Президентимиз БМТ Бош Ассамблеясининг 75-сессиясида бу борадаги ислоҳотларимиз мазмун-моҳиятини ифодалар экан “Биз учун гендер тенглик сиёсати устувор масалага айланди. Хотин-қизларнинг давлат бошқарувидаги ўрни тобора кучаймоқда”, дея таъкидлаган эди.
Бугун бу фикрнинг амалий ифодасини рақамларда ҳам кўриш мумкин. 2017-2020 йилларда Ўзбекистонда бошқарув лавозимларидаги хотин-қизлар улуши 27 фоиз, парламентда эса қарийб 32 фоизни ташкил этган бўлса, шу даврда сиёсий партияларда 44 фоиз, олий таълимда 40 фоиз, тадбиркорликда 35 фоизга етган. Ҳозир эса уларнинг давлат бошқарувидаги улуши 35 фоиз. Албатта, турли йилларда қўлланган статистик ҳисоблаш методикаси ва “бошқарув лавозими” ҳамда “давлат бошқарувидаги иштирок” тушунчалари қамрови бир хил бўлмаслиги мумкин. Аммо бир нарса аниқ: аёлларни қарор қабул қилиш жараёнларига кенгроқ жалб этиш тенденцияси барқарор тус олмоқда. 35 фоиз оддий рақам эмас. Бу ҳар уч бошқарув иштирокчисидан камида бир нафари хотин-қиз эканини англатади. Энг муҳими, жараён фақат марказий давлат идоралари билан чекланиб қолмаяпти.
2025 йилдаги муҳим янгиликлардан бири етакчи аёлларни аниқлашда фақат эгаллаб турган лавозим эмас, балки касбий натижа, соҳа ривожига қўшилган ҳисса ва ижтимоий фаоллик асосий мезон сифатида олинганидир. Маълумотларга кўра, рейтингни шакллантириш жараёнида экспертлар томонидан 300 дан ортиқ номзод фаолияти таҳлил қилинган. Баҳолашда уларнинг касбий ютуқлари, фаолият юритаётган тармоқ ривожига қўшган ҳиссаси, жамиятдаги ижтимоий фаоллиги инобатга олинган.
Бу жуда муҳим ёндашув. Чунки замонавий раҳбарни фақат лавозим белгилаб бермайди. Раҳбар — муаммони кўра оладиган, ташаббус илгари сурадиган, одамларни бир мақсад атрофида бирлаштира оладиган, қарор қабул қилиб, унинг натижаси учун жавоб берадиган шахс.
Ҳеч бир лавозим жинсга қараб тақсимланмаслиги керак. Раҳбарликнинг асосий мезони билим, компетенция, ташаббускорлик, ҳалоллик, масъулият ва натижа бўлиши зарур. Аммо масаланинг иккинчи жиҳати бор. Барча номзодлар шу рақобатгача етиб келиш учун тенг имкониятга эгами? Шу нуқтаи назардан, раҳбар аёлларни тайёрлаш ва саралаш бўйича Ўзбекистонда шаклланаётган ёндашув диққатга сазовор. Ишлаб чиқилган мезонларда номзоднинг стратегик режалаштириши, тизимли ва танқидий фикрлаши, прогноз қилиш қобилияти, замонавий ахборот технологияларидан фойдаланиши, жамоани шакллантириши, тезкор қарор қабул қилиши, музокара олиб бориши ва стрессга бардошлилиги каби фазилатлар алоҳида баҳоланиши кўзда тутилган. Демак, энг тўғри формула: тенг имконият + очиқ танлов + профессионал мезон + натижа учун шахсий масъулият. Бу ерда асосий мақсад аёлни сунъий равишда лавозимга олиб чиқиш эмас. Аксинча, салоҳиятли аёлни кўриш, унга профессионал ўсиш имконини бериш ва муносиб бўлса, раҳбарликка тайёрлашдир.
Парламент сиёсий қарорлар қабул қилинадиган муҳим майдон. Ўзбекистон Парламентлараро иттифоқнинг “Парламентдаги аёллар” рейтингида 92 поғона юқорилаб, 36-ўринни эгаллаган. Бу жуда катта ўсиш.
Дунё тажрибасида ҳам айнан шундай жараён кузатилмоқда. 1990 йиллар ўрталарида жаҳон парламентларида аёллар улуши 12 фоизга ҳам етмаган бўлса, кейинги ўн йилликларда икки баробардан зиёд ўсди. Демак, Ўзбекистондаги жараён умумжаҳон тенденцияси билан ҳамоҳанг.
Яна бир эътиборли кўрсаткич эса Ўзбекистоннинг Гендер тенглик ва бошқарув индексида 103-ўриндан 52-ўринга кўтарилганидир. Яъни мамлакат ўз позициясини 51 поғона яхшилаган. Бундай рейтингларда кескин кўтарилиш одатда битта тадбир натижаси бўлмайди. У қонунчилик, давлат институтлари, сиёсий иштирок, иқтисодий имкониятлар, таълим ва бошқа қатор йўналишлардаги ўзгаришларнинг умумий натижаси бўлади.
