Президентимиз раҳбарлигидаги ислоҳотлар марказида инсон қадри, муносиб ҳаёт кечириши, меҳнат қилиб даромад топиши ва ўз салоҳиятини рўёбга чиқариши учун зарур шароит яратиш мақсади турибди. Айниқса, эҳтиёжманд оилаларни қўллаб-қувватлаш, ишсизликни қисқартириш, аҳоли бандлигини таъминлаш ва тадбиркорликни ривожлантириш масалаларига маҳалла, ҳатто алоҳида хонадон даражасида ёндашилмоқда.
Бу жараёнда банкларнинг мақоми ҳам ўзгармоқда. Улар қуйи бўғинга тушиб, аҳоли ва тадбиркорлар билан бевосита ишлаш, имкониятларни аниқ лойиҳаларга айлантириш, молиявий кўмакни янги даромад манбалари ва иш ўринлари очишга йўналтирмоқда.
Кейинги пайтларда Қашқадарё, Жиззах, Фарғона, Андижон ва Бухоро вилоятларида бўлиб, турли касб эгалари, томорқачилар ва тадбиркорлар билан суҳбатлашдик. Уларнинг кечаги ташвишлари, бугунги меҳнати, эртанги режалари билан қизиқдик.
Бир қарашда бу инсонларнинг ҳаёти ва машғулоти турлича бўлса-да, уларни бирлаштириб турган жиҳат меҳнат қилиш, изланиш ва ўз ҳаётини яхшилаш истагидаги ҳаракатларидир. Бу интилишнинг амалий натижага айланишида эса яратилаётган имкониятлар, банкларнинг молиявий ва ташкилий кўмаги муҳим ўрин тутмоқда.
Кимдир кечагина доимий даромад манбаига эга бўлмаган, бугун эса ўз томорқасида меҳнат қилиб, рўзғорини тебратмоқда. Бошқа биров кичик ишлаб чиқариш тармоғини кенгайтириб, қўшниларини ҳам иш билан таъминламоқда. Яна бир тадбиркор эса маҳсулотини жаҳон бозорига олиб чиқиш йўлида саъй-ҳаракат қилмоқда.
Бир хонадонда уч имконият
Қашқадарё вилояти Косон туманидаги Эсобой маҳалласида яшовчи Худойназар Қувондиқов хонадонида бўлганимизда оила аъзоларининг ҳар бири ўз имкониятига қараб меҳнат қилаётганини кўриб қувондик.
Илгари бу оиланинг доимий даромад манбаи бўлмаган. Меҳнат қилишга иштиёқ бор, аммо уни даромадга айлантириш учун зарур имконият етишмасди. Банк вакиллари хонадон шароити, оила аъзоларининг меҳнатга лаёқати ва имкониятларини ўрганиб, бир-бирини тўлдирувчи уч йўналишда фаолият ташкил этишга кўмаклашган.
Бугун Худойназар аканинг қизи ва келини тикувчилик билан шуғулланмоқда. Хонадонда қорамол боқилиб, рўзғор эҳтиёжидан ортган маҳсулот сотилмоқда. Иссиқхонада эса сабзавот етиштирилмоқда. Оила аъзоларининг айтишича, ана шу машғулотлар ҳисобидан йилига 50-60 миллион сўм даромад топилмоқда.
Бизни рақамдан кўра хонадондаги меҳнат муҳити кўпроқ қизиқтирди. Ҳар кимнинг ўз юмуши бор. Бирининг меҳнати иккинчисини тўлдиради. Энг муҳими, оила энди фақат ташқи ёрдамга умид боғлаб ўтирмайди, ўз имкониятига таяниб, рўзғорини мустаҳкамлашга интилмоқда.
Бу мисолда муҳим жиҳат бор. Бир марталик моддий ёрдам эҳтиёжманд оиланинг ташвишини муайян даражада енгиллатиши мумкин. Аммо доимий даромад манбаини шакллантириш инсоннинг ҳаётга муносабатини ўзгартиради. У эртанги кунини режалаштира бошлайди. Меҳнатининг натижасини кўргач, ўз кучига ишончи ортади.
