва чекловлар билан биргаликда баҳолаш мақсадга мувофиқ.

Аввало, энг асосий муаммолардан бири дастлабки инвестиция ҳажми нисбатан юқорилигидир. Инновацион иситиш тизимлари, автоматлаштириш воситалари ва замонавий инфратузилмани яратиш анъанавий иссиқхоналарга қараганда кўпроқ сармоя талаб этади. Бу эса, айниқса, кичик ва ўрта фермер хўжаликлари учун муайян молиявий тўсиқларни юзага келтириши мумкин. Шу боис, мазкур технологияларни оммалаштиришда давлат томонидан молиявий қўллаб-қувватлаш механизмларининг самарадорлиги ҳал қилувчи аҳамият касб этади.

Иккинчи муҳим жиҳат — энергия таъминоти барқарорлиги масаласидир. Иссиқлик насослари электр энергиясига боғлиқ бўлгани сабабли электр таъминотидаги узилишлар бутун ишлаб чиқариш жараёнига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Агар анъанавий тизимларда ёқилғини захира қилиш имконияти мавжуд бўлса, электр энергиясида бундай имконият чекланган. Шунинг учун мазкур технологияларни жорий этишда захира электр манбалари, жумладан, қуёш панеллари ёки дизель генераторлар билан интеграциялаш масаласи алоҳида эътибор талаб қилади.

Учинчи омил инсон капитали ва техник компетенциялар билан боғлиқ. Иссиқлик насослари оддий қозонхона тизимларидан фарқли ўлароқ, муайян билим ва кўникмаларни талаб этади. Тизимни тўғри бошқариш, диагностика қилиш ва профилактика ишларини амалга ошириш учун малакали мутахассислар зарур. Акс ҳолда, технологиянинг самарадорлиги пасайиши, ҳатто ишдан чиқиши кузатилиши мумкин. Бу эса инновацияга нисбатан ишонч сусайишига олиб келади.

Тўртинчи жиҳат — лойиҳалаш босқичида йўл қўйилиши мумкин бўлган хатолардир. Амалиёт кўрсатмоқдаки, иссиқлик насослари самарадорлиги фақат ускуна сифатига эмас, балки бутун тизимнинг тўғри ташкил этилганига боғлиқ. Агар иссиқхона конструкциясидаги иссиқлик изоляцияси етарли даражада бўлмаса ёки ускуна қуввати нотўғри ҳисобланган бўлса, кутилган натижага эришиш қийинлашади. Бундай ҳолларда энергия тежалиши ўрнига, аксинча, қўшимча сарфлар юзага келиши мумкин.

Шу нуқтаи назардан, энг хавфли сценарийлардан бири технологияни фрагментар тарзда жорий этишдир. Яъни иссиқлик насослари ўрнатилади, лекин иссиқхона конструкцияси, автоматлаштириш тизими ва энергия бошқаруви комплекс тарзда янгиланмайди. Бундай ёндашувда тизимнинг умумий самарадорлиги кескин пасаяди ва технология ўзини оқламайди. Бу эса бозорда нотўғри тасаввурларни шакллантиради.

Демак, инновацион иссиқхоналарни жорий этишда энг муҳим талаб — комплекс ёндашув. Яъни ускуна танлашдан тортиб, лойиҳалаш, қурилиш ва эксплуатациягача бўлган барча босқичлар ўзаро уйғун ҳолда амалга оширилиши лозим.

Шу билан бирга, мазкур жараённи кенгроқ иқтисодий контекстда кўриб чиқиш муҳимдир. Инновацион иссиқхоналарни ривожлантириш нафақат алоҳида хўжаликлар самарадорлигини оширади, балки бутун тармоқнинг саноатлашувига хизмат қилади. Бу эса, ўз навбатида, янги қиймат занжирларини шакллантириш, қайта ишлаш саноатини ривожлантириш ва экспорт салоҳиятини ошириш имконини беради.

Бу ерда локализация масаласи алоҳида аҳамият касб этади. Илгари иссиқхона технологиялари асосан хориждан импорт қилинар, бу валюта чиқимлари ортиши ва ташқи бозорларга боғлиқлик кучайишига олиб келарди. Бугунги кунда эса маҳаллий ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш орқали ушбу муаммони бартараф этиш имконияти пайдо бўлмоқда.

“Технопарк” томонидан иссиқлик насослари ва иссиқхона учун зарур қатор компонентларни маҳаллийлаштириш бу йўналишдаги муҳим қадам ҳисобланади. Бу нафақат маҳсулот таннархини пасайтириш, балки сервис хизматларини тезлаштириш ва технологик мустақилликни таъминлаш имконини беради. Маҳаллий ишлаб чиқаришнинг ривожланиши янги иш ўринларини яратиш, муҳандислик салоҳиятини ошириш ва инновацион экотизимни шакллантиришга ҳам хизмат қилади.

Мазкур технологияларнинг экспорт салоҳияти юқори баҳоланмоқда. Марказий Осиё давлатларининг иқлим шароити ўхшаш эканини ҳисобга олсак, энергия тежамкор иссиқхона ечимларига талаб минтақада ортиб боради.

Бу эса Ўзбекистон учун нафақат ички бозорни таъминлаш, балки юқори технологик маҳсулотларни экспорт қилиш орқали қўшимча валюта тушумларини шакллантириш имконини беради.

Шу ўринда яна бир муҳим жиҳатга эътибор қаратиш лозим. Инновацион иссиқхоналарни ривожлантириш фақат иқтисодий самарадорлик эмас, балки стратегик хавфсизлик масаласидир. Озиқ-овқат мустақиллигини таъминлаш, ташқи бозорларга боғлиқликни камайтириш ва аҳолини барқарор равишда сифатли, арзон маҳсулотлар билан таъминлаш давлат сиёсатининг устувор вазифаларидан бири. Иссиқлик насослари эса айнан шу вазифаларни амалга оширишда муҳим ­инструмент ҳисобланади.

Умуман олганда, инновацион иссиқхоналарни жорий этиш юртимиз қишлоқ хўжалигини ривожлантиришда янги босқични бошлаб бераётганини таъкидлаш ўринли. Бу жараён анъанавий усуллардан саноат ва технологик ёндашувларга ўтишни англатади.

Шу билан бирга, мазкур трансформациянинг муваффақияти фақат технологиянинг ўзига эмас, балки унинг қанчалик тўғри ва тизимли жорий этилишига боғлиқ.

Иссиқлик насосларига асосланган инновацион иссиқхоналар шунчаки янги технология эмас. Бу қишлоқ хўжалигини модернизациялаш, энергия самарадорлигини ошириш, экологик барқарорликни таъминлаш ва экспорт салоҳиятини кенгайтиришга хизмат қилувчи комплекс иқтисодий ечимдир. Унинг самараси эса фақатгина тўғри стратегия, пухта ҳисоб-китоб ва давлат ҳамда хусусий сектор ўртасидаги самарали ҳамкорлик орқали тўлиқ намоён бўлади.

Нодир ЖУМАЕВ,

Олий Мажлис Қонунчилик палатаси

Фан, таълим, маданият, спорт ва ёшлар

масалалари қўмитаси раиси,

иқтисодиёт фанлари доктори,

профессор