Мустақиллик йилларида Ўзбекистонда ҳуқуқий демократик давлат барпо этиш, инсон қадрини улуғлаш, Конституция ва қонун устуворлигини таъминлашга қаратилган изчил ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Янги Ўзбекистон шароитида суд ҳокимияти мустақиллигини мустаҳкамлаш, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш ҳамда одил судловга эришиш имкониятларини кенгайтириш борасидаги янгиланишлар тобора чуқурлашиб бормоқда.

Янгиланган Конституция асосида инсон манфаатларининг устуворлигини таъминлаш, конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларнинг таъсирчан кафолатларини кучайтиришга алоҳида эътибор қаратилди. Айни пайтда “Одил судлов — 2030” стратегиясида суд-ҳуқуқ ислоҳотларини янги босқичга олиб чиқиш, халқчил, мус­тақил ва адолатли суд тизимини шакллантириш учун янги вазифалар белгилаб берилди.

Мустақиллик фалсафаси

Ўттиз беш йиллик мустақил тарақ­қиёт Ўзбекистон учун давлатчиликни мус­таҳкамлаш, жамиятни янгилаш ва инсон манфаатларини давлат сиёсати марказига олиб чиқиш даври бўлди. Мустақилликнинг мазмун-моҳияти, аввало, инсоннинг ўз юртида эркин ва муносиб яшаши, ҳуқуқ ва эркинликларидан амалда фойдаланиши, қадр-қиммати давлат томонидан ҳурмат қилиниши ва ҳимоя қилинишида ­намоён бўлади.

Шу маънода, мамлакатимизнинг 35 йиллик тараққиёт йўли бир муҳим ҳақиқатни тасдиқлади: барқарор ривожланиш, инсон қадри ва жамиятдаги ишонч қонун устуворлиги ҳамда самарали суд ҳимоясисиз тўлиқ таъминланмайди. Конс­титуциянинг олий юридик кучини рўёбга чиқаришда эса конституциявий назорат алоҳида ўрин тутади.

Президентимиз Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллигининг 35 йиллигига бағишланган тантанали маросимда мустақилликнинг буюк аҳамияти, энг аввало, инсон қадри ва эркин ҳаётида намоён бўлишини таъкидлади. Шунингдек, ислоҳотларнинг дастлабки кунларидан “Инсон қадри учун” ғояси давлат сиёсатининг марказига олиб чиқилди.

Бу ёндашув суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг мазмун-моҳиятини белгилайди. Зеро, ислоҳотлар натижаси нафақат қабул қилинган ҳужжатлар ёки институционал ўзгаришлар, балки инсоннинг бузилган ҳуқуқини ўз вақтида тиклай олиши, холис суд ҳимоясидан фойдаланиши ва давлат органлари фаолиятида қонун устуворлигини ҳис этиши билан ҳам баҳоланади.

Айнан шу жиҳатдан қараганда, суд-ҳуқуқ тизимидаги ислоҳотлар янги Ўзбекистон тараққиёт моделининг муҳим ва ажралмас қисми сифатида намоён бўлади. Суд ҳокимиятининг мустақиллиги, шубҳасиз, ҳуқуқий давлатнинг таянч шартларидан. Янги Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ ислоҳотлари “Инсон қадри учун” тамойилини ҳуқуқий кафолат ва амалий механизмлар билан таъминлашга қаратилди. Конституциявий суднинг вазифаси эса Конституция устуворлигини таъминлаш, конституциявий қонунийликни мус­таҳкамлаш ва ўз ваколатлари доирасида инсоннинг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилишдан иборат. Шу боис, мамлакатимизда судни инсон ҳуқуқ ва эркинликларининг ишончли кафолати бўлган мустақил ҳокимият тармоғи сифатида мустаҳкамлашга алоҳида эътибор қаратилди.