Косондаги тажрибанинг аҳамияти ҳам шунда. Бу ерда оиланинг имкониятлари ўрганилиб, уларни ишга солишга амалий кўмак берилган. Натижада илгари даромад келтирмаган меҳнат салоҳияти оила фаровонлигига хизмат қила бошлаган.
Қаровсиз томорқадан катта даромад
Жиззах вилояти Пахтакор туманидаги Боғишамол маҳалласида эса бошқача манзарага дуч келдик. Гулнора Хўжабекованинг томорқаси илгари етарлича фойдаланилмай, қаровсиз ётган. Оиланинг барқарор даромад манбаи ҳам бўлмаган. Гулнора опанинг меҳнат қилиш, томорқадан фойда олиш истаги бор, аммо маблағ, зарур билим ва етиштирилган маҳсулотни сотиш имконияти чекланган эди.
Банк кўмагида маҳалладаги етакчи тадбиркор билан ҳамкорлик йўлга қўйилгач, томорқанинг икки сотих қисмида иссиқхона ташкил этилиб, сабзавот етиштира бошланган.
Муҳими, Гулнора опа бу ишда ёлғиз қолмаган. Етакчи тадбиркор кўчат етказиб бериш, парваришлаш ва тайёр маҳсулотни сотиш жараёнида кўмаклашмоқда. Иссиқхонага агроном ҳам бириктирилган. Етиштирилган ҳосил эса бозор нархида харид қилинади.
Бир қарашда, оддий ҳамкорликка ўхшаб кўринади. Аммо унинг замирида томорқа эгаси учун муҳим бир нечта муаммонинг ечими мужассам. У қандай кўчат экиш, қай тарзда парваришлаш ва ҳосилни кимга сотиш ҳақида ортиқча бош қотирмайди. Асосий эътиборини сифатли маҳсулот етиштиришга қаратади.
Етакчи тадбиркор эса фаолияти учун зарур маҳсулот таъминотини йўлга қўяди. Боғишамол маҳалласида 100 та хонадоннинг икки сотихдан ерида иссиқхоналар ташкил этиш ишлари деярли якунига етган.
Бир тасаввур қилинг: илгари етарлича фойдаланилмаган ер юзта оила учун даромад манбаига айланиш арафасида. Бу шунчаки иссиқхоналар қурилиши эмас, балки маҳаллада меҳнатга муносабат, тадбиркорлик кўникмалари ва иқтисодий фаолликнинг ўзгаришидир.
Айни пайтда ушбу тажрибанинг яна бир муҳим жиҳати бор. Бу ерда тадбиркор фақат ўз бизнесини ривожлантирмаяпти. Унинг фаолияти атрофида бошқа хонадонлар ҳам иқтисодий жараёнга жалб этилмоқда. Банк эса молиявий кўмакчи бўлиб, ёнида турибди.
Демак, тадбиркорлик ривожланса, самараси бир корхона ёки бир оила билан чекланиб қолмайди. У бошқалар учун ҳам меҳнат қилиш, даромад топиш имкониятини яратади.
Тонгги қувонч
Фарғона вилояти Олтиариқ туманидаги бир хонадонда бўлганимизда иқтисодий ислоҳотларнинг инсон ҳаётидаги аҳамиятини янада теран ҳис қилдик. Ногиронлиги сабабли оила бошлиғининг меҳнат қилиш имконияти чекланган. Шундай бўлса-да, турмуш ўртоғи билан икки фарзандини боқиш, рўзғор тебратиш учун кундалик ишларга чиқиб юрган. Доимий даромад манбаи бўлмаган бу оила учун ҳар бир куннинг ўз ташвиши бор эди.
