Шу маънода, бугун мустақиллигимизнинг 35 йиллиги ҳақида сўз юритар эканмиз, энг аввало, бу йилларда шаклланган янги авлод, уларни тарбиялаётган устозлар ва шу устозларни тайёрлаётган таълим тизими ҳақида ҳам ўйлашимиз мутлақо табиий, албатта. Зеро, миллат келажаги, биринчи галда, таълим-тарбия сифатига боғлиқ экани яхши аён. Кейинги йилларда ўқитувчи шахсига муносабат ўзгариши, меҳнати қадр топиб, касбий ўсиши учун кенг имкониятлар яратилаётгани эса, шубҳасиз, энг муҳим ижтимоий ўзгаришлардан биридир.

Шиддатли давр устозлардан фақат дарс беришни эмас, изланиш, янгилик яратиш, хорижий тилларни ўрганиш, замонавий технологияларни ўзлаштириш ва касбий маҳоратини мунтазам оширишни талаб этмоқда. Энг муҳими, бу талабларни бажариш учун барча шароитлар муҳайё. Мавжуд имкониятларнинг энг қимматли самараси эса ўз фикрига, мақсадига ва юксак салоҳиятга эга авлод шаклланаётганидир.

Мазкур жараёнда олий таълим, айниқса, педагогик таълим муассасаларининг ўрни алоҳида. Негаки педагогикага ихтисослашган олий таълим муассасаларининг асосий вазифаси миллат болаларининг фундаментал билимларни эгаллашида бош ролни бажарувчи мактаб ўқитувчиларини тайёрлашдан иборат. Демак, уларнинг фаолияти бутун мамлакат таълим даражаси, сифатида ҳам ўз аксини топади.

Айнан шу тамойил асосида умумтаълим мактаблари ва мактабгача таълим ташкилотларида Термиз давлат педагогика институтининг 20 та кафедраси филиаллари ташкил этилган. Бу олий таълимни мактабдан узоқлаштирмаслик, бўлажак педагогни реал таълим муҳити билан боғлаш, профессор-ўқитувчи илмий изланишини амалиётдаги муаммолар билан уйғунлаштириш имкониятидир. Эндиликда бўлажак педагог мактабдаги ҳақиқий дарс жараёнини, ўқувчи билан ишлашни, педагогик муаммоларни амалий муҳитда кўрмоқда. Профессор-ўқитувчи эса илмий изланишларини реал таълим эҳтиёжлари билан боғлай олади.

Бугунги педагогни рақамли технологияларсиз тасаввур этиб бўлмайди. Шу сабабли инс­титутда таълим жараёнини рақамлаштиришга тизимли ёндашилмоқда. Жумладан,

25 та бакалавриат йўналишидаги 622 та фан бўйича электрон ўқув контентлари базаси шакллантирилган. Магистратуранинг 22 та мутахассислиги бўйича 95 та фан кесимида ўқув-услубий материаллар электрон шаклда тайёрланган. Талабанинг мус­тақил таълимини назорат қилувчи ­

mustaqil.terdpi.uz, профессор-ўқитувчи юкламасини бошқарувчи yuklama.terdpi.uz ҳамда таълим жараёнини реал вақт режимида кузатиш имконини берувчи monitoring.terdpi.uz каби платформалар жорий этилиши таълим бошқарувида рақамли ёндашув кучайиб бораётганидан дарак.

42 минг адабиёт ва 48 та компьютер билан таъминланган, кунлик 560 талаба қамровига эга ахборот-ресурс маркази таълим сифатини оширишда қўл келяпти. Бундай тизимнинг энг муҳим жиҳати талаба билим олиш жараёнининг пассив иштирокчисидан мустақил изланадиган субъект­га айланишида, дейиш мумкин. Бу эса эртанги мактаб ўқитувчиси учун ғоят муҳим сифатдир.

Албатта, замонавий педагогни тайёрлаш учун худди шундай илмий муҳит зарур. Институтимизда юксак илмий-педагогик маҳорат, замонавий инновацион тафаккур ва янгича дунёқарашга эга профессор-ўқитувчилар фаолият юритиб, янги авлодни замон талаблари асосида тарбиялаш ва уларда илмий-ижодий салоҳиятни шакллантиришга муносиб ҳисса қўшаётир. Бу ерда илмий салоҳият сўнгги уч йилда 17 фоиздан 38,1 фоизга ошди. Фан докторлари сони 2 нафардан 11 нафарга, PhD даражасига эга мутахассислар сони эса

10 нафардан 104 нафарга етди.