Суд-ҳуқуқ тизимининг жадал суръати

Мустақиллик йилларида суд-ҳуқуқ тизимини мустақил ҳокимият тармоғи сифатида шакллантириш, одил судловнинг ҳуқуқий асосларини яратиш ва конституция­вий назорат институтини ривожлантириш ишлари босқичма-босқич бажарилди. Айни вақтда тараққиётнинг ҳар бир босқичи суд мустақиллиги, одил судловга эришиш имконияти ва инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш механизмларини янада такомиллаштиришни талаб қилди. Хусусан, фуқароларнинг Конституциявий суд орқали ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш имкониятларини кенгайтириш зарурати сақланиб келди.

2017 йилдан бошлаб суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотлар янги суръат ва мазмун касб этди. Уларнинг марказида суд ҳокимияти мустақиллигини мустаҳкамлаш, судга мурожаат қилиш имкониятларини кенгайтириш, судьялар корпусини шакллантириш механизмларини такомиллаштириш ва инсон ҳуқуқларининг процессуал кафолатларини кучайтириш вазифалари турди.

Ушбу даврда суд тизимининг ташкилий асослари қайта кўриб чиқилди. Судьялар олий кенгаши ташкил этилди, маъмурий судлар фаолияти йўлга қўйилди, Олий суд ва Олий хўжалик суди бирлаштирилди. Суд ҳокимиятини бошқа давлат органларидан мустақил равишда амалга оширишнинг институционал кафолатлари изчил кучайтирилди.

Конституциявий одил судлов соҳасида ҳам муҳим ўзгаришлар амалга оширилди. “Ўзбекистон Республикасининг Конституциявий суди тўғрисида”ги конституция­вий қонун конституциявий суд ишларини юритишнинг процессуал асосларини, Конституциявий суд судьяларининг мус­тақиллиги ва дахлсизлиги кафолатларини янада аниқ белгилаб берди.

Маъмурий судларнинг ташкил этилиши фуқаролар ва тадбиркорларнинг давлат органлари ҳамда мансабдор шахслар қарорлари ва ҳаракатлари устидан суд назоратини кучайтиришга хизмат қилди. Бу, ўз навбатида, давлат органлари фаолиятида қонунийлик ва масъулият мезонларининг аҳамиятини оширди.

Жиноят процессида суд назоратини кенгайтириш, шахснинг ҳуқуқ ва эркинлик­ларини чекловчи процессуал чораларни қўллашда суд кафолатларини кучайтириш ҳам ислоҳотларнинг муҳим йўналиши бўлди. Бу чоралар инсон эркинлиги ва шахсий дахлсизлигига оид конституциявий кафолатларни амалий мазмун билан бойитди.

Суд амалиётида оқлов ҳукмларининг пайдо бўлиши ва суд назорати механизмларининг кенгайиши ҳам одил судловнинг инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган моҳиятини кучайтирди. Энг муҳими, суд фақат низони ҳал қилувчи орган эмас, балки бузилган ҳуқуқни тиклашнинг мустақил ҳуқуқий механизми сифатида намоён бўлмоқда.

“Инсон қадри учун” ғояси ва масъулият мезонлари

Давлатимиз раҳбари мустақилликнинг 35 йиллигига бағишланган тантанали маросимда ислоҳотларнинг дастлабки кунларидан халқнинг қалбига қулоқ солиш ва аҳоли муаммоларини ҳал этиш устувор мақсад бўлганини, “Инсон қадри учун” ғояси давлат сиёсатининг марказига олиб чиқилганини алоҳида таъкидлади.

Бу эзгу ғоя, айниқса, суд-ҳуқуқ соҳасида яққол намоён бўлади. Чунки инсон қад­рининг энг муҳим кафолатларидан бири унинг ҳуқуқи бузилганида мустақил ва холис судга мурожаат қилиш имкониятидир.

Инсон қадри тушунчаси, айниқса, суд-ҳуқуқ соҳасида жуда аниқ мазмун касб этади: шахс ўз ҳуқуқи бузилганда самарали ҳимоя воситасига эга бўлиши, унинг иши мустақил ва холис суд томонидан кўриб чиқилиши, қабул қилинган қарор эса қонуний, асосланган ва ижро этиладиган бўлиши керак. Шу жиҳатдан инсон ­қадри судья фаолиятининг ҳам ҳуқуқий, ҳам касбий мезонидир.