Банк томонидан эҳтиёжманд оилаларни даромадли фаолиятга жалб этиш мақсадида қилинаётган ишлар доирасида ушбу хонадонга бузоқли соғин сигир берилган. Бир қарашда оддий чорвачилик лойиҳаси. Аммо унинг оила ҳаётидаги аҳамиятини она билан суҳбатлашганимда англадим.
Опа ўша куни тонгни қандай кутиб олганини мамнуният билан сўзлаб берди. Эрталаб сигир соғиб, сутини пиширган ва мактабга отланаётган икки фарзандининг нонуштасига қўйган. Илгари болалар кўпинча иссиқ чой ва нон еб мактабга кетар экан. Бу гал эса дастурхонда сут ҳам бор эди.
Она фарзандларининг қувончи ҳақида сўзлар экан, чеҳрасидаги мамнуниятни яшира олмасди. Президентимизнинг эътибори уларнинг хонадонигача етиб келгани учун миннатдорлик билдирди.
Ўша суҳбатдан кейин бир муддат ўйланиб қолдим.
Биз иқтисодий ислоҳотлар ҳақида гапирганда, одатда молиялаштирилган лойиҳалар, очилган иш ўринлари, даромад кўрсаткичларини тилга оламиз. Албатта, булар муҳим. Аммо бир она учун фарзандларининг эрталаб сут ичиб мактабга кетиши ҳам катта бахт эканини ўша хонадонда кўрдим.
Бир бузоқли сигир ҳисоботда битта лойиҳа сифатида қайд этилиши мумкин. Лекин бу оила учун у рўзғорга барака, келгусидаги даромад ва эртанги кунга умид манбаидир.
Албатта, чорва бериш билан барча муаммо ҳал бўлмайди. Уни парваришлаш, озуқа ва ветеринария хизмати билан таъминлаш, ортган маҳсулотни сотиш ҳам муҳим. Дастлабки кўмак ана шундай ишлар билан мустаҳкамлансагина, барқарор даромадга айланади.
Бу хонадонда ҳали катта ишлаб чиқариш йўқ, янги корхона ҳам очилмаган. Аммо энг муҳими, оила ўз меҳнати билан даромад топиш сари дастлабки қадамни қўйган. Инсон қадрини улуғлашнинг ҳаётий маъноси ҳам, аввало, шундай ўзгаришларда намоён бўлса керак.
Ҳаммаси кичик ташаббуслардан бошланади
Улуғнор туманидаги Фазогир маҳалласида яшовчи Жаҳонгир Солиев фаолияти билан танишувимиз тадбиркорликнинг нафақат бир инсон, балки бошқа оилалар ҳаётига ҳам таъсир кўрсатишини англашга ёрдам берди.
У дастлаб банкнинг 30 миллион сўмлик молиявий кўмаги билан қурут тайёрлашни йўлга қўйган. Кичик оилавий иш кўлами аста-секин кенгайиб, “Қуртоб” номи билан маҳаллий бозорда ўз брендига эга бўлган. Бугун корхона маҳсулотлари Андижон ва Фарғона бозорларига етказиб берилмоқда. Тадбиркорнинг айтишича, кунига 1,5-2 тонна сут қайта ишланяпти.
Эътиборлиси, бу ерда тадбиркорликнинг ривожи аҳоли бандлигига ҳам хизмат қилмоқда. Ҳозир корхонада етти ишчи меҳнат қиляпти. Улар шу маҳалланинг илгари иш билан банд бўлмаган одамлари орасидан жалб этилган. Демак, бир тадбиркорнинг ташаббуси етти кишининг меҳнат қилиш, даромад топиш имкониятига айланган.
Маҳсулотга талаб ортгани сари хомашё таъминотини мустаҳкамлаш зарурати туғилган. Шу мақсадда қиймати 5 миллиард сўмлик янги лойиҳа устида ишлар бажарилмоқда. Унинг доирасида наслли қорамоллар харид қилиниб, аҳоли хонадонларига тарқатилиши режалаштирилган. Етиштирилган сутни корхона харид қилади. Натижада тадбиркор барқарор хомашё манбаига, аҳоли эса тайёр харидорга эга бўлади.
