Шундай шароитда давлатнинг ўз тараққиёт йўлини мустақил белгилаши, миллий манфаатларини ҳимоя қилиши ва ташқи имкониятлардан оқилона фойдаланиши алоҳида аҳамият касб этади.

Бугун мустақиллик тушунчаси ҳам табиий равишда янги мазмун ва ўлчамлар билан бойимоқда. Илгари мустақиллик, аввало, давлатнинг сиёсий эркинлиги, ҳудудий яхлитлиги, чегаралар дахлсизлиги ва ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқи билан изоҳланган бўлса, энди глобаллашув ва ахборот технологиялари жадал ривожланаётган шароитда унинг мазмуни анча кенгайди. Зеро, давлатнинг ташқи жиҳатдан мустақил бўлиши билан бирга ички барқарорлиги, иқтисодий салоҳияти, ахборот хавфсизлиги, маънавий иммунитети ва аҳолининг мустақил фикрлай олиши ҳам мустақилликнинг муҳим кўрсаткичларига айланмоқда.

Мустақиллик фақат ташқи таъсирдан холи бўлиш эмас, балки ички жиҳатдан мустаҳкам бўлиш, ўз қадриятларига таяна олиш ва келажагини ўзи белгилаш қобилиятидир. Агар инсон ўз фикрини бошқаларнинг тайёр қарашларисиз шакллантира олса, ахборот оқимида ҳақиқатни ёлғондан ажрата билса, ўз миллий ва умуминсоний қадриятларини англаб, уларга содиқ қолган ҳолда замонавий дунё билан ҳамоҳанг яшаса, бу ҳам мустақилликнинг янги, замонавий кўринишидир.

Аввало, мустақилликнинг аҳамиятини унинг инсон ҳаётидаги амалий ифодаси, айниқса, сўнгги ўн йилликда жамиятимизда юз берган ўзгаришлар мисолида кўриш мумкин. Зеро, истиқлолнинг ҳақиқий қиймати фақат сиёсий ва тарихий тушунчалар билан эмас, балки оддий инсоннинг ҳаётида пайдо бўлган янги имкониятлар, унинг орзу ва мақсадларини рўёбга чиқариш имкони билан ҳам ўлчанади. Бунга таълим соҳасидаги ўзгаришлар яққол мисол бўла олади.

Бир вақтлар олий таълимга кириш масаласи кўпчилик оилалар учун жиддий ­муаммо, катта рақобат ва турли ноаниқликлар билан боғлиқ эди. Бугун эса олий таълим қамровининг кенгайиши, янги олий таълим муассасалари ва таълим йўналишлари кўпайиши, грант ва бошқа имкониятлар ошиши туфайли бир оилада бир неча фарзанднинг турли олийгоҳларда таҳсил олаётгани тобора одатий ҳолга айланмоқда. Бу шунчаки статистик ўзгариш эмас, аксинча, оиланинг, жамиятнинг ва энг муҳими, инсоннинг келажак ҳақидаги тасаввури ўзгараётганидан далолат.

Айниқса, қизларнинг таълим олиши ва касбий фаоллиги борасидаги ўзгаришлар жамиятдаги тафаккур янгиланишининг муҳим кўринишларидан. Илгари айрим ҳудудларда “Қиз болага ўқишнинг нима кераги бор?” қабилидаги қарашлар учраган бўлса, бугун минглаб қизларимиз тиббиёт, ахборот технологиялари, ҳуқуқ, муҳандислик, иқтисодиёт ва бошқа замонавий соҳаларни танлаб, ўз касбий келажагини мустақил белгиламоқда. Бу жараён нафақат хотин-қизларнинг ижтимоий мавқеини ўзгартирмоқда, балки бутун жамиятнинг инсон капитали ва интеллектуал салоҳиятини бойитмоқда.

Энг муҳими, таълимдаги бундай ўзгаришлар бир авлоднинг эмас, кейинги авлодларнинг ҳам тақдирига таъсир қилади. Олий маълумотли, касб эгаси бўлган қиз нафақат ўз ҳаёти учун янги имкониятлар яратиш баробарида фарзандларининг таълими, дунёқараши ва келажагига ҳам бошқача таъсир кўрсатади. Шу маънода, мустақилликнинг мазмунини фақат давлат миқёсидаги катта воқеалардан эмас, балки бир оиланинг фарзандига таълим бериш имконияти кенгайгани, бир қиз ўз орзусидаги касбни танлай олгани, бир ёш ўз меҳнати билан жамиятда ўз ўрнини топаётгани каби оддий, аммо ҳаётий мисоллар орқали ҳам англаш мумкин.