2023 йил 30 апрелда умумхалқ референдумида қабул қилинган янги таҳрирдаги Конституция инсон ҳуқуқларини таъминлашга оид конституциявий кафолатларни сифат жиҳатидан кучайтирди. Унда инсон, унинг ҳуқуқ ва эркинликлари давлат ва жамият ҳаётининг марказий қад­рияти сифатида янада аниқ ифода этилди.

Конституциямизнинг ­1-моддасида Ўзбекистон — суверен, демократик, ҳуқуқий, ижтимоий ва дунёвий давлат экани мустаҳкамлаб қўйилди. Ҳуқуқий давлат эса, аввало, Конституция ва қонун устуворлиги, одил судлов демакдир.

Янги таҳрирдаги Конституция инсон ва давлат ўртасидаги муносабатларга муҳим ҳуқуқий қоида киритди: инсон билан давлат органларининг ўзаро муносабатларида юзага келадиган қонунчиликдаги барча зиддиятлар ва ноаниқликлар инсон фойдасига талқин этилади. Бу принцип ҳуқуқни қўллашда инсон ҳуқуқлари устуворлигини таъминлашга хизмат қилади.

Мазкур жараённинг энг муҳим хусусияти шундаки, тараққиёт марказига давлат эмас, балки инсон манфаатлари қўйилди. Бу эса илгари амал қилган “давлат — жамият — инсон” тамойили ўрнига “инсон — жамият — давлат” деган мутлақо янги конституциявий формуланинг ҳаётга татбиқ этилишида ўз ифодасини топди. Натижада давлатнинг инсон олдидаги мажбуриятлари кўлами кенгайди, инсон ҳуқуқ ва эркин­ликларини ҳимоя қилишнинг янги конституциявий механизмлари мустаҳкамланди.

Ушбу ўзгаришларнинг сиёсий-ҳуқуқий аҳамияти шундаки, энди давлат органининг қарори фуқаро учун якуний хулоса бўлмайди. Давлат органининг ўзи ҳам судда қонун мезонлари асосида ­баҳоланадиган ҳуқуқий муносабатлар субъектига айланди. Бу шунчаки институционал ўзгариш эмас, балки ҳуқуқий давлатнинг моҳиятини белгилайдиган фундаментал сиёсий масаладир.

Бош қонунда инсон ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш давлатнинг олий мақсади сифатида белгилаб қўйилгани, ҳуқуқ ва эркинликларни суд орқали ҳимоя қилиш кафолатлари кучайтирилгани, мустақил ва холис судда иш кўрилиши ҳуқуқининг конституциявий даражада мус­таҳкамлангани суд ҳокимиятининг жамиятдаги ролини янада оширди.

Конституциянинг мамлакатнинг бутун ҳудудида олий юридик кучга эгалиги, тўғридан тўғри амал қилиши ва ягона ҳуқуқий маконнинг асосини ташкил этиши судлар ва барча давлат органлари учун принципиал аҳамиятга эга. Бу Конституция нормаларини инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишда бевосита ҳуқуқий мезон сифатида қўллаш имкониятини мустаҳкамлайди. Хусусан, 133-моддаси фуқаролар ва юридик шахсларнинг конституциявий шикоят билан мурожаат қилиш ҳуқуқини конституциявий даражада мустаҳкамлади.

Унга кўра, фуқаролар ва юридик шахс­лар, агар суд орқали ҳимоя қилишнинг бошқа барча воситаларидан фойдаланиб бўлинган бўлса, судда кўриб чиқилиши тугалланган муайян ишда суд томонидан ўзига нисбатан қўлланган қонуннинг Конститу­цияга мувофиқлиги тўғрисида Консти­туциявий судга шикоят билан мурожаат қилишга ҳақли. Бу институт конституциявий назоратни инсоннинг аниқ ҳуқуқий ­манфаати билан бевосита боғлайди.

Конституциявий шикоят Конституциявий суднинг умумий юрисдикция судлари қарорларини қайта кўриб чиқишини англатмайди. Конституциявий суд ўз ваколати доирасида ишда қўлланган қонуннинг Конституцияга мувофиқлигини текширади.