Ушбу жараёнда иқтисодий жиҳатдан муҳим бир ҳолатни кўриш мумкин. Кичик маблағ билан бошланган ишлаб чиқариш дастлаб тадбиркорнинг ўзига даромад келтирган бўлса, кейинчалик бошқаларни иш билан таъминлай бошлаган. Энди эса у янада кенгайиб, хонадонларни хомашё етиштириш жараёнига жалб этиш имкониятини яратмоқда. Бир корхона ривожланса, унинг атрофида хомашё етказиб берувчилар, хизмат кўрсатувчилар, ташувчилар ва савдо билан шуғулланувчилар учун ҳам иш майдони кенгаяди.
Шу маънода, тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш фақат бир ишбилармоннинг фаолиятига кўмак бериш эмас. Бу унинг ортида турган бошқа инсонлар ва оилалар учун ҳам иқтисодий имконият яратиш демакдир.
Барака манбаи — меҳнат
Бухоро вилоятидаги тўқимачилик корхонаси раҳбари Дилшод Бобожонов фаолияти мисолида тадбиркорликни ривожлантириш, ишлаб чиқаришни кенгайтириш ва янги бозорларга чиқиш учун яратилаётган имкониятларнинг яна бир муҳим жиҳатини кўриш мумкин.
Бу ерда гап фақат маҳсулот ишлаб чиқариш ҳақида эмас. Асосий мақсад унинг қўшимча қийматини ошириш, халқаро бозордаги ўрни ва рақобатбардошлигини мустаҳкамлашдир.
Бугунги жаҳон бозорида сифатли маҳсулот ишлаб чиқаришнинг ўзи кифоя қилмайди. Унинг дизайни, бренди, маркетинги, харидорлар ишончи ва ўз вақтида етказиб бериш тизими ҳам муваффақиятни белгилайди.
Дилшод Бобожонов шу жиҳатларни ҳисобга олиб, жаҳонга машҳур Германиянинг “Curt Bauer” брендини сотиб олган ва маҳсулотларини мазкур ном остида ташқи бозорга чиқаришни йўлга қўйган. Мазкур корхона махсус кийимлар ҳамда турли саноат тармоқлари учун кийим-кечак ишлаб чиқаришга ихтисослашган. Бу жараёнда банкнинг молиявий ҳамкорлиги ҳам муҳим ўрин тутган.
Ишлаб чиқариш ҳажмининг ортиши корхонанинг хомашё, малакали ишчи кучи, транспорт ва бошқа хизматларга эҳтиёжини ҳам оширади. Янги бозорларга чиқиш эса қувватлардан самарали фойдаланиш, келгусида ишлаб чиқаришни янада ривожлантириш учун замин яратади.
Айниқса, маҳсулотни ўз бренди билан сотиш корхонага қўшимча қийматнинг каттароқ қисмини ўзида сақлаб қолиш имконини бериши мумкин. Бу эса унинг молиявий барқарорлигини мустаҳкамлаш, янги технологияларга сармоя киритиш ва бандликни кенгайтириш учун муҳим омилдир.
Албатта, халқаро брендни сотиб олишнинг ўзи муваффақият кафолати эмас. Унинг нуфузини сақлаш, маҳсулот сифатини таъминлаш ва харидор ишончини қозониш учун изчил меҳнат зарур.
Бухородаги бу тажриба маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг жаҳон бозоридаги иштирокини кенгайтириш, саноат корхоналарини ривожлантириш ва шу орқали янги бандлик имкониятларини шакллантириш нуқтаи назаридан аҳамиятли.
Лойиҳадан иқтисодий фаолликка
Сафарлар давомида кўрганларим бир ҳақиқатни янада равшанлаштирди. Иқтисодий ислоҳотларнинг самараси, аввало, уларнинг маҳалла ва хонадонларга қанчалик етиб бораётганида намоён бўлади.