Мустақилликнинг инсон ҳаётидаги амалий қийматини иқтисодий эркинлик ва меҳнати билан ўз келажагини қуриш имконияти орқали ҳам яққол кўриш мумкин. Илгари оддий дўкон очиш, кичик ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш ёки ўз бизнесини бошлаш кўпчилик учун катта таваккал ва турли тўсиқлар билан боғлиқ эди. Бугун тадбиркорликни бошлаш учун имкониятлар анча кенгайди. Айниқса, рақамли технологиялар бу жараёнга янги мазмун олиб кирди. Энди тадбиркорга ҳар доим ҳам катта бино ёки йирик ишлаб чиқариш майдони шарт эмас. Уй шароитида бошланган кичик иш онлайн савдо, ижтимоий тармоқлар ва электрон платформалар орқали кенг бозорга чиқиши мумкин.

Масалан, оддий тикувчиликдан иш бошлаган тадбиркор қизни тасаввур қилайлик. У ишни дастлаб ўз уйида бир нечта буюртмани бажаришдан бошлаши, кейин давлат тақдим этаётган имтиёзли молиявий кўмак, касбий ўқув ва тадбиркорлик дастурларидан фойдаланиб, фаолиятини кенгайтириши мумкин. Натижада кечагина уй шароитида ишлаган бир инсон бугун бир неча кишини иш билан таъминлайдиган кичик цех эгасига айланади.

Бу ерда гап фақат битта тадбиркорнинг муваффақияти ҳақида эмас. Асосий жиҳат бир инсоннинг имконияти кенгайиши ортидан бир нечта оиланинг даромади, бир маҳалланинг иқтисодий фаоллиги ва жамиятнинг умумий фаровонлиги ўзгарганида. Демак, мустақилликнинг замонавий мазмуни инсоннинг нафақат сиёсий, балки иқтисодий жиҳатдан ҳам ўз имкониятини рўёбга чиқара олишида намоён бўлмоқда.

Энг муҳими, бу ўзгаришлар қуруқ рақамлар ёки расмий ҳисоботлардагина эмас, балки инсонларнинг реал ҳаётида, фарзандлар тақдирида, оилаларнинг турмуш даражасида ва жамиятнинг кундалик қиёфасида ўз аксини топмоқда. Шу маънода, сўнгги ўн йиллик мамлакат ҳаётидаги ўзгаришлар билан бирга миллионлаб одамларнинг шахсий тақдирига таъсир кўрсатган амалий давр сифатида баҳоланади.

Бироқ ҳаёт фақат ютуқлардан иборат эмас. Жамият тараққиётида имкониятлар қанчалик кенгаймасин, улар билан бирга янги масъулият ва хавфлар ҳам пайдо бўлади. Бугун кундалик ҳаётимизда кузатилаётган ижобий ўзгаришлар қаторида жамиятнинг маънавий барқарорлиги, миллий ўзлик ва авлодлар ўртасидаги қадриятлар узвийлигига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган айрим салбий ҳолатлар ҳам намоён бўлмоқда.

Эл-юрт тақдирига бефарқлик, жамият муаммоларига “Бу менинг ишим эмас” деган муносабат, миллий қадриятларга лоқайдлик, оила ва фарзанд тарбиясида масъулиятнинг сусайиши — булар бир қарашда алоҳида-алоҳида ҳолатдек кўриниши мумкин. Аммо уларнинг барчаси бир нуқтада туташади: инсоннинг жамият ва ўз тақдири олдидаги масъулияти сусайиши.

Айниқса, ахборот оқими ниҳоятда тезлашган, рақамли платформалар инсон ҳаётининг ажралмас қисмига айланган бугунги шароитда бу масала янада долзарб тус олмоқда. Инсон бир вақтнинг ўзида миллий қадриятлар, оилавий тарбия ва маҳаллий ижтимоий муҳит билан бир қаторда турли маданиятлар, қарашлар, ғоялар ва ҳаёт тарзларининг кучли таъсирида яшамоқда. Инсон нимани қабул қилиши, нимани рад этиши ва қайси қадриятни ўз ҳаётининг маънавий мезони сифатида танлаши тобора муҳим масалага айланмоқда. Шу боис, бугун жамият олдида турган вазифа ўзгаришларнинг ўзи билан чекланиб қолмай, уларнинг инсон маънавиятига қандай таъсир кўрсатаётганини ҳам англашдан иборат.