Ўзбекистонда бу борада ҳуқуқий асос босқичма-босқич мустаҳкамланди. “Хотин-қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятлар кафолатлари тўғрисида”ги ҳамда “Хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонунлар қабул қилинди. 2030 йилга қадар Ўзбекистон Республикасида гендер тенгликка эришиш стратегияси тасдиқланди. Бу ҳужжатлар гендер тенгликни фақат шиор эмас, балки давлат бошқаруви ва ҳуқуқий сиёсатнинг аниқ йўналишига айлантирди.
Молиявий мустақиллик аёлнинг жамиятдаги мавқеини белгилайдиган муҳим омиллардан биридир. Шу боис, Жаҳон банкининг “Аёллар, бизнес ва қонун” ҳисоботи алоҳида аҳамиятга эга. Ўзбекистон ушбу ҳисоботда ўз позициясини 43 поғона яхшилаб, 48-ўринга чиққан. Шунингдек, мамлакатимиз Жаҳон банки индексида гендер тенглик йўналишида дунёдаги энг тез ривожланаётган беш давлат қаторида қайд этилган.
Иқтисодий эркинлик ва раҳбарлик ўртасида ҳам узвий боғлиқлик бор. Тадбиркорлик билан шуғулланган аёл сармояни режалаштиришни, рискни баҳолашни, музокара олиб боришни, ходимларни бошқаришни, бозор талабини ўрганади. Буларнинг ҳар бири замонавий раҳбар учун зарур кўникма.
Раҳбарлик фақат маъмурий лавозим эмас. Илм-фанда ғоя яратадиган, илмий мактаб шакллантирадиган, ёш тадқиқотчиларни тарбиялайдиган олим ҳам интеллектуал етакчидир. Ўзбекистонлик олимларнинг 48 фоизини аёллар ташкил этади. Бу рақам, айниқса, катта аҳамиятга эга. Чунки илм-фан замонавий иқтисодиётнинг пойдеворидир. Тиббиёт, биотехнология, кимё, физика, муҳандислик, ахборот технологиялари, педагогика ва ижтимоий фанлардаги илмий натижалар эртанги тараққиётнинг асосини яратади. Агар олимларнинг деярли ярмини аёллар ташкил этса, кейинги вазифа уларнинг илмий муассасалар бошқаруви, йирик грантлар, илмий лойиҳалар ва академик қарорлар қабул қилишдаги иштирокини ҳам кучайтиришдан иборат. Чунки илмий салоҳият билан бошқарув салоҳияти бир-биридан узилмаслиги керак.
Бугунги кунда 17 аёл “Ўзбекистон Қаҳрамони” олий унвонига сазовор бўлган. Ушбу рақамнинг маънавий аҳамияти катта. Олий давлат мукофотига сазовор бўлган ҳар бир аёл ортида муайян соҳадаги меҳнат, фидойилик ва жамиятга хизмат тарихи туради.
“Етакчи аёллар мулоқоти” платформасини шакллантириш ғояси ҳам шу нуқтаи назардан муҳим. Унинг мақсади раҳбар аёллар сафини кенгайтириш, хотин-қизларнинг етакчилик кўникмаларини ривожлантириш ва қизларни келгуси раҳбарликка тайёрлашдан иборат. Платформа тадбиркорлик, илм-фан, ахборот технологиялари, спорт ва ОАВ каби соҳалардаги фаол хотин-қизларни бирлаштиришга қаратилган. Демак, масала фақат тайёр раҳбарни лавозимга қўйиш эмас, балки келгуси раҳбарларни тизимли тайёрлашда.
Бухоро вилояти мисолида ҳам айни жараённинг истиқболи катта. Вилоятда таълим, тиббиёт, тадбиркорлик, туризм, маданият, ҳунармандлик ва жамоат соҳаларида минглаб фаол хотин-қизлар меҳнат қилмоқда. Келгуси вазифа улар орасидан бошқарув қобилиятига эга, стратегик фикрлайдиган, ташаббускор кадрларни эрта аниқлашдир.
Ўзбекистонда раҳбарлик лавозимларида аёллар улуши ортиб бориши, парламент ва давлат бошқарувидаги иштироки кенгайиши, илм-фанда аёллар салмоғи юқорилиги, халқаро рейтинглардаги сезиларли силжишлар бир-биридан алоҳида жараён эмас. Уларни бирлаштирадиган умумий ғоя бор: хотин-қизларни ижтимоий ҳимоя объектигина эмас, мамлакат тараққиётини таъминлайдиган кучли инсон капитали сифатида кўришдир.
Энди навбатдаги вазифа фақат рақамни фоизга ошириш эмас. Асосий мақсад муносиб, билимли, ҳалол, ташаббускор ва замонавий фикрлайдиган аёл раҳбарлар авлодини шакллантириш.
Абира ҲУСЕЙНОВА,
Омбудсманнинг Бухоро вилояти минтақавий вакили