Президентимиз томонидан банклар олдига қўйилган вазифалар ҳам шу нуқтаи назардан муҳим аҳамият касб этади. Банклар фаолиятини қуйи бўғинга тушириш, аҳоли ва тадбиркорлар билан бевосита ишлаш, ҳудудларнинг иқтисодий имкониятларини аниқлаш ва уларни амалий лойиҳаларга айлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Бугун банк вакиллари маҳаллалар, хонадонлар, ишлаб чиқариш корхоналарига кириб бормоқда. Аҳоли ва тадбиркорлар билан юзма-юз мулоқотлар ўтказилиб, уларнинг муаммолари жойида ўрганилмоқда. Муҳими, бу учрашувлар фақат мурожаатларни тинглаш билан чекланмай, аниқ лойиҳаларни шакллантириш ва амалга оширишга хизмат қилмоқда.
Ҳар бир ҳудуднинг ўз имконияти бор. Бир жойда томорқачилик ва чорвачилик учун қулай шароит бўлса, бошқа ҳудудда ҳунармандчилик, хизмат кўрсатиш, қайта ишлаш ёки саноат ривожланган. Шу боис, барчага бир хил молиявий маҳсулотни таклиф этиш билан кутилган натижага эришиш қийин.
Ана шу жиҳатдан ҳудудларнинг ихтисослашуви, аҳолининг меҳнат кўникмалари, ресурслар ва бозор талабига мос молиявий маҳсулотлар ҳамда тайёр бизнес ечимларини таклиф этиш муҳим аҳамият касб этмоқда.
Бу борада жойларда ташкил этилаётган лойиҳалар офислари, ускуналар марказлари ҳам алоҳида ўрин тутади. Уларнинг асосий вазифаси тадбиркорлик истагидаги инсонга ғоядан тайёр лойиҳагача бўлган жараёнда амалий кўмак беришдир. Тайёр бизнес ишланмалари орқали фуқаро қандай фаолият билан шуғулланиши, қанча маблағ талаб этилиши, қандай ускуна кераклиги, маҳсулот таннархи ва кутилаётган даромадни олдиндан баҳолаш имкониятига эга бўлади.
Бироқ тайёр лойиҳа ва замонавий ускунанинг ўзи ҳам муваффақият кафолати эмас. Уни бошқарадиган инсонда етарли билим, кўникма ва масъулият ҳам бўлиши зарур. Шу боис, аҳолини тадбиркорликка ўқитиш, молиявий саводхонлигини ошириш, харажат ва даромадни режалаштириш, бозор талабини ўрганиш ҳам катта аҳамият касб этмоқда.
Аҳоли бандлигини таъминлашда икки муҳим йўналиш ўзаро уйғунликда амалга оширилмоқда. Биринчиси ишсиз ва доимий даромад манбаига эга бўлмаган фуқароларни ўз имкониятларидан фойдаланган ҳолда меҳнат фаолияти ва тадбиркорликка жалб этиш бўлса, иккинчиси фаолият юритаётган тадбиркорларни қўллаб-қувватлаш, ишлаб чиқариш қувватларини кенгайтириш орқали янги иш ўринларини очишдир.
Бу икки йўналиш бир-бирини тўлдиради. Кечагина ишсиз юрган инсон бугун ўз хонадонида даромад топа бошласа, фаолияти кенгайган тадбиркор бошқа бир нечта оилани иш билан таъминлайди. Бирининг томорқасида етиштирилган маҳсулот иккинчисининг корхонаси учун хомашёга айланади. Шу тариқа кичик ташаббуслар ўзаро боғланиб, маҳаллада иқтисодий фаолликни шакллантиради. Албатта, ҳар бир ташаббуснинг муваффақияти бозор талаби, хомашё нархи, инфратузилма, логистика ва бошқарув кўникмаларига ҳам боғлиқ.
Зеро, иқтисодий натижани фақат ажратилган маблағ ёки лойиҳалар сони билан баҳолаб бўлмайди. Асосий мезон лойиҳа қанчалик барқарор ишлаётгани, нечта одамни иш билан таъминлаётгани ва аҳоли даромадига қандай таъсир кўрсатаётганидир.
