Аммо, вояга етган миядаги ўзак ҳужайралар янги нерв ҳужайраларининг пайдо бўлишини тезлаштириши ёки секинлаштириши мумкин бўлган махсус нейронларга бўйсунади, деб хабар берди nkj.ru.
Сут эмизувчиларнинг миясида янги нейронлар пайдо бўлиши мумкинлиги нисбатан узоқ вақтдан бери маълум бўлса-да, илмий ҳамжамият буни тан олиши учун бироз вақт керак бўлди. Катталар нейрогенези асосий хотира марказларидан бири бўлган гиппокампда ва мия қоринчаларига яқин жойлашган субвентрикуляр соҳада содир бўлади. Бир йил олдин Швециядаги Каролина институти тадқиқотчилари катталар нейрогенези нафақат кемирувчиларда, балки одамда ҳам содир бўлишини исботлашга муваффақ бўлишди.
Маълумки, янги нейронлар махсус ўзак ҳужайралардан ҳосил бўлиши керак. Аммо кейин жуда мураккаб савол туғилади: бу ҳужайралар мияга янги нейронлар партияси кераклигини қандай тушунади? Ўзак ҳужайралар керак бўлганда ва қанча керак бўлса, шунча ишлаши керак, уларни бошқариш учун эса қандайдир махсус "департамент" мавжуд бўлиши керак. Лекин у қаерда бўлиши ва қандай кўринишда бўлиши мумкин?
Дюк университети тадқиқотчилари бу саволга қисман жавоб беришга муваффақ бўлишди, улар кемирувчилар миясида миянинг субвентрикуляр қисмидаги ўзак ҳужайраларини назорат қилувчи махсус нейронлар популяциясини аниқлади. Чай Гуонинг сўзларига кўра, у ва унинг ҳамкасблари ўзак ҳужайраларни ҳимоя қилувчи нейронлар билан нерв занжири қандай тузилганини ҳали аниқ билмайдилар. Бироқ, айнан шу нейронлар ўз сигналлари билан нейрогенез фаоллигини бошқаришига шубҳа қилмаса ҳам бўлади.
Тажрибалар беш йил давом этди ва натижада тадқиқотчилар атсетилхолин нейромедиаторини ишлаб чиқариш учун зарур бўлган атсетилхолинтрансфераза ферментини кучли синтез қилган ҳужайралар гуруҳини топишди. Атсетилхолин асаб-мушак сигналларини узатишда иштирок этади, шунингдек, у парасимпатик тизим ва хотира марказларига зарур ва эҳтимол, нейрогенез ҳам усиз ишламайди. Атсетилхолин "фабрикалари" ўзак ҳужайраларни бошқаришда иштирок этишини тадқиқотчилар ушбу нейронлар фаолиятини тартибга солиш орқали аниқладилар: уларнинг фаоллиги рағбатлантирилса ёки бостирилса, ўзак ҳужайралар кўпроқ ёки камроқ нейрон ўтмишдошларини ишлаб чиқарган. Тажриба натижалари Nature Neuroscience журналида чоп этилган.
Энди тадқиқотчилар олдида инсон миясидаги ўзак ҳужайраларнинг бошқарилиши қандай эканлигини аниқлаш вазифаси турибди. Баъзи маълумотлар шуни кўрсатадики, ўзак ҳужайралар дофамин ва серотонин сигналларига бўйсунади, шунинг учун атсетилхолин бу ерда иштирок этадиган ягона нейромедиатор эмас ва нейрогенезни бошқаришда бошқа нейронлар ҳам иштирок этиши мумкин. Бу масалага бўлган қизиқишнинг ортиши тушунарли: агар биз мия ўзак ҳужайралари фаолиятини қандай бошқаришни билсак, улар ёрдамида жароҳат, инсульт, Альцгеймер синдроми ёки бошқа касалликлар туфайли содир бўлган нейрон йўқотишларини тўлдиришимиз мумкин.
Нима бўлганда ҳам, энг муҳими – асабингизни асранг ва бунга мунтазам амал қилинг. Ана шунда ютқазмайсиз. Умрингиз узоқ бўлсин!