2025 йилда Scopus базасида институтимиз саҳифаси очилган бўлиб, бугунга қадар профессор-ўқитувчиларимиз томонидан Scopus ва Web of Science базаларида 116 та мақола чоп этилди. Олийгоҳда сўнгги йиллар давомида халқаро ва республика миқёсидаги 42 та анжуман ташкил этилгани эса илмий салоҳият билан уйғун равишда ҳамкорлик муҳити тобора яхшиланиб бораётганидан далолат.

Бу ерда педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори илмий даражасини берувчи илмий кенгаш тузилган. Ҳозир 9 та ихтисослик бўйича 40 таянч докторант, 11 фан доктори ва 265 мустақил изланувчи педагогиканинг долзарб муаммолари устида илмий изланиш қилмоқда. Тадқиқотчиларнинг илмий нашрларини йўлга қўйиш мақсадида ОАК тасарруфига кирган “ТерДПИ илмий хабарномаси” журнали очилган ва уни хорижнинг нуфузли электрон базаларига индексациялаш устида ишлаяпмиз.

Институтда “Логопедия”, “Экспериментал психология”, “Инкубация маркази”, “Кимё ва атроф-муҳит муҳофазаси” каби илмий-амалий лабораториялар ташкил қилинди ва бугунги кунда  уларда “спин офф” очилмоқда. Бу педагогика институтининг оддий таълим муассасасидан илмий-педагогик марказга айланиб бораётганини кўрсатувчи муҳим белгидир.

Профессор-ўқитувчиларимиз давлат грантлари ва халқаро дастурлар доирасидаги лойиҳаларда фаол қатнашмоқда. Талабаларнинг ҳам мазкур дастур ва лойиҳалардаги иштироки уларнинг касбий, илмий ва шахсий салоҳиятини юксалтиришга хизмат қилмоқда.

Институтда халқаро ҳамкорликка алоҳида эътибор қаратиляпти. Erasmus+, PRESETT-Accelerating English Language Learning in Central Asia, SES каби дастурлар доирасида ҳамкорлик йўлга қўйилган, хорижий олий таълим муассасаларидан 41 нафар профессор-ўқитувчилар ўқув жараёнига жалб этилган. Институтнинг 50 профессори ва 30 талабаси хорижий ОТМларга малака ошириш ва стажировкаларга юборилган.

АҚШ ва Россия билан ҳамкорликда TOEFL IBT ва iTEP, Туркия билан TRKI халқаро тил марказлари фаолияти йўлга қўйилгани бўлажак педагогларнинг халқаро таълим майдонига чиқиши учун муҳим имкониятдир. Халқаро сертификатга эга профессор-ўқитувчилар улуши 45 фоиз, талабалар улуши эса 25 етгани мазкур саъй-ҳаракатларнинг амалий натижаси. Шунингдек, АҚШнинг SAT ташкилоти билан ҳамкорликда инглиз тилидан халқаро имтиҳонларни ташкил этиш йўлга қўйилиб, институт талабалари ва ҳудуддаги ёшларнинг халқаро сертификат олиш имкониятлари кенгайтирилмоқда. Муассаса ҳудудида замонавий талабларга жавоб берадиган немис тили ўқув маркази ташкил этилиб, унинг моддий-техник базаси шакллантирилди.

Айни вақтда Термиз давлат педагогика инс­титути 60 дан ортиқ хорижий олий таълим муас­сасаси ва халқаро ташкилот билан амалдаги меморандум ва ҳамкорлик келишувларига эга. Жумладан, Қозон федерал университети билан икки дипломли 1+1 қўшма дастур ­асосида талабалар қабул қилинаётгани, Франциянинг Европа халқаро университети билан ҳамкорлик йўлга қўйилгани институт таълимининг халқаро йўналиши тобора кучайиб бораётганини кўрсатади. Россиянинг Волгоград давлат ижтимоий педагогика университети билан ҳам меморандум имзоланиб, Волгоград шаҳрида Термиз давлат педагогика институтининг тил марказини ташкил этиш бўйича келишувга эришилди.

Институтда хорижлик талабаларни жалб этиш ва халқаро таълим хизматларини тарғиб қилишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бу хорижий ҳамкорлар географиясини кенгайтириш ҳамда халқаро таълим ва илмий ҳамкорликни амалий лойиҳалар билан бойитишга хизмат қилмоқда.