Шу жиҳатдан конституциявий шикоят бир вақтнинг ўзида инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва қонунчилик сифатини оширишга хизмат қиладиган муҳим конституциявий-ҳуқуқий механизмдир. Конституциявий суд қарорларида шаклланадиган ҳуқуқий позициялар қонун ижодкорлиги ва ҳуқуқни қўллаш амалиётида Конституциянинг мазмун-моҳиятини тўғ­ри рўёбга чиқаришга хизмат қилади.

Муҳим институционал қадам

Суд мустақиллиги жамиятнинг одил судловга ишончини белгилайдиган асосий конституциявий кафолатлардан. Судья қарор қабул қилишда фақат Конституция ва қонунга таяниши, ҳар қандай ташқи таъсирдан холи бўлиши шарт.

Давлатимиз раҳбари суд-ҳуқуқ ислоҳотларига бағишланган мулоқотларда судьялар фаолиятига аралашувга йўл қўймаслик, одил судловнинг мустақиллигини амалда таъминлаш масаласига доимий ­эътибор қаратиб келмоқда. Бу талаб ҳуқуқий давлатнинг мазмунидан келиб чиқади.

Суд мустақиллиги ҳақида гап кетганда, биринчи навбатда, судьянинг ­мустақиллиги назарда тутилади. Судьянинг мустақиллиги унинг масъулиятини янада оширади. Мустақиллик ва масъулият эса бир-бирини тўлдиради.

Шу мақсадда судьялар мустақиллигининг ҳуқуқий ва ташкилий кафолатлари кучайтирилди. Суд фаолиятига қонунга хилоф аралашув учун жавобгарлик белгиланди. Судьяларни танлаш ва тайинлаш механизмлари такомиллаштирилди.

Судлар фаолиятига рақамли техноло­гияларни жорий этиш ҳам одил судловнинг очиқлиги, тезкорлиги ва қулайлигини оширишга хизмат қилмоқда. Электрон мурожаат, ишларни автоматик тақсимлаш, масофавий иштирок ва суд ахборот тизимларини ривожлантириш инсон омилини камайтириш ва суд хизматларидан фойдаланишни енгиллаштириш имконини бермоқда.

Конституциявий суд фаолиятини ра­қамлаштириш ҳам конституциявий одил судловдан фойдаланиш имкониятини кенгайтиришнинг муҳим йўналишидир. Бу жараёнда мурожаатларни электрон қабул қилиш, ахборотдан фойдаланиш имкониятини ошириш ва суд фаолиятининг очиқлигини таъминлашга алоҳида аҳамият берилмоқда.

Президентимизнинг 2025 йил 18 декабрдаги “Ўзбекистон Республикаси Конституциявий суди фаолиятини янада такомиллаштириш ва замонавий рақамли технологияларни жорий этишга доир чора-тадбирлар тўғрисида”ги фармони қонун устуворлигини мутлақ қадрият сифатида қарор топтириш, инсон қадрини давлат сиёсатининг марказига қўйиш ва конституциявий адолатни амалий мазмун билан бойитишга қаратилган муҳим инс­титуционал қадам бўлди.

Фармоннинг туб моҳияти шундаки, у конституциявий одил судловни фуқароларга янада яқинлаштириб, мурожаат қилиш тартибининг қулай механизмларини яратди. Конституциявий суд қарорларининг инсон тақдирига бевосита таъсирини кучайтирди.

Шу маънода, ушбу ҳужжат ижроси доирасида Конституциявий суд ва конституциявий суд ишларини юритишни ягона, замонавий ва халқчил ёндашув асосида тартибга соладиган янги конституциявий қонун лойиҳаси тайёрланди. Бугун мазкур қонун лойиҳалари Олий Мажлис палаталари муҳокамасида.

Одил судловнинг самарадорлиги тарафларнинг процессуал ҳуқуқлари реал таъминланиши билан ҳам боғлиқ. Адвокатура институтини мустаҳкамлаш, малакали юридик ёрдамдан фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш ва тортишув принципини таъминлаш инсоннинг суд орқали ҳимояланиш ҳуқуқини рўёбга чиқаришнинг муҳим шартларидир.