Ўзгаришлар қаноти
Қашқадарёдаги бир хонадоннинг тикув машинасидан Бухородаги корхонанинг халқаро брендигача бўлган масофа бир қарашда анча олис. Аммо уларни бирлаштириб турган умумий жиҳат бор. Бу инсон ташаббуси, меҳнати ва яратилаётган иқтисодий имкониятларнинг ўзаро уйғунлиги.
Косонда оила ўз имкониятларини ишга солиб, бир нечта манбадан даромад топмоқда. Жиззахда томорқа эгалари етакчи тадбиркор билан ҳамкорликда иш бошламоқда. Фарғонада эҳтиёжманд оила чорвачилик орқали ўзини ўзи таъминлаш сари қадам қўйган. Андижонда кичик оилавий ишлаб чиқариш кенгайиб, бошқаларни ҳам меҳнатга жалб этмоқда. Бухорода эса маҳаллий корхона жаҳон бозорида ўз ўрнини мустаҳкамлашга интилмоқда.
Бу мисолларнинг ҳар бири иқтисодий ислоҳотларнинг муайян йўналишини ифодалайди. Уларнинг замирида Президентимиз юритаётган инсонпарвар сиёсат, банкларнинг молиявий ва ташкилий кўмаги, тадбиркорларнинг изланиши ҳамда одамларнинг меҳнати мужассам.
Албатта, ҳали ечимини кутаётган масалалар ҳам йўқ эмас. Бошланган ҳар бир ишнинг барқарор давом этиши, янги корхоналарнинг бозорда ўз ўрнини топиши, аҳоли даромадининг изчил ўсиши доимий эътибор ва амалий кўмакни талаб қилади. Шу маънода, банкларнинг маҳаллага яқинлашиши шунчаки иш услуби ўзгариши эмас. Бу иқтисодий имкониятларни одамларга яқинлаштириш, ташаббусларни қўллаб-қувватлаш ва ислоҳотлар самарасини ҳар бир хонадонга етказишга қаратилган муҳим қадам.
Бундай ҳаётий мисолларни мамлакатимизнинг бошқа ҳудудларидан ҳам кўплаб келтириш мумкин. Сафарлар давомида кўрганларимни хаёлимдан ўтказар эканман, Фарғонадаги ўша хонадон манзараси яна кўз олдимга келади. Икки фарзандининг эрталаб ўз хонадонида соғилган сутни ичиб, хурсанд ҳолда мактабга кетганини сўзлаб берган онанинг чеҳрасидаги мамнуниятни унутиш қийин.
Кимлар учун бу оддий воқеадир, аммо ўша она учун фарзандларининг қувончи, рўзғоридаги ўзгариш ва эртанги кунга ишонч сўз билан ифодалаш қийин бўлган бахт эди. Шундай лаҳзаларда яна бир ҳақиқатни англайсиз: мамлакат тараққиёти ҳақидаги катта рақамлар инсон ҳаётидаги ана шундай кичик, аммо қадри баланд ўзгаришлар орқали ўзининг асл моҳиятини намоён этади.
Маҳалладан жаҳон бозоригача бўлган йўлнинг мазмуни ҳам айнан шунда. Бу йўлда кимдир оиласи фаровонлиги учун меҳнат қилади, кимдир янги иш ўринлари очади, яна кимдир ўз маҳсулоти билан жаҳон бозорига чиқади.
Зеро, иқтисодий ислоҳотларнинг самараси фақат янги корхоналар барпо этиш, ишлаб чиқариш қувватлари ва экспорт ҳажми ортиши билан эмас, балки меҳнати қадр топган, ўз имкониятларига ишонган, муносиб даромад топиб, эртанги кунини ўзи бунёд этаётган инсонлар ҳаётидаги ўзгаришлар билан ҳам белгиланади.
Хайрулла ХОЛТЎРАЕВ,
Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси, журналист