“Study in Uzbekistan” таълим дастури доирасида Миср, Қирғизистон ва Хитой каби давлатларга хизмат сафарлари ташкил этилиб, хорижий олий таълим муассасалари, ташкилотлар ҳамда таълим соҳаси вакиллари билан учрашувлар ўтказилди. Бунинг натижасида институтга хорижлик талабаларни жалб қилиш бўйича тизимли ишлар йўлга қўйилиб, келгусида улар сонини янада ошириш бўйича амалий чоралар кўриляпти.

Бугунги кунда ёшлар сиёсатини фақат таълим бериш билан чегаралаб бўлмайди. Уларнинг қандай муҳитда яшаши, қандай қадриятлар асосида тарбияланиши, бўш вақтини нималарга сарфлаши, ўз истеъдодини қаерда ва қандай намоён этиши ҳам катта аҳамиятга эга. Шу нуқтаи назардан, Термиз давлат педагогика институтида ёшлар билан ишлашга комплекс ёндашилмоқда. Таълим, маънавият, ижод, спорт, илм-фан ва ижтимоий фаоллик — барчасига яхлит умумийликда баркамол педагог шахсини шакллантирувчи ягона тизим сифатида қаралмоқда.

Институтда талабалар учун яратилаётган шароитлар ана шу ёндашувнинг амалий тасдиғидир. Жорий йилда 1500 ўринли иккита замонавий ўқув биноси — жами 3000 ўринли ўқув мажмуаси ҳамда ҳар бири 400 ўринли бўлган иккита янги талабалар турар жойи фойдаланишга топширилди. Ётоқхоналарда замонавий ошхона ва маиший хоналар, кутубхона, тикувчилик хонаси, шахмат ва шашка хоналари, маънавият хонаси, фитнесс зали ҳам ташкил этилди. Бу талабаларнинг ўз истеъдодини ривожлантиришига мўлжалланган яхлит муҳитдир.

Олийгоҳда маънавий-маърифий, интеллек­туал, ижодий ва спорт йўналишларида ташкил этилаётган лойиҳалар ҳам натижадорлиги билан эътиборга лойиқ. “Заковат”, “Маърифат майдони”, “Талабалар театр студиялари”, “Қувноқлар ва зукколар” каби танловларнинг институт босқичлари “Ректор кубоги” доирасида ўтказилиб, талабаларнинг билим ва тафаккурини чархлаш, ижодий салоҳиятини юксалтириш, саҳна маданияти, жамоавий ишлаш ва лидерлик кўникмаларини ривож­лантиришга хизмат қилмоқда.

Албатта, интеллектуал салоҳият юқорилиги ўз самарасини бермоқда. Жумладан, 2 талабамиз Президент стипендияси соҳиби, 7 нафари эса Навоий номли давлат стипендианти бўлишга эришган. Бошқа қатор номдор давлат стипендияси соҳиблари ҳам талай. Сўнгги йилларда талабаларимиз томонидан халқаро фан олимпиадаларида 19 та медаль қўлга киритилди. Шулардан 1 таси олтин, 3 таси кумуш ва 15 таси эса бронза.

Мухтасар айтганда, биз аллақачон таълим миллатнинг эртанги қиёфасини белгиловчи стратегик куч эканини англаб етдик. Айниқса, сўнг­ги ўн йилликда бу қараш амалий мазмун касб этиб, устознинг мақоми, ёшларнинг билим олиш имкониятлари, илм-фан ва олий таълимнинг жамиятдаги ўрни янги босқичга кўтарилди. Бу жараённинг энг муҳим натижаси, эҳтимол, бунёд этилган бинолар ёки жорий этилган тизимлардан ҳам кўра чуқурроқ, яъни таълимнинг энг муҳим стратегик қудрат эканига бўлган ишончнинг мус­таҳкамланганидир.

Энди олдимизда шунчаки мавжуд натижаларни сақлаб қолиш эмас, уларни янги босқичга олиб чиқиш, дунё миқёсидаги билим ва тажрибани миллий тараққиёт эҳтиёжлари билан уйғунлаштириш вазифаси турибди. Ушбу улуғвор вазифа педагогика олийгоҳлари зиммасига янада улкан масъулият юклайди. Термиз давлат педагогика институти учун ҳам бугунги ютуқлар муайян марранинг якуни эмас, аксинча, келгуси ­изланишлар учун бошланғич нуқтадир.

Азизбек ҲАСАНОВ,

Термиз давлат педагогика институти ректори,

педагогика фанлари доктори, профессор

Ҳамкорлик материали