“Одил судлов – 2030” стратегияси ва конституциявий судлов

Суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг янги босқичини белгилаган муҳим ҳужжатлардан бири Президентимизнинг 2026 йил 14 августдаги фармони билан тасдиқланган “Одил судлов — 2030”: Янги Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилувчи халқчил ва адолатли суд тизимини барпо этиш стратегиясидир.

Стратегия суд тизимини 2030 йилга қадар ривожлантиришнинг олтита устувор йўналишини қамраб олди. Унда 57 вазифа, 2026-2028 йилларга мўлжалланган Ҳаракатлар дастурида 160 та аниқ чора-тадбир ҳамда 2030 йилга қадар эришилиши лозим бўлган 33 та мақсад белгиланган.

Мазкур ҳужжат аввалги йиллардаги суд-ҳуқуқ ислоҳотларини изчил давом эттириб, уларни фуқаро учун одил судловнинг амалдаги натижаси билан баҳолашга йўналтирди.

Стратегиянинг марказий ғояси инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қиладиган, халқчил, адолатли, мустақил, очиқ ва самарали суд тизимини барпо этишдир. Унинг олтита устуни — “халқчил суд”, “адолат қўрғони”, “кафолатланган адолат”, “адолат посбонлари”, “рақамли одил судлов” ва “халқаро эътироф” — суд тизимини ривожлантиришнинг ўзаро боғлиқ йўналишларини белгилаб беради.

Ҳужжатнинг муҳим устунларидан бири — “халқчил суд” ғоясидир. Унинг моҳияти фуқаронинг судга ортиқча оворагарчиликсиз мурожаат қилиши, ахборот ва рақамли хизматлардан қулай фойдаланиши, суд жараёнининг очиқ ва тушунарли бўлишини таъминлашдадир.

Ҳаракатлар дастурида судлар фаолиятининг очиқлигини ошириш, жамоатчилик билан мулоқотни такомиллаштириш, рақамли хизматларни кенгайтириш ва судга мурожаат қилишда бюрократик тўсиқларни қисқартиришга қаратилган чоралар назарда тутилган.

Бу ерда принципиал масала шундаки, очиқлик одил судловни таъминлаш ва суд мустақиллигининг муҳим шартидир. Қонун доирасидаги очиқлик ва қарорларнинг асослантирилгани жамоатчилик ишончини мустаҳкамлайди.

Стратегияга мувофиқ, барча судда ахборот олиш, мурожаат топшириш ва рақамли хизматлардан фойдаланиш “ягона дарча” тамойили асосида таъминланиши назарда тутилган. Конституциявий одил судлов соҳасида ҳам фуқароларнинг мурожаат қилиш имкониятини қулайлаштириш ва рақамли ечимларни кенгайтириш долзарб вазифа бўлиб қолмоқда.

“Адолат қўрғони” йўналиши суд ҳокимиятининг мустақиллиги ва холислигини янада мустаҳкамлашга қаратилган. Конс­титуциявий суд учун бу, энг аввало, ­Конституция устуворлигини таъминлаш ва конституциявий назоратни ўз ваколатлари доирасида самарали амалга оширишни англатади.

“Кафолатланган адолат” инсоннинг бузилган ҳуқуқини ўз вақтида ва самарали тиклашга қаратилган процессуал механизмларни такомиллаштиришни назарда тутади. Суд назоратини кучайтириш, “асос­ли гумон” стандартини жорий этиш каби чоралар шахс ҳуқуқларининг процессуал кафолатларини кучайтиришга хизмат қилади.

“Адолат посбонлари” йўналишида юксак касбий ва маънавий фазилатларга эга судьялар корпусини шакллантириш, уларнинг билими ва малакасини мунтазам ошириш устувор вазифа сифатида белгиланган.

“Рақамли одил судлов” суд иш юритувини рақамлаштириш ва замонавий технологиялар орқали фуқаролар учун қулай ҳамда тезкор суд муҳокамаси имкониятларини кенгайтиришни назарда тутади. Конс­титуциявий судда ҳам рақамли ечимлар, аввало, конституциявий одил судловга мурожаат қилиш имкониятини кенгайтириш ва суд фаолияти ҳақидаги ахборотнинг очиқлигини оширишга хизмат қилади.