Ижтимоий тармоқлар жамият ҳаётининг ажралмас қисмига айланган бугунги шароитда мамлакатимизда юз бераётган воқеа-ҳодисаларни муҳокама қилиш маданияти ҳам алоҳида эътибор талаб этмоқда. Зеро, ижтимоий тармоқлар фақат ахборот тарқатиладиган майдон эмас, балки жамоатчилик фикри шаклланадиган, одамлар ўз муносабатини билдирадиган ва муайян масалаларга нисбатан ижтимоий позиция вужудга келадиган катта майдонга айланди. Бу эса ҳар бир фикр, ҳар бир изоҳ ва тарқатилган ҳар бир ахборотнинг жамият кайфиятига таъсирини оширмоқда.

Албатта, танқидий фикрнинг ўзи жамият учун хавф эмас. Аксинча, соғлом танқид тараққиётнинг муҳим омилларидан. Муаммони кўра билиш, камчиликни очиқ айтиш, масъуллардан жавоб талаб қилиш ва жамоатчилик манфаатини ҳимоя қилиш фаол фуқаролик позициясининг муҳим кўринишидир. Аммо танқид факт, таҳлил ва масъулиятдан узилиб, ҳиссиёт, бирёқлама хулоса ёки атайлаб кескинлаштириш воситасига айланса, унинг ижтимоий қиймати ўзгаради.

Бугун айрим ҳолатларда воқеанинг моҳиятини англашдан кўра, унинг энг салбий ­жиҳатини ажратиб кўрсатиш, муаммонинг сабабларини таҳлил қилишдан кўра айбдор излаш, ҳатто ижобий натижадан ҳам салбий хулоса чиқаришга интилиш кузатилмоқда. Бундай ёндашув эса воқеликни холис баҳолаш имкониятини чеклаб, жамоатчилик кайфиятида ишончсизлик ва салбий муносабатларни кучайтириши мумкин.

Айниқса, рақамли муҳитда ахборотнинг тез тарқалиши бу масалани янада долзарблаштиради. Бир инсоннинг текширилмаган фикри ёки ҳиссиёт билан ёзилган муносабати қисқа вақтда минглаб одамларга етиб бориши мумкин. Шу сабабли бугун ахборотни қабул қилиш маданияти билан бир қаторда уни тарқатиш маданияти ҳам муҳим. Одамлар “Мен бу хабарни тарқатсам, оқибати қандай бўлади?” деган оддий саволни ўзига ўзи беришни ўрганиши керак.

Ачинарлиси, бундай муҳитда мамлакат, унинг келажаги ва жамият ҳаёти ҳақида енгил-елпи, умумлаштирилган ва бир ёқлама хулосалар ҳам кўпаймоқда. Айрим фикрлар реал воқеликни чуқур таҳлил қилишдан кўра, ахборот хуружи таъсирида шаклланган тасаввурларга яқинлашмоқда.

Бундай ёндашувларнинг хавфи шундаки, улар ташқи босим ёки очиқ таъсирдан фарқли равишда инсон онги ва тафаккури орқали секин, аммо чуқур таъсир кўрсатиши мумкин. Айниқса, ҳаётга энди кириб келаётган, ахборотни саралаш тажрибаси ҳали етарли бўлмаган ёшлар турли фикр ва қарашларни осонгина ҳақиқат сифатида қабул қилиши эҳтимолдан холи эмас.

Шу боис, ёшларнинг ахборотни танқидий таҳлил қилиш, манбани текшириш ва ҳар бир фикр ортидаги мақсадни англаш кўникмасини шакллантириш тобора муҳим аҳамият касб этмоқда. Акс ҳолда, бир ёқлама ва салбий қарашлар ёшлар онгида ўз жамияти, миллати ва келажагига нисбатан асоссиз ишончсизлик пайдо қилиши мумкин. Бугунги вазифа ёшларни ахборотдан ҳимоя қилиш эмас, балки уларни ахборот таъсирига тушиб қолмайдиган даражада мустақил фикрлайдиган қилиб тарбиялашдир.

Тараққий этган мамлакатлар тажрибаси жамият барқарорлиги фақат мукаммал қонунлар билан эмас, балки аҳолининг қонунбузарлик, адолатсизлик ва турли қинғирликларга нисбатан муросасиз муносабати билан ҳам таъминланишини кўрсатади. Яъни жамоатчилик муаммога бефарқ қарамайди, қонун бузилганда “бу менинг ишим эмас”, демайди ва ўз фуқаролик позициясини очиқ намоён этади. Бундай дахлдорлик муҳити жамиятда ўзаро ишонч ва масъулиятни мустаҳкамлайди.