“Халқаро эътироф” йўналиши инсон ҳуқуқлари соҳасидаги илғор халқаро стандартларни миллий суд амалиётига имплементация қилиш ва судьялар ҳамжамиятининг халқаро ҳамкорлигини фаол­лаштиришни назарда тутади. Конституциявий судлар ўртасидаги профессионал мулоқот ҳам ҳуқуқий тажриба алмашиш ва конституциявий одил судловни ривож­лантиришда муҳим аҳамиятга эга.

Пировард мақсад фуқарода судга мурожаат қилганда унинг ҳуқуқи қонун асосида холис ва ўз вақтида ҳимоя қилинишига барқарор ишончни шакллантиришдир.

Барқарорлик кафолати

Давлатимиз раҳбари Ўзбекистон мус­тақиллигининг 35 йиллигига бағишланган тантанали маросимда “Келгуси ўн йиллик биз учун миллий юксалиш даври бўлади”, дея таъкидлаб, инсон қадрини янада юксалтиришга қаратилган еттита миллий дас­тур амалга оширилишини маълум қилди. Уларнинг бешинчиси суд мустақиллигини таъминлаш ва қонун устуворлигини умумий қадриятга айлантиришга қаратилган.

Бу вазифа суд мустақиллиги ва қонун устуворлиги фақат суд тизимининг ички масаласи эмаслигини кўрсатади. Қонун устуворлиги ҳуқуқий аниқликни, ҳуқуқий аниқлик эса фуқаролар ва тадбиркорларнинг давлат институтларига ишончини таъминлайди. Бундай ишонч барқарор тараққиётнинг муҳим шартидир.

“Одил судлов — 2030” стратегиясида белгиланган вазифалар барча судлар қатори Конституциявий суд зиммасига ҳам ўз ваколатлари доирасида конституциявий қонунийликни мустаҳкамлаш, инсон ҳуқуқларининг конституциявий кафолатларини таъминлаш ва конституциявий одил судлов самарадорлигини ошириш бўйича катта масъулият юклайди.

Конституциявий суд ўз фаолиятида Конституция устуворлигини таъминлаш, ваколатига кирувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг Конституцияга мувофиқлигини текшириш, конституциявий шикоятларни қонунда белгиланган тартибда кўриб чиқиш ва ўз ҳуқуқий позицияси орқали конституциявий қонунийликни мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Ўттиз беш йиллик мустақил тараққиёт, айниқса, сўнгги ўн йилда Президентимиз раҳбарлигидаги шиддатли ва кенг кўламли ислоҳотлар янги Ўзбекистонни янги сифат босқичига олиб чиқди. Инсон қадрини улуғлаш, очиқ ва прагматик ташқи сиёсат, барча соҳалар қатори суд-ҳуқуқ тизимидаги туб янгиланишлар мамлакатимиз тараққиётининг янги қиёфасини белгилади.

Бугун бу йўлнинг мустаҳкам ҳуқуқий таянчи — Конституция ва қонун устуворлиги, мустақил суд ва таъсирчан конституциявий назорат. Зеро, янги Ўзбекистонда ислоҳотларнинг бош мезони ҳам, олий мақсади ҳам инсон қадри ва адолатдир.

Охирги 10 йиллик шиддатли ­тараққиёт ва изчил ислоҳотлар тажрибаси шуни кўрсатадики, адолат, Конституция ва қонун устуворлиги жамиятда ишонч ҳамда барқарорликнинг мустаҳкам ҳуқуқий асосини барпо этади. Янги Ўзбекистон тараққиётининг галдаги босқичида ҳам мус­тақил ва холис суд, самарали суд ҳимояси ҳамда таъсирчан конституциявий назорат инсон қадрини таъминлаш ва ҳуқуқий давлатни ривожлантиришнинг муҳим кафолатлари бўлиб қолади.

Мирзо Улуғбек АБДУСАЛОМОВ,

Конституциявий суд раиси,

Ўзбекистонда хизмат

кўрсатган юрист