Дахлдорлик фақат фаол ҳаракат эмас, аввало, ҳушёрликдир. Яъни инсон ўз жамиятида кечаётган жараёнларга бефарқ бўлмаслиги, уларни англаш, таҳлил қилиш ва холис баҳолашга интилиши керак. Чунки англанмаган воқелик инсон онгида осонгина бошқа бировнинг талқинига айланади, англанган воқелик эса инсоннинг ўз позициясини шакллантириш имконини беради.

Кузатишимча, бугун дунёдаги кўплаб зиддиятлар замирида ишонч инқирози ётибди. Инсоннинг инсонга, жамиятнинг ўз имконияти ва келажагига ишончи сусайгани сари ички бирдамлик заифлашади. Бундай муҳитда турли ташқи таъсирлар учун жамият кайфиятига таъсир ўтказиш осонлашади.

Мустақилликни асраш фақат давлат институтларининг вазифаси эмас. У ҳар бир фуқаронинг ички позицияси, масъулияти ва дахлдорлик ҳисси билан ҳам мустаҳкамланади. Ўзини жамият ва мамлакат келажагига дахлдор деб билган инсон ахборотни ҳам, воқеликни ҳам шунчаки қабул қилмайди, уни таҳлил қилади, солиштиради ва ўз хулосасини чиқаради. Бефарқлик эса инсонни тайёр қарашлар ва ташқи таъсирлар олдида заифлаштиради.

Баъзан ўйлаб қоламан: мустақилликни йўқотиш доимо катта сиёсий воқеа, кескин бурилиш ёки очиқ инқироз шаклида намоён бўладими? Аслида, ҳар доим ҳам ундай эмас. Баъзан у инсон ва жамият онгидаги сезилмас ўзгаришлардан бошланади. Аввало, фикр мустақиллиги сусаяди. Кейин ўз позициясига ишонч заифлашади. Охир-оқибат жамият ўзининг аниқ мақсади ва умумий йўналишини йўқота бошлайди. Шу маънода, мустақилликнинг энг муҳим кафолатларидан бири мустақил фикрлайдиган ва ўз қарорининг масъулиятини ҳис қиладиган фуқародир.

Бугунги энг муҳим вазифалардан бири жамиятда дахлдорлик маданиятини шакллантириш. Буни фақат қонун ёки таълим орқали эмас, аввало, ҳаётий намуна орқали қарор топтириш мумкин. Боладан каттагача инсон атрофидаги муносабат, масъулият ва адолат муҳитини кўриб, шунга қараб ўз қарашини шакллантиради. Агар жамиятда дахлдорлик қадрланса, у авлоддан авлодга ўтади. Бефарқлик одатга айланса, уни бартараф этиш тобора қийинлашади.

Бир сўз билан айтганда, глобаллашув инсоният олдида беқиёс имкониятларни очиб бераётган бир пайтда инсон ва жамият зиммасига янада катта маънавий ҳамда интеллектуал масъулият юкламоқда. Дунё билан қанчалик очиқ муносабатда бўлмайлик, ташқи алоқалар қанчалик кенгаймасин, ўзлигимиз, мустақил фикримиз ва ички бирлигимизни сақлаш барқарор тараққиётнинг муҳим шартларидан бўлиб қолаверади.

Зеро, мустақилликнинг энг ишончли қалъаси чегараларда эмас, аввало, инсон онгида қурилади. Уни мустаҳкамлайдиган куч эса дахлдорлик. Ўз ҳаёти, оиласи, жамияти ва юрти келажагига дахлдорликни ҳис қилган инсон бефарқ томошабин бўлиб қолмайди. У ахборотни саралайди, воқеликни таҳлил қилади, муаммодан қочмайди ва ўзгаришларга ўз ҳиссасини қўшишга интилади.

Шу маънода, мустақилликни асраш фақат унинг тарихини ёд этиш эмас, уни ҳар куни ўз масъулиятимиз, тафаккуримиз ва амалий ҳаракатимиз билан мустаҳкамлаб боришдир. Бугунги авлоднинг энг катта бурчи ҳам ана шунда: бизга мерос мустақилликни шунчаки сақлаб қолиш эмас, уни фикри эркин, маънавияти мустаҳкам ва келажагига дахлдор авлодга муносиб ҳолда етказиш.

Бегдавлат АЛИЕВ,

фалсафа фанлари доктори, профессор